Δευτέρα, 30 Νοεμβρίου 2020

Όσκαρ Ουάιλντ: Αναζητώντας την χωρίς όρια ομορφιά

Το πορτρέτο του καλλιτέχνη

Eκατόν είκοσι χρόνια έχουν περάσει από το θάνατο του Όσκαρ Ουάιλντ (1854-1900) και η Αγγλία της Βικτωρίας έχασε τον ποιητή της, τον ποιητή που κάποτε αγάπησε. Άφησε ωστόσο πίσω του τον έρωτα για την τέχνη και τις οδηγίες του για την αποκρυπτογράφηση της μαγείας του κόσμου. Η τέχνη του γνώρισε το μυστικό της σφίγγας και τη μαγεία της χωρίς όρια ομορφιάς. Πέταξε με τα φτερά της χίμαιρας και έκανε ένα χελιδόνι να ξεχάσει τον χειμώνα να φύγει, έναν κήπο να ανθίσει στη θέα ενός παιδιού, ένα άγαλμα να αποκτήσει ανθρώπινη καρδιά. Ως καλλιτέχνης ήταν πάντα με το μέρος της ομορφιάς, ως ιδεολόγος στάθηκε από την πλευρά της αμφισβήτησης. Από αυτή την αμφισβήτηση πηγάζουν τα διάσημα παραδοξολογήματά του, ναρκοθετημένες με χιούμορ περιοχές που ανατρέπουν βεβαιότητες και είναι διάσπαρτα στο έργο του. Ως κριτικός περιφρονεί το γεγονός ως ακατέργαστο υλικό, ακατάλληλο για να μεταφραστεί σε τέχνη, εάν πρώτα δεν αποκτήσει τις αρετές της φαντασίας και του υπαινιγμού. Από εκεί πηγάζει και η αντίθεσή του σε κάθε είδους ρεαλισμό στην τέχνη, πιστεύοντας πως η έλλειψη φαντασίας κάνει τον κόσμο αναπόφευκτα άσχημο. Η τέχνη είναι μάλλον ένα πέπλο παρά ένας καθρέφτης θα πει, στην «Παρακμή του ψεύδους», το περίφημο δοκίμιό του. Πιστεύει ότι αποκλειστικός προορισμός της δεν είναι η απλή αλήθεια μα η περίπλοκη ομορφιά. Τα ωραιότερα πράγματα είναι εκείνα που δεν μας αφορούν και οι μόνοι πραγματικοί άνθρωποι είναι οι άνθρωποι που δεν υπήρξαν ποτέ, θα υποστηρίξει με πάθος, ενώ καθήκον του καλλιτέχνη είναι να δημιουργεί ζωή, όχι να την αντιγράφει.

Η ομορφιά αυτή δεν είναι τίποτα άλλο από μια κρυφή ικανότητα να βγάζει μέσα από τα πράγματα τη θαμμένη ευαισθησία τους, το μυστικό νόημά τους. Αυτό το πάθος του για τις μυστικές ιδιότητες των πραγμάτων, το έχει ο ίδιος πρωτύτερα αφουγκραστεί στην ποίηση των μεγάλων γάλλων ρομαντικών, του Μπωντλαίρ και του Ρεμπώ, του Βερλαίν και του Μαλαρμέ, ενώνοντας έτσι με ένα παράδοξο, όσο και μοιραίο τρόπο, την τέχνη του με αυτήν των καταραμένων ποιητών και εδραιώνοντας την παραδοξολογία που διαπότισε όλα τα έργα του σε μια άλλη -επικίνδυνη όσο και γοητευτική- μορφή αμφισβήτησης.

Γιατί ο ελληνολάτρης Ιρλανδός συγγραφέας δεν ήταν μόνο ο τελευταίος απόγονος της αναγέννησης, ο Μεσσίας του αισθητισμού, όπως τον θέλησε η εποχή και όπως χαρακτήρισε ο ίδιος τον εαυτό του, αλλά και πρόγονος των μοντέρνων ρευμάτων που κυριάρχησαν στην τέχνη του εικοστού αιώνα και υπερασπίστηκαν την ομορφιά, τη φαντασία και το όνειρο, θέλοντας να διανθίσουν μέσω της τέχνης την τέχνη της ζωής.

Ο αισθητιστής καλλιτέχνης

Θα παρακολουθήσουμε το 1874 τον νεαρό Ουάιλντ να αφήνει το Πανεπιστήμιο του Δουβλίνου για να σπουδάσει στο Magdalen College της Οξφόρδης. Να γνωρίζεται με τους αισθητιστές κριτικούς και δοκιμιογράφους Τζον Ράσκιν και Ουόλτερ Πέιτερ που υπήρξαν δάσκαλοί του. Να γοητεύεται από την θεωρία του αισθητισμού και να παθιάζεται με το ελληνικό πνεύμα. Το έμφυτο ταλέντο του να εμβαθύνει στα πράγματα τον κάνει αμέσως να αντιληφθεί ότι η αληθινή ομορφιά του ελληνισμού πηγάζει από την καλλιέργεια της ψυχής, από ένα τρόπο να βλέπεις και να κάνεις τα πράγματα. Δεν έχει καμία σχέση με τις μετόπες, τους κίονες και τους φτερωτούς έρωτες που κοσμούσαν τα κτίρια και τα έργα τέχνης της εποχής. Ο μόνος τρόπος για να ζωντανέψει μέσα από τις σκόνες και τις ομίχλες του παρελθόντος είναι η τέχνη, αλλά μια τέχνη μεταγραμμένη στην εποχή της που να αποτελεί συνέχεια του ελληνικού ιδεώδους. Η εμμονή του να αναβιώσει το παρελθόν είναι μια φιλοσοφική στάση αλλά και ταυτόχρονα μια μορφή αντίδρασης ενάντια στην βικτωριανή προτεσταντική ηθική και τις συμβάσεις του καιρού του. Εξωτερικά αυτή η αντίδραση παίρνει την μορφή ενός ακραίου δανδισμού που φτάνει τα όρια της υπερβολής.

Το 1881 ο Ουάιλντ, απόφοιτος πια, εκδίδει την πρώτη ποιητική συλλογή του με τίτλο «Ποιήματα». Οι στίχοι του κυκλώνουν τον αναγνώστη σαν τα ήσυχα νερά μιας λίμνης ομορφιάς. Το σπάνιο ταλέντο του τον κάνει γρήγορα να αναγνωριστεί ως ηγέτης του κινήματος του Αισθητισμού. Ωστόσο η συλλογή ξεσηκώνει διαφωνίες και αντιμετωπίζεται από τους κριτικούς και τα μέλη της Οξφόρδης με δυσπιστία. Ο ίδιος δηλώνει ψύχραιμα ότι όταν οι κριτικοί διαφωνούν ο καλλιτέχνης παραμένει σύμφωνος με τον εαυτό του. Γεγονός είναι ότι τώρα, και για μια περίπου δεκαετία, τα φώτα της δημοσιότητας θα παραμείνουν στραμμένα πάνω του. Οι πνευματώδεις του διάλογοι τον κάνουν διάσημο και περιζήτητο στα σαλόνια. Η αγγλική κοινωνία γοητεύεται από την εξεζητημένη πόζα του και τις ευφυείς παραδοξολογίες του, αλλά δεν τον καταλαβαίνει. Ο ίδιος θα δηλώσει γνώστης αυτής της Παρεξήγησης, μιας και η τέχνη προπορεύεται από τη ζωή και δεν είναι πάντα κατανοητή στον αιώνα της. Παρόλα αυτά γίνεται το χαϊδεμένο παιδί αυτής της κοινωνίας.

Οι διαλέξεις του στην Αμερική

Δεν προκαλεί μόνο με το γράψιμό του, αλλά.και με τη συμπεριφορά του. Το 1882 ταξιδεύει για ένα χρόνο στην Αμερική για να δώσει τις περίφημες διαλέξεις του. Εκεί το εξεζητημένο ντύσιμό του γίνεται ένα είδος μόδας. Η εμφάνισή του, κοντό παντελόνι, μακριές μεταξωτές κάλτσες και μαλλιά που φτάνουν στους ώμους αποτελεί σκάνδαλο για τους νεαρούς αμερικανούς συνηθισμένους να έχουν μουστάκι, να φορούν μακριά παντελόνια και πουκάμισα με σκληρούς γιακάδες. Αργότερα ο Ουάιλντ θα σχολιάσει με το καυστικό του χιούμορ πως ποτέ του δεν κατάλαβε πώς ένα ζευγάρι μεταξωτές κάλτσες μπόρεσαν να αναστατώσουν ένα ολόκληρο έθνος. Η στάση του καλλιεργεί έναν ήρωα, τον αισθητιστή παρακμιακό Λόρδο Χένρυ Γουότον, αλλά είναι μόνο το προσωπείο, το «φαίνεσθαι» ενός κοσμικού.

Η ώριμη περίοδος (1883-1895)

Το 1884 παντρεύεται την Κονστάνς Λόιντ και από το γάμο του θα προκύψουν δύο παιδιά, ο Κύριλλος 1885 και ο Βίβιαν 1886. Το 1887 θα εκδοθούν τα καταπληκτικά παραμύθια του «Ο ευτυχισμένος πρίγκιπας και άλλες ιστορίες». Μεταξύ των ετών 1889 και 1895, γράφει τα πιο σημαντικά θεατρικά έργα του και τα δοκίμια «η παρακμή του ψεύδους», «ο κριτικός ως καλλιτέχνης», «η ψυχή του ανθρώπου στο σοσιαλισμό». Το 1891 θα εκδοθεί «Το πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέυ». Ένα εν δυνάμει πειραματικό μυθιστόρημα που ζωντανεύει μέσω της λογοτεχνίας την αισθητική θεωρία, ως στάση ζωής. Την ίδια χρονιά, μετά την έκδοση του βιβλίου του θα συναντήσει στο Παρίσι τους συμβολιστές ποιητές Πολ Βερλαίν και Στεφάν Μαλαρμέ. Εκεί θα γράψει αργότερα για τη Σάρα Μπερνάρ την περίφημη «Σαλώμη» του στα γαλλικά, την πιο δυνατή από τις τραγωδίες του, που μένει σαν επιρροή στον υπερρεαλισμό.

 

Το πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέυ

Ο βασικός ήρωάς του, ο Ντόριαν Γκρέυ έχει την ομορφιά του ελληνικού ιδεώδους, αλλά μόνο εξωτερικά. Η ψυχή του, αντίθετα με το σωκρατικό ιδεώδες είναι σκοτεινή, δεν ερωτεύεται παρά μόνο τον εαυτό της. Είναι η ψυχή του Νάρκισσου και από τη στείρα αυτή κατάσταση πηγάζει μόνο κακό. Αναζητά την ηδονή μακριά από τις επιταγές του έρωτα και επομένως μακριά από την αυθεντική ομορφιά. Ο ίδιος ο Όσκαρ Ουάιλντ στο μυθιστόρημα, θα ταυτιστεί ως καλλιτέχνης με τον ζωγράφο Μπάζιλ Χόλγουορντ, ενώ ως αισθητιστής με τον παρακμιακό Λόρδο Χένρυ Γουότον, σαν μια συνείδηση που διχάστηκε. Ο Ουάιλντ θα πει ότι ο Μπάζιλ Χόλγουορντ αντιπροσωπεύει αυτό που πραγματικά είναι, ενώ ο Λόρδος Χένρυ αυτό που ο κόσμος πιστεύει ότι είναι. Ωστόσο και οι δύο αυτοί άνδρες θα αγαπήσουν ιδανικά τον Ντόριαν Γκρέυ και θα πιστέψουν ότι η ομορφιά της εξωτερικής του εμφάνισης πηγάζει από την ομορφιά της ψυχής του. Είναι η συνθήκη του έρωτα που εξιδανικεύει. Στο «Πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέυ» ο Ουάιλντ κατορθώνει να μετατρέψει την εξωτερική ομορφιά σε τραγική συνθήκη που παρασύρει, εγκλωβίζει και τελικά εξοντώνει το θύμα της. Το μαγικό στοιχείο της ευχής λειτουργεί σαν κατάρα.

Ο Ουάιλντ μοιάζει να λέει ότι οι χαρακιές της αμαρτίας και των παθών που χαρτογραφήθηκαν στη συνείδηση δεν σβήνονται από τα δάκρυα της μετάνοιας. Σε ένα άλλο επίπεδο αναφέρεται στην αθανασία της ψυχής μέσω της τέχνης. Ο καλλιτέχνης πεθαίνει αλλά το έργο που φιλοτέχνησε και έχει μέσα την ψυχή του ζει. Η ερωτευμένη ψυχή του αποτυπώνεται στο έργο του. Είναι αυτή η ψυχή, η δική του, που ο καλλιτέχνης νιώθει την επιθυμία να διαπεράσει.

Η μαγική ατμόσφαιρα του μυθιστορήματος, η ομορφιά των συμβολισμών του, οι πνευματώδεις του διάλογοι -συγγενεύουν στη μορφή με τους πλατωνικούς αλλά στο περιεχόμενο έχουν την σφραγίδα του αισθητισμού- το κατατάσσουν ανάμεσα στα αριστουργήματα της μοντέρνας (avant garde) λογοτεχνίας. Από πολλούς κρίθηκε ως ένα μεγάλο βαθμό αυτοβιογραφικό, ενώ προοιωνίζεται το πειραματικό σουρεαλιστικό μυθιστόρημα του εικοστού αιώνα και είναι αναντίρρητα ένα από τα πιο ενδιαφέροντα κείμενα του αιώνα του.

Μια ολόκληρη ζωή μπορεί να επηρεαστεί από ένα βιβλίο, όπως επηρεάστηκε η ζωή του Ντόριαν Γκρέυ από το βιβλίο που του χάρισε ο Λόρδος Χένρυ Γουότον. Ο ίδιος ο Ουάιλντ εξομολογείται ότι επηρεάστηκε βαθιά από ένα βιβλίο. Δεν είναι άλλο από την «Ιστορία της Αναγέννησης: Σπουδές στην Τέχνη και την Ποίηση» του Ουόλτερ Πέιτερ. Η ζωή του Ντόριαν Γκρέυ δεν είναι ίσως παρά η εφαρμογή και ταυτόχρονα η ανατροπή του περίφημου συμπεράσματος του βιβλίου που ξεσήκωσε τότε σκάνδαλο στην Οξφόρδη. «Να καίγεσαι πάντα από αυτή τη σκληρή - σαν από πολύτιμο λίθο-φωτιά, να διατηρείς αυτή την έκσταση, είναι η επιτυχία στη ζωή, ενώ η ευχαρίστηση και όχι το καθήκον είναι το βασικό πρόσταγμα»... Ανατροπή, γιατί ο Όσκαρ Ουάιλντ δίνει στο βιβλίο του ένα καθαρά ηθικό τέλος.

Το βιβλίο εκδίδεται και ο ίδιος νιώθει την βαθιά ανάγκη να γνωρίσει από κοντά τον ήρωα του. Να ζήσει ως δημιουργός τον ίδιο έρωτα που ένιωσε ο Μπάζιλ Χόλγουορντ για τον Ντόριαν Γκρέυ, να επηρεάσει μια συνείδηση -δεκτική να επηρεαστεί- όπως επηρέασε ο Λόρδος Χένρυ τον ήρωά του, αλλά με διαφορετικό τρόπο, με τον τρόπο του Πλάτωνα. Τον βρίσκει στο πρόσωπο του Αλφρεντ Ντάγκλας, φοιτητή στην Οξφόρδη. Ο Όσκαρ Ουάιλντ είναι τότε τριάντα εφτά χρονών και ο Ντάγκλας είκοσι ενός. Η ζωή του αρχίζει να μιμείται την τέχνη.

Το θέατρο του Ουάιλντ

Την περίοδο που ακολουθεί γράφει τα καλύτερα θεατρικά έργα του. Στο θέατρό του χρωστάει το μεγαλύτερο μέρος της φήμης του ως συγγραφέας. Οι κωμωδίες του «Η βεντάλια της Λαίδης Γουίντερμιρ» 1892, «Μια γυναίκα χωρίς σημασία» 1893, «Ένας ιδανικός σύζυγος» 1895, έχουν ενθουσιώδη ανταπόκριση από το αγγλικό κοινό, ενώ το έργο του «Η σημασία του να είναι κανείς σοβαρός» 1895 είναι ένα από τα πιο πολυπαιγμένα έργα της αγγλικής γλώσσας μετά τον Άμλετ. Τα έργα είναι διάσπαρτα από πνευματώδεις αφορισμούς που διακωμωδούν με ανατρεπτικό χιούμορ καθημερινούς τύπους ανθρώπων και συνήθειες της εποχής. Στο κέντρο τους υπάρχει πάντοτε ένας ήρωας που ξεφεύγει από τις κοινωνικές συμβάσεις της εποχής (ο εαυτός του;) και τα διαπερνά μια ευαισθησία βαθιά ανθρώπινη που καταργεί βεβαιότητες και τις αντικαθιστά με τις ανάγκες της ψυχής. Τα έργα του αρέσουν, παίζονται στις θεατρικές σκηνές του Λονδίνου και ο Όσκαρ γίνεται διάσημος.

De Profundis - Η Μπαλάντα της Φυλακής του Ρέντινγκ

Η επιτυχία του δίνει ίσως ένα συναίσθημα παντοδυναμίας. Ζει όπως θέλει. Δειπνά συχνά με τον Ντάγκλας στο Savoy και παραμελεί την οικογένειά του. Για τους συντηρητικούς, όπως είναι ο λόρδος Κουίνσμπερι, εμφανίζεται προκλητικός. Ο Άλφρεντ Ντάγκλας είναι ο τρίτος γιος του Λόρδου Κουίνσμπερι. Ο πατέρας του θεωρεί ότι η επιρροή που ασκεί ο Ουάιλντ στον γιο του είναι καταστρεπτική.

Τα περαιτέρω είναι λίγο ως πολύ γνωστά. Το 1895 ο Όσκαρ Ουάιλντ, έχοντας λάβει στη λέσχη του ένα προσβλητικό σημείωμα από τον Λόρδο, τον μηνύει για συκοφαντική δυσφήμιση. Όμως ο Κουίνσμπερι κατορθώνει να βρει ενοχοποιητικά στοιχεία εναντίον του για έκλυτη ζωή. Ο Ουάιλντ περνάει από δίκη και καταδικάζεται σε δύο χρόνια καταναγκαστικά έργα. Οι φίλοι του τον είχαν συμβουλέψει να φύγει πριν από τη δίκη στη Γαλλία, αλλά εκείνος έμεινε για να υπερασπιστεί τις ιδέες του και μια διαχρονική ηθική που ήταν πάνω και πέρα από τις αντιλήψεις της εποχής του. Μέσω του Κουίνσμπερι η συντηρητική κοινωνία που σάρωσε τις συνήθειές της παίρνει εκδίκηση.

Καταλήγει στις φυλακές του Ρέντινγκ. Γράφει το De Profundis, μια απολογία που έχει τη μορφή επιστολής και απευθύνεται στον Άλφρεντ Ντάγκλας. «Διάβασε το γράμμα μου ξανά και ξανά, ώσπου να σου σκοτώσει τη ματαιοδοξία σου. Αν βρεις σ’αυτό κάτι που να σε κάνει να νιώσεις πως κατηγορείσαι άδικα, θυμήσου πως πρέπει να είναι κανείς ευγνώμων, όταν υπάρχει έστω κι ένα σφάλμα, που γι’αυτό μπορεί να τον κατηγορήσουν άδικα. Αν υπάρξει έστω και μια μονάχα φράση που θα σου φέρει δάκρυα στα μάτια, κλάψε όπως κλαίμε εδώ στη φυλακή, όπου η μέρα, όσο και η νύχτα, είναι αφιερωμένες στα δάκρυα». Είναι ο Ουάιλντ που μιλάει ή ο ζωγράφος Μπάζιλ Χόλγουορντ όταν λέει στις τελευταίες απελπισμένες στιγμές του στον Ντόριαν Γκρέυ: «Ας προσευχηθούμε μαζί Ντόριαν... Σε λάτρεψα πάρα πολύ. Τιμωρηθήκαμε γι’ αυτό και οι δύο»...

Το τελευταίο βιβλίο που έγραψε είναι «Η μπαλάντα της φυλακής του Ρέντινγκ», ένα βιβλίο ποίησης. Η σπάνια ομορφιά των στίχων του πηγάζει, όχι από τον κήπο της χαράς, τη φωτισμένη πλευρά της ζωής που τόσο του άρεσε να εξερευνά, αλλά από το σπάνιο λουλούδι της θλίψης. Ο φυλακισμένος ποιητής ξεχνάει τον εαυτό του. Μιλάει μόνο εξ ονόματος αυτών που υποφέρουν μαζί του, για τον κρυφό τους πόνο, τη χαμένη ελπίδα τους, προσφέροντας τη μαρτυρία της συλλογικής συνείδησης. Αφήνει στον αναγνώστη την τραγική αίσθηση μιας μέρας που δεν έχει ελπίδα και μιας ζωής που κινείται σύμφωνα με τους δείκτες του ρολογιού, σαν μια παράταση του θανάτου. Η συνείδηση που μιλάει μέσα από αυτά τα ποιήματα δεν περιμένει τίποτα, δεν χαίρεται επειδή αρχίζει μια καινούργια μέρα. Ο χρόνος δεν διαστέλλεται ούτε συστέλλεται από την προσμονή ή την επιθυμία, γιατί αυτά τα συναισθήματα λείπουν και η έλλειψή τους δίνει μια γεύση θανάτου. Η δύναμη της ομορφιά αυτών των στίχων συγκλονίζει, συγκινεί και γίνεται αφορμή για να καλυτερέψουν οι συνθήκες στις βρετανικές φυλακές, εκπληρώνοντας το καθήκον ενός πραγματικού ποιητή.

Πεθαίνει από μηνιγγίτιδα στο Παρίσι στις 30 Νοεμβρίου 1900, δύο χρόνια μετά από την αποφυλάκισή του.

Ο Όσκαρ Ουάιλντ υπήρξε πάνω από όλα συγγραφέας. Αυτόν τον ρόλο δεν τον πρόδωσε ποτέ. Η ιστορία του είναι η ιστορία του ευτυχισμένου πρίγκιπα του παραμυθιού του. Πέθανε γυμνός από τα στολίδια του αλλά διατηρώντας ακέραιη μέσα του την ψυχή του καλλιτέχνη και αυτή είναι η γοητεία της ιστορίας του.

Κατερίνα Τσιτσεκλή

 

Το κείμενο δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο περιοδικό Ομπρέλα, τεύχος 51, Δεκέμβριος 2000- Φεβρουάριος 2001, με αφορμή τα 100 χρόνια από τον θάνατό του Όσκαρ Ουάιλντ. Εδώ δημοσιεύεται με κάποιες μικρές αλλαγές.

 


ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ

 

Ποίηση

·        Ραβέννα 1878 (βραβείο Νιουντιγκέιτ)

·        Ποιήματα  (1881)

·        Η σφίγγα δίχως το αίνιγμα (1894)

·        Ποιήματα σε πρόζα  (1894)

·        Η μπαλάντα της φυλακής του Ρέντινγκ (1898)

Θεατρικά έργα

·        Βέρα, ή Οι μηδενιστές 1880

·        Η Δούκισσα της Πάδουας 1883

·        Η βεντάλια της λαίδης Γουίντερμιρ 1892

·        Μια γυναίκα χωρίς σημασία 1893

·        Σαλώμη, γραμμένο στα Γαλλικά το 1893, παρουσιάστηκε στο Παρίσι το 1896

·        Ένας ιδανικός σύζυγος 1895

·        Η σημασία του να είναι κανείς σοβαρός 1895

·        Η Αγία Εταίρα και Μια φλωρεντινή τραγωδία 1908

 

Δοκίμια

·        Η ψυχή του ανθρώπου στο σοσιαλισμό 1891

·        Η παρακμή του ψεύδους 1889, επανεκδόθηκε στη συλλογή Προθέσεις  1891

·        Πένα, πινέλο και δηλητήριο 1889, επανεκδόθηκε στη συλλογή Προθέσεις 1891

·        Προθέσεις 1891, στην οποία εμπεριέχονται επίσης τα δοκίμια: Ο κριτικός ως καλλιτέχνης και Η αλήθεια των προσωπείων.

 

 

Πεζά

·        Ο Ευτυχισμένος πρίγκιπας  και άλλες ιστορίες 1888, μία συλλογή παραμυθιών στην οποία περιλαμβάνονται επίσης τα:

·        Το αηδόνι και το τριαντάφυλλο

·        Ο εγωιστής γίγαντας

·        Ο αφοσιωμένος φίλος

·        Η σπουδαία ρουκέτα

·        Το πορτρέτο του Ου. Χ. 1889

·        Το πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέυ 1890

·        Το σπίτι με τις ροδιές 1891

·        Το έγκλημα του λόρδου Άρθουρ Σάβιλ και άλλες ιστορίες1891. Η έκδοση περιλαμβάνει και την ιστορία Το φάντασμα του Κάντερβιλ

·        De profundis 1905, εκδόθηκε μετά τον θάνατό του

 

Βιβλιογραφία

 Όσκαρ Ουάιλντ: Η ζωή και το έργο του, Μέρλιν Χόλαντ, Εκδόσεις Ψυχογιός

Complete Works of Oscar Wilde, Collins

The short Oxford History of English Literature, Sanders

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου