Δευτέρα, 22 Μαρτίου 2021

Ποίηση και επανάσταση: ο επώνυμος ποιητής για το 1821 (μέρος Β)

(συνέχεια από το μέρος Α)

Τον αγώνα για την ελευθερία ύμνησαν και δύο Ζακυνθινοί ποιητές. Πρώτος, ο Ανδρέας Κάλβος (1792-1869), ο οποίος είδε να ενσαρκώνονται στον Αγώνα οι ελληνοκεντρικές ιδέες του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και πίστεψε πως οι σύγχρονοί του Έλληνες είναι αντάξιοι των κλασικών προγόνων, γι’ αυτό και ύμνησε τους ηρωικούς θριάμβους της αρετής των αγωνιστών:

«Εις τον Ιερόν Λόχον» του Ανδρέα Κάλβου (απόσπασμα)

Ας μη βρέξη ποτέ
Το σύννεφον, και ο άνεμος·
Σκληρός ας μη σκορπίση
Το χώμα το μακάριον
Που σας σκεπάζει.

Ας το δροσίση πάντοτε
Με τ’ αργυρά της δάκρυα
Η ροδόπεπλος κόρη·
Και αυτού ας ξεφυτρώνουν
Αιώνια τ’ άνθη.

Ω γνήσια της Ελλάδος
Τέκνα· ψυχαί που επέσατε
Εις τον αγώνα ανδρείως,
Τάγμα εκλεκτών Ηρώων,
Καύχημα νέον.

Σας άρπαξεν η τύχη
Την νικητήριον δάφνην,
Και από μυρτιάν σας έπλεξε
Και πένθιμον κυπάρισσον
Στέφανον άλλον.

Αλλ’ αν τις απεθάνη
Δια την πατρίδα, η μύρτος
Είνε φύλλον ατίμητον,
Και καλά τα κλαδιά
Της κυπαρίσσου.

Πολλά θέματα της ποίησης του Κάλβου αντλούνται από το ένδοξο αρχαιοελληνικό παρελθόν ή τη μυθολογία. Τα θέματα αυτά παρουσιάζονται σε συνδυασμό με αναφορές στη φυσική ομορφιά του τοπίου, τα ψυχικά χαρίσματα των ανθρώπων και τη χριστιανική λατρεία των Ελλήνων. Η φωνή του μοιάζει να είναι η φωνή ενός εκπροσώπου της ελληνικής εθνικής κοινότητας. Ωστόσο, η εποχή και οι σύγχρονοι του Κάλβου τον αγνόησαν εξαιτίας της γλωσσικής μορφής των ωδών του, που δεν ικανοποιούσε ούτε τους δημοτικιστές ούτε τους αρχαϊστές. Πραγματικά, τη γλώσσα του χαρακτηρίζει η ανομοιομορφία: είναι μια γλώσσα που παραμένει ανυπότακτη σε γραμματικούς κανόνες, ενώ ο κορμός της απαρτίζεται από αρχαϊκές λέξεις, οι οποίες εμφανίζονται δίπλα-δίπλα με δημώδεις ή ιδιωματικούς τύπους. Η εικονοποιΐα του, από την άλλη, είναι μεγαλειώδης, επιβλητική, συχνά μεταφυσική, βιβλική και σκοτεινή, και συντείνει σε ένα υψηλό ύφος που γίνεται κάποτε δυσπρόσιτο. Μια τέτοια ποίηση δεν ήταν ποτέ δυνατόν να βρει λαϊκή απήχηση. Έτσι, ο Κάλβος ήρθε στο προσκήνιο μόλις το 1889, εξαιτίας μιας διάλεξης του Παλαμά.

Ο δεύτερος Ζακυνθινός ποιητής είναι ο ποιητής του εθνικού μας ύμνου, ο Διονύσιος Σολωμός (1798-1857). Η επανάσταση του 1821 συγκλονίζει τον Έλληνα ποιητή. Γι’ αυτό και το 1824, στον «Διάλογό» του, θα αναρωτηθεί: «Μήπως έχω άλλο στο νου μου πάρεξ ελευθερία και γλώσσα;». Τον Μάιο του 1823, σ’ έναν μόνο μήνα, θα γράψει τις 158 στροφές του «Ύμνου εις την Ελευθερία». Πρόκειται για ένα ποίημα «πηγαίο, ορμητικό, νεανικό», όπως έγραψε ο Λίνος Πολίτης, που καθιερώνει αμέσως τον 25χρονο ποιητή. Η Ελευθερία, μορφή ποιητική και όχι ψεύτικη, μια αλληγορία που ταυτίζεται με την Ελλάδα, αστράφτει από την πρώτη στιγμή γνώριμη στα μάτια του ποιητή: Σε γνωρίζω από την κόψη / του σπαθιού την τρομερή, / σε γνωρίζω από την όψη/ που με βια μετράει τη γη.

Ο «Ύμνος» είχε μεγάλη απήχηση, μεταφράστηκε στις περισσότερες ξένες γλώσσες και η λυρική του φωνή ενίσχυσε το κίνημα του φιλελληνισμού. Ωστόσο, είναι ένα μόνο από τα πατριωτικά ποιήματα που έγραψε ο Σολωμός και όχι το μοναδικό γνωστό:

«Οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» του Διονύσιου Σολωμού (απόσπασμα από το πρώτο σχεδίασμα)

2
Παράμερα στέκει
Ο άντρας και κλαίει·
Αργά το τουφέκι
Σηκώνει, και λέει·
«Σε τούτο το χέρι
Τι κάνεις εσύ;
Ο εχθρός μου το ξέρει
Πως μου ‘σαι βαρύ.»
Της μάννας ω λαύρα!
Τα τέκνα τριγύρου
Φθαρμένα και μαύρα,
‘Σαν ήσκιους ονείρου·
Λαλεί το πουλάκι
‘Σ του πόνου τη γη,
Και βρίσκει σπειράκι
Και μάννα φθονεί.

3
Γροικούν να ταράζη
Του εχθρού τον αέρα
Μιαν άλλη, που μοιάζει
Τ’ αντίλαλου πέρα·
Και ξάφνου πετιέται
Με τρόμου λαλιά·
Πολληώρα γροικειέται,
Κι ο κόσμος βροντά.

4
Αμέριμνον όντας
Τ’ Αράπη το στόμα
Σφυρίζει, περνώντας
‘Σ του Μάρκου το χώμα·
Διαβαίνει, κι’ αγάλι
Ξαπλώνετ’ εκεί,
Που εβγήκε η μεγάλη
Του Μπάιρον ψυχή.

Στην ποίηση του Σολωμού, η ελευθερία ταυτίζεται με την Ελλάδα (όπως στην ποίηση του Κάλβου η ελευθερία ήταν ταυτισμένη με την αρετή), ενώ η πατρίδα και η πίστη θεωρούνται το ουσιαστικότερο και υψηλότερο περιεχόμενο της αληθινής ανθρώπινης ουσίας. Η ποίηση, για τον Σολωμό, πηγάζει από την ανάγκη για νόημα (κάθε ποίημα κηρύσσει μια ιδέα, το Χρέος) και έχει θεμελιώδη ρυθμό ταυτισμένο με τη γλώσσα. Σε όλο το έργο του ο Σολωμός κήρυξε τις αθάνατες αξίες της ζωής: δικαιοσύνη, ελευθερία, αλήθεια, θρησκεία, αγάπη, χρέος. Χρέος προς τον εαυτό μας, χρέος προς την πατρίδα, χρέος προς τον διπλανό μας, χρέος προς την ανθρωπότητα. Κι αν κάτι πρέπει να υπογραμμίσει μέσα μας το 1821 σήμερα, 200 χρόνια μετά, είναι αυτό ακριβώς το Χρέος, όπως το τραγούδησαν και το έγραψαν οι ποιητές της επανάστασης του 1821.-

Χριστίνα Λιναρδάκη

* Το κείμενο πρωτοδημοσιεύθηκε στο λογοτεχνικό περιοδικό Έρεισμα.

Πηγές:

Fauriel, Claude (1824), Ελληνικά δημοτικά τραγούδια (δύο τόμοι). Εισαγωγή και εκδοτική επιμέλεια: Αλέξης Πολίτης. Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, 1999.

Αθανασόπουλος, Ε., Κοκκινάκη, Ε. & Μπίστα, Π. (2014), Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, Ινστιτούτο Τεχνολογίας Υπολογιστών και Εκδόσεων «Διόφαντος».

Δερμιτζάκης, Μπάμπης (1992), «Ο Κάλβος και οι πρώτες μεγάλες στιγμές της νεοελληνικής λογοτεχνίας», Έρευνα, τεύχ. 18.

Δημητρακόπουλος, Φ.Α. (1990), Ο νεοελληνισμός στη λογοτεχνία: 19ος - 20ός αιώνας, Αθήνα: Επικαιρότητα.

Κάλβος, Ανδρέας (1824/1826), Ωδαί: Η Λύρα, Τα λυρικά. Βιογραφία: Ιωάννης Ζερβός. Σειρά: Μεγάλοι Έλληνες ποιητές (τόμος 8). Αθήνα: εκδόσεις Κισσός, 1982.

Πολίτης, Λίνος (1998), Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 142-146.

Σολωμός, Διονύσιος, Άπαντα τα Ευρισκόμενα. Σειρά: Μεγάλοι Έλληνες ποιητές (τόμος 2). Αθήνα: εκδόσεις Κισσός, 1982.

1 σχόλιο: