Παρασκευή, 6 Νοεμβρίου 2020

"Μακρύ πέταλο από θάλασσα" της Ιζαμπέλ Αλιέντε


Ποιο είναι άραγε το μακρύ πέταλο από θάλασσα; Η χώρα με τη μεγαλύτερη ακτογραμμή στον κόσμο: η Χιλή. Εκεί που θα ταξιδέψει τους πρόσφυγες από την ισπανικό εμφύλιο το Winnipeg, το καράβι που ναύλωσε ο ποιητής Νερούδα για χάρη τους.

Από την Ισπανία, πρώτα στη Γαλλία και έπειτα στη Χιλή, στη Βενεζουέλα, ένα ταξίδι επιστροφής στην Ισπανία στη μετά-Φράνκο εποχή κι έπειτα πάλι απλώνεται παντού στον ορίζοντα η Χιλή. Ένα ταξίδι ζωής σε πολλά γεωγραφικά πλάτη, ένα ταξίδι στην ιστορία μιας περιόδου, που έχει να απαριθμήσει πολλές δικτατορίες, ταραχή και πόνο κι ένα ταξίδι στο χρόνο από το 1938 έως το 1994, το τέλος της αφήγησης.

Το ιστορικό πλαίσιο, η πρώτη σταθερή συντεταγμένη του βιβλίου χτίζεται αρχικά με φόντο τον ισπανικό εμφύλιο.

«Τον Ιούλιο του 1936 οι στρατιωτικοί εξεγέρθηκαν ενάντια στη δημοκρατική κυβέρνηση, και, σύντομα, επικεφαλής της εξέγερσής τους τέθηκε ο στρατηγός Φρανσίσκο Φράνκο, του οποίου η ασήμαντη εμφάνιση έκρυβε μία ψυχρή ιδιοσυγκρασία, εκδικητική και βίαιη. Το πιο φιλόδοξο όνειρό του ήταν να αναβιώσει στην Ισπανία το ένδοξο αυτοκρατορικό παρελθόν και το άμεσο όνειρό του ήταν να ξεμπερδέψει οριστικά με την αταξία της δημοκρατίας και να κυβερνήσει με σιδηρά πυγμή μέσω των Ενόπλων Δυνάμεων και της Καθολικής Εκκλησίας».

Η αφήγηση ξεκινά στην Ισπανία το 1938, στον τρίτο χρόνο του εμφυλίου. Λίγο αργότερα χιλιάδες άνθρωποι παίρνουν το δρόμο της αυτοεξορίας. Ανάμεσά τους η νεαρή πιανίστρια Ροσέρ, ακόμη έγκυος, εγκαταλείπει τη χώρα της για τη Γαλλία. Σύντομα θα συναντηθεί με το γιατρό Βίκτορ Νταλμάου, τον αδερφό του νεκρού άντρα της, θα παντρευτούν λόγω των συνθηκών για να μπορέσουν ουσιαστικά να πάρουν το διαβατήριο για τη Χιλή και μαζί με το νεογέννητο μωρό της θα ταξιδέψουν με το πλοίο της ελπίδας στη Χιλή.

«Έμαθαν πως η Χιλή ήταν μια φτωχή χώρα που η οικονομία της βασιζόταν στα μέταλλα, κυρίως το χαλκό, είχε όμως τεράστιες εκτάσεις γόνιμης γης, ακτές χιλιάδων χιλιομέτρων για ψάρεμα, ατελείωτα δάση και μέρη ακατοίκητα σχεδόν, όπου μπορούσε κανείς να εγκατασταθεί και να ευημερήσει. Η φύση ήταν υπέροχη, από τη σεληνιακή έρημο του βορρά, μέχρι τους παγετώνες του νότου».

Σε μια παράλληλη αφήγηση, στη Χιλή ο πολιτικός κόσμος είναι αναστατωμένος και συζητά με θέρμη για τον ερχομό των Ισπανών προσφύγων, των κόκκινων, όπως τους αποκαλούσαν πολλοί. Η φιλολαϊκή κυβέρνηση του τότε προέδρου Πέδρο Αγκίρε Σέρδα είχε ανοίξει τα σύνορά της.

Μέσα στον κόσμο που περιμένει να τους υποδεχτεί,  μια φιγούρα ξεπηδά για λίγο από την ιστορία, ένας νεαρός γιατρός, ο Σαλβαδόρ Αλιέντε. Και μέσα στο πλήθος, ο Φελίπε ντελ Σολάρ, ο γιος μιας πλούσιας χιλιανής οικογένειας, που έχει πάει ειδικά στο Βαλπαραΐσο για να υποδεχτεί τους πρόσφυγες. Ο Φελίπε, συγκρουόμενος με τον πατέρα του θα φιλοξενήσει το ζευγάρι στο τεράστιο σπίτι τους, και οι ζωές όλων θα αρχίσουν να συγκλίνουν. Εκεί αναφύεται η δεύτερη σταθερή συντεταγμένη, που εμπλέκει τα γεγονότα σε ένα περισσότερο αισθηματικό πυρήνα αφήγησης. Το συναίσθημα, η σχέση με το άλλο φύλο, ο έρωτας που ανθεί ασυγκράτητος στη νιότη μοιάζει να απασχολεί τη συγγραφέα.

 Η νεαρή αδερφή του Φελίπε θα γνωρίσει το ζευγάρι και σύντομα θα προσεγγίσει λίγο… παραπάνω τον Βίκτορ Νταλμάου. Εκείνος δεν θα αντισταθεί και οι ζωές τους θα αρχίσουν να εμπλέκονται. Παρά τις δυσκολίες προσαρμογής στο νέο περιβάλλον, τα προβλήματα επιβίωσης, τη σχέση του με την κατά συνθήκη γυναίκα του, που, μάλλον, μέσα στο χρόνο δυναμώνει, ο Βίκτορ θα σαγηνευτεί από την Οφέλια, την αδερφή του Φελίπε και θα ακολουθήσει το δρόμο του πάθους. Αβαθής συναισθηματική παρόρμηση, ταξική ασυμμετρία, έντονος νεανικός έρωτας ή μια αταίριαστη όμορφη προσωπική ιστορία; Το μέλλον θα την κρίνει!

Στο μεταξύ μαζί με την άφιξη των Ισπανών στη Χιλή, ξεσπά και ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος στην Ευρώπη. Ο φασισμός απλώνεται με ένα εκπληκτικό συγχρονισμό και η καταιγίδα πλησιάζει σε πολλούς λαούς. Ωστόσο στη Χιλή υπάρχουν ακόμη περιθώρια. Αργότερα βέβαια η κατάσταση αλλάζει και εδώ καθώς οι δεκαετίες μέσα στον 20ό αιώνα προχωρούν αρκετά, για λίγο έρχεται ο Αλιέντε στην προεδρία, δολοφονείται και έπειτα η μακρόχρονη δικτατορία του Πινοσέτ με τη λαίλαπα των συλλήψεων και της εξορίας που κάποιους θα τους ταλαιπωρήσει ιδιαίτερα. Κι ώσπου όλα να αποκατασταθούν μετά από πολλά χρόνια, οι ήρωες της Αλιέντε περιπλανώνται στους ιστούς που  στήνει γι’ αυτούς η ιστορία!

Η συγγραφέας δεν χρειάζεται ιδιαίτερες συστάσεις, καθώς η πορεία της είναι σταθερή, συνδεδεμένη μυθοπλαστικά αρκετές φορές με τον παλμό της χώρας της, που κινείται μέσα στους αποήχους της δικτατορίας και στα διαρκή και αέναα σκιρτήματα αντίστασης των λαών ενάντια στην οποιασδήποτε μορφής ανελευθερία. Εδώ και πάλι πρόκειται για μια βιωματική προσέγγιση της ιστορίας, επεξεργασμένη μέσα από συναισθηματικά φίλτρα. Επανέρχεται σε ένα γνώριμο θέμα της. Την καλεί ο ίδιος ο εαυτός της, οι αναμνήσεις της, ολόκληρη η ζωή της.

Ως προς την υφολογική διάσταση του βιβλίου δεν υπάρχουν διαφορετικά βήματα. Η συγγραφέας βαδίζει στα γνώριμα μονοπάτια της νιότης της, στο λυρικό και ρέον προσωπικό της ύφος, χωρίς εκπλήξεις. Όσοι αναγνώστες την έχουν αγαπήσει θα νιώσουν και πάλι την ίδια αναγνωστική ευφορία που έχουν συνηθίσει να βιώνουν μέσα από τα βιβλία της και όσοι δεν την γνωρίζουν θα ζήσουν ιστορίες αγάπης και ταραχής.

Οι ήρωές της αναπτύσσουν μια συνεπή διαλεκτική σχέση με την εποχή τους, και η δράση τους εκτυλίσσεται παράλληλα με αυτήν. Πλάι στα κοσμοϊστορικά γεγονότα, μέσα στις δεδομένες ιστορικές συνθήκες βρίσκουν το χώρο που θα μπορούσαν να αναπτυχθούν οι έρωτες, αποδέχονται ή αντιπαλεύουν τις δυσκολίες που τους ορίζει η εποχή τους και… ερωτεύονται, βιώνουν τη νιότη ως αρένα που τους γεννά έντονα συναισθήματα με τα οποία παλεύουν διαρκώς, νικούν ή ηττώνται και σίγουρα προχωρούν.

 Όμως το παραπέρα αφηγηματικό βήμα που κάνει εδώ η συγγραφέας είναι ότι μεγαλώνει ηλικιακά τους ήρωές της, σχεδόν μέχρι την ηλικία της. Αυτό της δίνει την ευκαιρία να κάνει μια πιο ουσιαστική ανασκόπηση ζωής, βλέποντας την πορεία των ηρώων και της ζωής γενικότερα όχι μόνο προς τα μπρος αλλά και προς τα πίσω… Κι έτσι καθώς ο χρόνος διαβαίνει βαραίνοντας τις ζωές των ανθρώπων, εκεί που ο έρωτας της νιότης χάνει την ορμή του, γίνεται ανάμνηση, απόσταγμα, έννοια απόμακρη, ωριμάζει και αναδύεται γλυκιά ή πικρή αλλά πάντα αισθαντική η αγάπη και η αίσθηση της συντροφικότητας.

Η αφήγησή της Αλιέντε κινείται παράλληλα σε ιστορικό, αισθηματικό και κοινωνικό επίπεδο και ο χρονικός άξονας μοιάζει απόλυτα διευρυμένος για να χωρέσει ολόκληρα τα όρια της ζωής των ηρώων. Με αφηγηματική επιδεξιότητα κινείται άνετα από το ένα επίπεδο στο άλλο, αφήνοντας διαφορετικά αποτυπώματα στα μηνύματά της. Η ιδεολογία της απόλυτα χαρακτηριστική και αναγνωρίσιμη, μετά από τόσα χρόνια έχει αρχίσει να ταυτίζεται με τον τρόπο που είναι χτισμένη η συγγραφική προσωπικότητά της. Στο κοινωνικό σκηνικό, εκεί που φαίνεται απλά να παρουσιάζεται μονάχα με φυσικότητα η κοινωνία της εποχής, αποκαλύπτει εντέλει περίεργες, ένοχες σιωπές, συγκαλυμμένες!

Στο αισθηματικό πεδίο, όμως, που μάλλον εδώ την ενδιαφέρει λίγο περισσότερο, περνά από τον έρωτα στην αγάπη. Στην αγάπη για το σύντροφο της ζωής μας αλλά και στην ατέρμονη ανάγκη αναζήτησης συντροφικότητας. Και βέβαια δεν κρύβεται η πιο μεγάλη αγάπη απ’ όλες, η Χιλή!

Παρ’ όλα αυτά,

Εδώ είναι οι ρίζες των ονείρων μου.

Αυτό είναι το σκληρό φως που αγαπάμε.

 

Νερούδα. Ταξίδια και γυρισμοί

Ήλια Λούτα


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου