Παρασκευή, 23 Απριλίου 2021

Ποιητές και συνθέτες της Μεγάλης Εβδομάδας



Στα πρώτα χρόνια της εξάπλωσης του Χριστιανισμού, η Ανάσταση του Χριστού γιορταζόταν μαζί με το εβραϊκό Πάσχα, καθώς όμως ο Χριστιανισμός γινόταν κυρίαρχη θρησκεία, υπήρχαν πολλές αντιπαραθέσεις που οδήγησαν τελικά σε ξεχωριστό εορτασμό. Διαμάχες υπήρξαν και για το ποια μέρα ήταν πιο κατάλληλη, έως ότου επικράτησε η συνήθεια να γιορτάζουν την Ανάσταση την Κυριακή και όχι την Παρασκευή, ημέρα του πάθους του Χριστού, όπως επιθυμούσαν κάποιοι.

Το Πάσχα ήταν -και παραμένει- η πιο λαμπρή γιορτή του χριστιανικού εορτολογίου και λάμβανε χώρα σε μια εποχή του χρόνου όπου πραγματοποιούνταν η αναγέννηση της ζωής, μια εποχή με πολλούς συμβολισμούς από τα προϊστορικά χρόνια. Σύμφωνα με ένα αρχαίο Συριακό κείμενο των αρχών του τέταρτου αιώνα, που φέρει τον τίτλο «Η διδασκαλία των Αποστόλων», οι πιστοί ακολουθούσαν αυστηρή νηστεία από την Δευτέρα μέχρι την Πέμπτη του Πάσχα, τρώγοντας μόνο την ενάτη ώρα (προς το απόγευμα ) ψωμί και αλάτι,  ενώ τότε μόνο έπιναν νερό. Παρασκευή και Σάββατο δεν έτρωγαν τίποτε (nihil gu stantes).

Οι ύμνοι που ψάλλονταν την Μεγάλη Εβδομάδα ήταν έργο συλλογικό που αποκρυσταλλώθηκε στην διάρκεια των αιώνων. Οι ποιητές και οι συνθέτες που έφτιαξαν αυτούς τους ύμνους ήταν κατά βάση τα αδέλφια Ιωάννης Δαμασκηνός και Κοσμάς - Επίσκοπος Μαϊουμά, μιας πόλης της αρχαίας Φοινίκης. Άλλοι σημαντικοί συνθέτες τη μεγάλης εβδομάδας είναι η Κασσιανή, ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Σωφρόνιος , ο Πατριάρχης Μεθόδιος, ο Μάρκος ο Επίσκοπος Υδρούντος (πόλης της Ιταλίας), καθώς και ο Ρωμανός ο Μελωδός αλλά και ο αυτοκράτορας Λέων ο Σοφός, ενώ πολλοί ύμνοι έχουν συντεθεί από άγνωστους ποιητές τα ονόματα των οποίων δεν διασώθηκαν. Ο Ιωάννης Ο Δαμασκηνός συνέθεσε τον κανόνα (βασικό ύμνο) της Μεγάλης Δευτέρας, ο οποίος κατά παράδοση αναφερόταν στην διάβαση των Εβραίων από την Ερυθρά Θάλασσα. Στον κανόνα αυτόν, φαίνεται η συνέχεια της καινούριας θρησκείας που πήρε ατόφια την Βίβλο των Εβραίων, ακολουθώντας μια παράδοση αιώνων:

Τω την άβατον κυμαινομένη θάλασσα θείω αυτού προστάγματι αναξηράναντι, και πεζεύσαι δι’αυτής , τον ισραηλίτην λαώ καθοδηγήσαντι, κυρίω άσωμεν ενδόξως γαρ δεδόξασται.

(Τον Κύριο μας που αποξήρανε την άβατη κυματισμένη θάλασσα με το θείο του πρόσταγμα, και καθοδήγησε τον λαό των Ισραηλιτών να την περάσει πεζός, ας Τον δοξάσουμε, γιατί κάθε τιμή του αξίζει.)

Επειδή η Μεγάλη Παρασκευή ήταν πολύ σημαντική για τους πιστούς, την μέρα αυτή ψάλλονταν οι πιο συγκινητικοί ύμνοι, όπως το ποίημα του Γεώργιου Ακροπολίτη (13ος αι) «Τον ήλιον κρυψαντα». Το ποίημα μάς έχει παραδοθεί με τον τίτλο «Carmen in magnum sabbatum- Στιχηρόν ψαλλόμενον τω αγίω και Μεγάλω Σαββάτω» και ψάλλεται μέχρι σήμερα, σύμφωνα με την παράδοση, κατά την διάρκεια της περιφοράς του επιταφίου, συνήθως στα μοναστήρια. Το κείμενο του ποιήματος προέρχεται από μια συγκλονιστική ομιλία του Επιφανίου επισκόπου Σαλαμίνος Κύπρου (4ος-5ος αιώνας) με τίτλο «Λόγος εις την θεόσωμον ταφήν του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού και εις τον Ιωσήφ τον Αριμαθαίας», όπου χρησιμοποιείται επαναλαμβανόμενα η φράση «δος μοι τούτον τον ξένον». Οι στίχοι έχουν ως εξής:

Τον ήλιον κρύψαντα τας ιδίας ακτίνας και το καταπέτασμα του ναού διαρραγέν τω του Σωτήρος θανάτω ο Ιωσήφ θεασάμενος, προσήλθε τω Πιλάτω και καθικετεύει λέγων∙ Δος μοι τούτον τον ξένον, τον εκ βρέφους ως ξένον ξενωθέντα εν κόσμω. Δος μοι τούτον τον ξένον, ον ομόφυλοι μισούντες θανατούσιν ως ξένον. Δος μοι τούτον τον ξένον, ον ξενίζομαι βλέπειν του θανάτου το ξένον. Δος μου τούτον τον ξένον, όστις είδε ξενίζειν τους πτωχούς και τους ξένους. Δος μοι τούτον τον ξένον, ον Εβραίοι τω φθόνω αποξένωσαν κόσμω. Δος μοι τούτον τον ξένον,ίνα κρύψω εν τάφω ος ως ξένος ου έχει την κεφαλήν που κλίνη… Και τούτοις τοίνυν τοις λόγοις δυσωπών τον Πιλάτον ο ευσχήμων λαμβάνει του Σωτήρος το σώμα , ο και φόβω εν σινδόνι ενειλήσας και σμύρνη κατέθετο εν τάφω…

(Ο Ιωσήφ, όταν είδε τον ήλιο να κρύβει τις ακτίνες του και το καταπέτασμα του ναού να σχίζεται με το θάνατο του Σωτήρα, επισκέφθηκε τον Πιλάτο και τον παρακαλεί με αυτά τα λόγια: Δος μου αυτόν τον ξένο, ο οποίος από βρέφος ζούσε σ’ αυτόν τον κόσμο αποξενωμένος και περιπλανώμενος. Δος μου αυτόν τον ξένο, τον οποίο μισώντας οι ομόφυλοι του θανατώνουν θεωρώντας τον ξένο. Δος μου αυτόν τον ξένο, του οποίου το παράδοξο βλέποντας νιώθω παράξενα. Δος μου αυτόν τον ξένο, ο οποίος ξέρει να φροντίζει του φτωχούς και τους ξένους. Δος μου αυτόν τον ξένο, τον οποίο οι Εβραίοι από φθόνο αποξένωσαν από τον κόσμο. Δος μου αυτόν τον ξένο, για να τον κρύψω στον τάφο, αφού ως ξένος δεν έχει πού ν ‘ ακουμπήσει την κεφαλή του… Και με αυτά τα λόγια παρακαλώντας τον Πιλάτο, ο άρχοντας Ιωσήφ λαμβάνει το σώμα του Σωτήρα. Αφού ευλαβικά το τύλιξε σε σεντόνι και το άλειψε αρώματα, το κατέθεσε στο τάφο…)

Το βράδυ του Μεγάλου Σαββάτου γινόταν ολονυκτία μέχρι τις τρεις το πρωί, όταν άρχιζαν να λαλούν τα κοκόρια (αλεκτροφωνία). Όλη τη νύχτα διαβάζονταν ευχές, προφητείες, το ευαγγέλιο και ψαλμούς με φόβο και τρόμο όπως σημειώνεται στα κείμενα.

Η ολονυκτία του Πάσχα τελείωνε με την Θεία Ευχαριστία, στην διάρκεια της οποίας άναβαν όλες οι καντήλες και ο ναός πλημύριζε από φως. Ένα ακόμα κείμενο που παρουσιάζει τον τρόπο με τον οποίο γινόταν η "Πασχάλιος ακολουθία" είναι το περίφημο ποίημα του Μελίτωνα Σαρδέων (166-180) "Περί Πάσχα" ενώ,  σύμφωνα με τον Αστέριο τον Σοφιστή (337-341) που έζησε στη περιοχή της Αντιόχειας,  η νύχτα του Πάσχα είναι «φωτός πεπληρωμένη» και «αστραπής φαεινοτέρα». 

Την εποχή του Μεγάλου Κωνσταντίνου, όταν πια ο Χριστιανισμός είχε γίνει το επίσημο δόγμα της αυτοκρατορίας, η γιορτή του Πάσχα τελούνταν με την μέγιστη δυνατή λαμπρότητα και οι λαμπάδες πυρός φώτιζαν όλο τον τόπο, όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά σε κάποια πηγή «ως λαμπάς ημέρας τηλαυγεστέραν την μυστικήν διανυκτέρευσιν επιτελείσθαι». Η φωταγώγηση που ήταν το χαρακτηριστικό της ημέρας, φαίνεται και στους ύμνους που ακούγονται μέχρι σήμερα το βράδυ της ανάστασης. Η σύνθεση πολλών από τους ωραιότερους ύμνους της ανάστασης είναι έργο των ετεροθαλών αδερφών Ιωάννη Δαμασκηνού και Κοσμά Μαϊουμά. Ο πατέρας τους. Ιωάννη Σέργιος Μανσούρ, υπουργός οικονομικών του χαλίφη των Αράβων, είχε υιοθετήσει τον Κοσμά που αναδείχτηκε σε έναν από τους κορυφαίους υμνογράφους του Βυζαντίου. Τα δύο αδέρφια ξεκίνησαν να συνθέτουν τον κανόνα της Αναστάσεως και, όταν ο Κοσμάς άκουσε το «Νυν πάντα πεπλήρωνται φωτός», αναπήδησε από τη χαρά του δεχόμενος αμέσως να χρησιμοποιείται το χαρούμενο κείμενο του αδελφού του αντί για το δικό του, που μιλούσε για την κάθοδο του Ιησού στον Άδη. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός εμπνεύστηκε αυτόν τον φωτεινό ύμνο κλεισμένος μέσα σε κάποια σπηλιά, όπου ασκήτευε. Εκεί βρέθηκε σε έκσταση, σύμφωνα με την παράδοση, βλέποντας σε όραμα το φως για το οποίο μιλά στον κανόνα. Τα λόγια προέρχονται από έναν Πανηγυρικό λόγο του Γρηγόριου του Θεολόγου, που τα προσάρμοσε κατάλληλα ο Ιωάννης, ώστε να βγει ένα λαμπρό αποτέλεσμα:

Νυν πάντα πεπλήρωνται φωτός, ουρανός τε και γη και τα καταχθόνια, εορταζέτω γουν πάσα κτίσις την έγερσιν Χριστού, εν ή εστερέωται.

(Τα πάντα σήμερα είναι γεμάτα από το φως της Ανάστασης, ο ουρανός η γη κι ο Άδης. Όλη η κτίση ας πανηγυρίσει του Χριστού την Ανάσταση, με την οποία η πίστη είναι σφαλισμένη.)

Αύτη η κλητή και αγία ημέρα, η μία των Σαββάτων, η βασιλίς και κυρία, εορτών εορτή, και πανήγυρις εστί πανηγύρεων, εν η ευλογούμεν Χριστόν εις τους αιώνας.

(Αυτή η επίσημη και άγια μέρα, η πρώτη της εβδομάδος, η βασίλισσα όλων των ημερώ, η γιορτή η πιο μεγάλη απ’ τις γιορτές και η πανήγυρις η πιο μεγάλη απ’όλες τις πανηγύρεις, κατά τη οποία ευλογούμε αιώνια τον Χριστό.)

Καθαρθώμεν τας αισθήσεις και οψόμεθα τω απροσίτω φωτί της αναστάσεως Χριστόν εξαστράπτοντα και χαίρετε φάσκοντα τρανώς ακουσόμεθα, επινίκιον άδοντες


(Με καθαρές τις αισθήσεις ας αντικρύσουμε μέσα στο απρόσιτο φως της Ανάστασης τον Χριστό ολόλαμπρο και θ’ ακούσουμε καθαρά να μας λέει, χαίρετε, καθώς θα ψάλουμε τον επινίκιο ύμνο. )

Η ενάτη ωδή του κανόνα προέρχεται από απόσπασμα ενός κειμένου του προφήτη Ησαΐα που διείδε τον ερχομό του Μεσσία:

Φωτίζου, φωτίζου η νέα Ιερουσαλήμ, η γαρ δόξα Κυρίου επί σε ανέτειλε. Χόρευε νυν και αγάλου Σιών, συ δε αγνή τέρπου Θεοτόκε, εν τη εγέρσει του τόκου σου.

(Φωτίζου, φωτίζου η νέα Ιερουσαλήμ, η Εκκλησία του Χριστού, γιατί σε σένα ανέτειλε σαν φως η δόξα του Κυρίου. Τώρα νέα Σιών χόρευε και γέμισε με αγαλλίαση. Και συ, αγνή Θεοτόκε, ευφραίνου για την ανάσταση του γιου σου.)

Το εκτυφλωτικό φως και η χαρά είναι τα κυρίαρχα στοιχεία των ακολουθιών που γιορτάζουν την Ανάσταση:

Σε την φαεινήν λαμπάδα, και Μητέραν του Θεού, την αρίζηλον δόξαν, και ανωτέραν πάντων των ποιημάτων, εν ύμνοις μεγαλύνομεν

(Εσένα Παναγία Παρθένε, που είσαι η φωτεινή λαμπάδα και Μητέρα του Θεού, εσένα που είσαι η μεγαλύτερη και πιο αξιοζήλευτη δόξα στον κόσμο, κι ανώτερη απ’όλα τα δημιουργήματα του Θεού, με ύμνους σε μεγαλύνουμε.)

Αναστάσεως ημέρα, και λαμπρυνθώμεν τη πανηγύρει, και αλλήλους περιπτυξώμεθα. Είπωμεν αδελφοί, και τοις μισούσιν ημάς∙ Συγχωρήσωμεν πάντα τη Αναστάσει, και ούτω βοήσωμεν∙ Χριστός ανέστη εκ νεκρών, θανάτω θάνατον πατήσας, και τοις εν τοις μνήμασι, ζωήν χαρισάμενος .

(Ημέρα της Ανάστασης, ας λάμψουμε από χαρά για αυτή τη γιορτή. Αδέρφια ας αγκαλιαστούμε, κι ας πούμε σε όσους μας μισούν αγκαλιάζοντας ο ένας τον άλλο. Ας πούμε αδελφοί και σ’αυτούς που μας μισούν: συγχωρεμένα όλα να' ναι για χάρη της Ανάστασης∙ κι ας φωνάξουμε μ’όλη μας την ψυχή: ο Χριστός αναστήθηκε απ’ τους νεκρούς, πατώντας με τον θάνατο του τον θάνατο, και χαρίζοντας τη ζωή, σ’ όσους βρίσκοντταν στα μνήματα.)


Απόστολος Σπυράκης


Πηγές:

1. https://neospalamedes.blogspot.com/2015/04/il-troparion-dammi-questo-straniero-dos.ht
2. http://www.myriobiblos.gr/texts/greek/papadopoulos_music_per3_2.html
3. http://www.apostoliki-diakonia.gr/gr_main/catehism/theologia_zoi/themata.asp?cat=afier&NF=1&contents=contents_Easter.asp&main=Easter&file=10.htm
4. https://greekdownloads3.files.wordpress.com/2014/09/carmen-in-magnum-sabbatum.pdf
5. https://orthodoxfathers.com/logos/Agion-Pascha-Agiou-Grigoriou-tou-Theologou
6. https://www.freemonks.gr/index.php?page=com&lang=1&id=147
7. http://www.orp.gr/wordpress/?p=77
8. http://www.imkby.gr/index.php/2013-01-24-14-25-55/imnoi-kai-texni/758-anastaseos-imera 


Καλό Πάσχα και καλή Ανάσταση σε όλους!
Ραντεβού στις 10 Μαΐου.






Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου