Τετάρτη, 24 Φεβρουαρίου 2021

41 ποιήματα της Emily Jane Brontë σε μετάφραση και εικονογράφηση Βασιλικής Σιαφάκα

Από τις πιο καλαίσθητες εκδόσεις που έπεσαν στα χέρια μου, το βιβλίο αυτό αποτίει φόρο τιμής σε μια δημιουργό που έζησε σχεδόν 200 χρόνια πριν από την εποχή μας. Οι περισσότεροι γνωρίζουν την Μπροντέ από τα Ανεμοδαρμένα Ύψη, το μοναδικό μυθιστόρημα που έγραψε, το οποίο όμως θεωρείται από τα μνημειώδη έργα της αγγλικής λογοτεχνίας. Εκτός από αυτό, συνέγραψε ωστόσο και ποιήματα, 21 από τα οποία δημοσιεύθηκαν το 1846 σε έναν τόμο, μαζί με ποιήματα των αδελφών της. Στο βιβλίο που εξετάζουμε δημοσιεύονται τα 21 αυτά μαζί με μερικά ακόμη που είδαν το φως της δημοσιότητας μετά τον θάνατο της δημιουργού τους.

Έχω την αίσθηση ότι το βιβλίο αυτό αποτέλεσε προσωπική υπόθεση της Βασιλικής Σιαφάκα, η οποία, πέρα από τη μετάφραση των ποιημάτων, έχει επιπλέον γράψει εκτενής εισαγωγή και επίμετρο (το τελευταίο προφανώς προέκυψε από την έρευνά της για τα ποιήματα) και έχει επίσης εικονογραφήσει το βιβλίο. Στην εισαγωγή άλλωστε σημειώνει ότι η μετάφραση πάτησε «στο πένθος και τη μοναξιά που άφηνε μέσα μου η απώλεια των γονιών μου». Ο «ψυχικός αυτός συντονισμός» την οδήγησε σε βιωματική εμπλοκή με τα ποιήματα και στην ανάγκη να εκφράσει την εν λόγω εμπλοκή με όσους περισσότερους τρόπους μπορούσε. Ζωγράφος και η ίδια γαρ, μπόρεσε να δώσει μορφή στις εικόνες που η Μπροντέ σμίλεψε με την ποίησή της. Το γεγονός, από την άλλη, ότι ασχολείται και η ίδια η Σιαφάκα με τη λογοτεχνία, αφού γράφει ποιήματα και διηγήματα, προφανώς οδήγησε στην ομαλότατη, ποιητικότατη και τελικά υπέροχη μετάφρασή της. Πρόκειται βέβαια για μετάφραση συνήθως ελεύθερη, κόντρα στη ρίμα της Μπροντέ (όχι όμως πάντα: τα ποίηματα «Στροφές» και «Καλοκαιρινό φεγγαρόφωτο» είναι, μεταξύ άλλων ποιημάτων, μεταφρασμένα ομοιοκαταληκτικά), που ωστόσο αποδίδει με πειστικότητα αλλά και με ωραίο ρυθμό το πρωτότυπο.

Έγραψα «ρυθμός» έχοντας βεβαίως υπόψη ότι στην εποχή της Μπροντέ τα ποιήματα γράφονταν ολόκληρα (εννοώ, στίχο προς στίχο σε όλο το ποίημα) σε συγκεκριμένο μέτρο, έτσι έχουμε ποιήματα γραμμένα σε 8σύλλαβο, 11σύλλαβο ή 13σύλλαβο στίχο, ενώ εντόπισα και κάποια που έχουν πλεκτό ρυθμό, όπως π.χ. το “Honour’s martyr” που είναι γραμμένο σε 8σύλλαβο πλεκτό με 6σύλλαβο στίχο ή το εμβληματικό “No coward soul is mine”, που είναι γραμμένο σε 10σύλλαβο πλεκτό με 6σύλλαβο. Μου έκανε ωστόσο εντύπωση που δεν εντόπισα ποιήματα στον διάσημο ιαμβικό 5σύλλαβο ο οποίος υποτίθεται ότι μιμείται τον χτύπο της καρδιάς και την εποχή κατά την οποία έζησε η Μπροντέ ήταν ήδη ιδιαίτερα δημοφιλής. Ίσως αυτό να οφείλεται στη γενικότερη διάθεση της Μπροντέ να μη συμπλεύσει απόλυτα με το ρεύμα της εποχής της, ιδίως τη στιγμή που ήταν εξαιρετικά ελεύθερο πνεύμα και η ίδια.

Φυσικά, δεν νοείται μετάφραση προς τα ελληνικά στο ίδιο μέτρο, αφού η ελληνική γλώσσα είναι πιο περιγραφική και οι λέξεις της περιέχουν κατά κανόνα περισσότερες συλλαβές από τις πιο σύντομες αγγλικές λέξεις. Ούτως ή άλλως δεν νομίζω πως ήταν ανάμεσα στους σκοπούς της Βασιλικής Σιαφάκα η απόδοση συλλαβή προς συλλαβή (και πώς θα μπορούσε άλλωστε;)ˑ σκοπός της ήταν ένα αποτέλεσμα που να καθρεφτίζει το αποτέλεσμα του πρωτοτύπου, κάτι που κατάφερε άλλωστε σπουδαία με τη βοήθεια και της Διώνης Δημητριάδου η οποία είχε τη γλωσσική επιμέλεια της ελληνικής βερσιόν.

Φυσικά, όσο και να άγγιξαν τα ποιήματα τη μεταφράστρια, ο σύγχρονος αναγνώστης είναι αδύνατον να μη διακρίνει τα διαφορετικά αισθητικά πρότυπα της εποχής της Μπροντέ:

Καλοκαιρινό φεγγαρόφωτο

Στο φεγγαρόφωτο νύχτας καλοκαιρινής
Είναι όλα ήπια και ήσυχα κι ωραία
Μεσάνυχτα ώρα ιερής σιωπής
Σκέψεις γλυκιές σκορπάει παντού με τον αέρα.

Πιότερο ώρα που τα δένδρα ανεμίζουν
Ψηλά στον ουρανό με τα κλαδιά τους
Ή χαμηλώνοντας όπως λυγίζουν
Προσφέρουν καταφύγιο την αγκαλιά τους

Κι εκεί μες στην πυκνή τη φυλλωσιά
Κοιμάται μια υπέροχη μορφή
Πράσινη χλόη, λουλούδια ποτισμένα τη δροσιά
Γύρω απ’ το πρόσωπό της μια ανάλαφρη πνοή.


Θεματικά, τα ποιήματα κινούνται σε δύο άξονες: τη φαντασία και τον θάνατο. Όπως γράφει η Σιαφάκα στον πρόλογο του βιβλίου, «η φαντασία είναι ο εσωτερικός της θεός, μια δύναμη γλυκιά, παρηγορητική, χωρίς αυταπάτες, που ταυτίζεται με την ίδια τη ζωή και την ύπαρξη. Ο θάνατος είναι η απώλεια, η μνήμη που δεν γίνεται ανάμνηση, ο αμείωτος πόνος των ζωντανών για όσους έχασαν, η μνήμη που δεν γίνεται ανάμνηση, ο αμείωτος πόνος των ζωντανών για όσους έχασαν την ελπίδα της συνάντησης μετά θάνατον». Ιδίως ο τελευταίος δεν προκαλεί καμία αγωνία στην ποιήτρια. Πώς θα μπορούσε άλλωστε, αφού τον κοίταγε με την υπεροψία των 20 της χρόνων;

Από την ψηλή κορυφή του νεαρού της ηλικίας της, η Μπροντέ έγραψε ποίηση δυνατή και σύνθετη, κάτι ελάχιστα αναμενόμενο δεδομένης της νεότητάς της. Αυτά τα χαρακτηριστικά συγκροτούν και τον λόγο που η ποιήτρια του 19ου αιώνα μπορεί να προβληματίσει και να συγκινήσει τον αναγνώστη του σήμερα. Αναζητήστε το βιβλίο, αξίζει μια θέση στη βιβλιοθήκη σας.

Χριστίνα Λιναρδάκη

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου