Τετάρτη, 7 Οκτωβρίου 2020

Ιαματικά λουτρά της Ελλάδας

«Η χώρα μας είναι γεμάτη λουτρά, όπου κι αν πηγαίνεις θα περάσεις κοντά από ένα τουλάχιστον» αναφέρεται στον περιηγητικό οδηγό Τα λουτρά της Ελλάδας (Εκδόσεις Καστανιώτη 2001) που συνέταξαν ο Κώστας Ζαχαρόπουλος, η Πέπη Λουλακάκη, ο Ηλίας Μπαρμπίκας, ο Χρήστος Σχοινάς κι ο Γιώργος Χριστοδουλόπουλος. Στον πρόλογο του βιβλίου ο Γιάννης Ξανθούλης γράφει: «Κατανοώ όσους γοητεύονται από τα νερά. Από τις πηγές. Τις ιαματικές, τις πανάρχαιες, τις καλοφυλαγμένες από τη σύγχρονη περιέργεια με τη γνωστή στρατηγική της νεοελληνικής ασχήμιας… Γιατί οι πηγές αυτές εμπεριέχουν τα συστατικά των θαυμάτων, προσφέροντας αιώνες τώρα την ίαση, την ελπίδα, το αισθησιακό άγγιγμα τους στα κουρασμένα σώματα των ασθενών, των εραστών της φύσης ή και των μοναχικών οδοιπόρων με το ένστικτο του σοφού γερόλυκου.»

Τα περισσότερα υδάτινα θεραπευτήρια της Ελλάδας είναι σήμερα ερείπια ή κακοσυντηρημένα, «παλιά όμως οι ταξιδιώτες, μοναχικοί ή σε καραβάνια, διανυκτέρευαν κοντά σε λουτρά και εκμεταλλεύονταν τη στάση για να καθαριστούν και να πάρουν δυνάμεις για τη συνέχεια». Η ιστορία των ιαματικών υδάτων πηγαίνει πολύ πίσω, οι Iνδοί ήταν οι πρώτοι που χρησιμοποίησαν τα λουτρά για θεραπευτικούς σκοπούς, η αρχαιότερη πισίνα της ιστορίας ανακαλύφθηκε στην Ινδική πόλη Mohenjo daro που ήκμασε ανάμεσα στο 4000 και 3000 π. Χ. Στις Βέδες, τα ιερά κείμενα του Ινδουισμού, υπάρχουν αρκετές αναφορές: «Ιδού τα ύδατα τα οποία δεν γνωρίζουν την νόσον και τα οποία την θεραπεύουν».

Οι αρχαίοι Έλληνες αγαπούσαν επίσης τα λουτρά. Σύμφωνα με τον μύθο, «στην πηγή των Ανιγρίδων νυμφών (νοτιοδυτική Ηλεία) ήρθε για να ξεπλύνει και να θεραπεύσει τις πληγές του ο κένταυρος Χείρων μετά τη μάχη με τον Ηρακλή. Ο ήρωας τον είχε πληγώσει με βέλη, τις αιχμές των οποίων είχε εμποτίσει στο δηλητηριώδες αίμα της Λερναίας Ύδρας». Στην ομηρική εποχή ονόμαζαν την μπανιέρα ασάμινθο και την κατασκεύαζαν από ξύλο ή από μάρμαρο. Οι βυζαντινοί πάλι, κάτω από την επιρροή του μοναχισμού, καταδίκασαν τα λουτρά που ήταν συνυφασμένα με τον έκφυλο βίο, όμως αργότερα προσαρμόστηκαν και ενέταξαν το νερό στην θρησκεία. Χαρακτηριστικά, ο πατριάρχης Σισίνιος (425-427), όταν ρωτήθηκε γιατί πηγαίνει στα δημόσια λουτρά δύο φορές τη μέρα, απάντησε «γιατί δεν μπορώ να πηγαίνω τρεις». Επειδή ο χώρος των λουτρών πάντα ενείχε την παρουσία υπερφυσικών στοιχείων, δαιμόνων, νεράιδων και άλλων πνευμάτων πίστευαν ότι οι πιο κατάλληλες μέρες για λουτρά ήταν η περίοδος κατά την οποία η σελήνη βρίσκεται στον Λέοντα ή στον Τοξότη.

Πολλές φορές τα θερμά νερά αναβλύζουν μέσα από τη θάλασσα όπως συμβαίνει στην Σαντορίνη, όπου «το ζεστό νερό αναμειγνύεται με το θαλασσινό παίρνοντας ένα χρώμα σκούρο μπλε – πράσινο και σε συνδυασμό με το χαλκοκίτρινο και κόκκινο των βράχων δημιουργεί μυστήρια ατμόσφαιρα.» Το νερό πάντα είχε ιδιότητες ιαματικές και συχνές είναι οι διηγήσεις απίθανων θεραπειών. Στα λουτρά της Σαντορίνης αφηγούνται την εξής ιστορία: «Μια φορά εζαλίστη μια γυναίκα 35 χρονώ, έκατσε κάτω και για να συνέλθει έπλυνε τα μούτρα της. Είχε κάτι λεκέδες στο πρόσωπο της. Το νερό τους καθάρισε και το δέρμα της έγινε σα φλουρί.»

Τα λουτρά, εκτός των θετικών επιδράσεων, μπορούν καμιά φορά να επιδράσουν και αρνητικά, ειδικά στην περίπτωση που περιέχουν κάποια δραστικά χημικά στοιχεία. Χαρακτηριστική είναι η διήγηση κάποιου χωρικού για τα λουτρά της Καΐτσας στην Φθιώτιδα: « Όταν ήμουνα 18 χρονώ, με ένα φίλο μου δουλεύαμε στα χωράφια. Τελειώσαμε και κουρασμένοι είπαμε να πάμε στα λουτρά να κάνουμε ένα μπάνιο. Εγώ σε δέκα λεπτά βγήκα, ο άλλος έμεινε πάνω από μισή ώρα στο νερό. Όταν γυρίσαμε σπίτι του λιποθύμησε, έπεσε ξερός! Τόσο δυνατά είναι τα νερά. Φώναξα γιατρό, αλλά σε λίγη ώρα συνήλθε μόνος του.»

Μια άλλη ιστορία που υποδηλώνει την πίστη των απλών ανθρώπων ότι κοντά στα λουτρά και στους τεκέδες κατοικούν ψυχές πεθαμένων, προέρχεται από τα πομακοχώρια της Ξάνθης και αναφέρεται σε κάποιον τεκέ (μοναστήρι) που βρισκόταν δίπλα σ’ ένα χαμάμ: «Το 1974, όταν έγινε η εισβολή του Αττίλα στην Κύπρο, μια ίλη αρμάτων από την Ξάνθη πήρε εντολή να κατευθυνθεί στην ελληνοβουλγαρική μεθόριο. Στο δρόμο της χρειάστηκε να περάσει από μια γέφυρα στην άκρη της οποίας βρισκόταν ένας τεκές. Επειδή τα τανκς δε χωρούσαν να περάσουν, αναγκάστηκαν να γκρεμίσουν τον τεκέ. Το ίδιο βράδυ σ’ ένα κοντινό χωριό εμφανίστηκε ένας άγνωστος γέρος, χτύπησε την πόρτα ενός σπιτιού και ζήτησε από τη γυναίκα που του άνοιξε λίγο ψωμί. Αυτή προσφέρθηκε αμέσως να του δώσει, μάλιστα του ζήτησε να περιμένει, να του δώσει από το φρέσκο που θα ξεφούρνιζε σε λίγο. Το άλλο βράδυ ο γέρος ξαναχτύπησε την πόρτα, ζήτησε πάλι ψωμί, η γυναίκα πρόθυμα του έδωσε. Το τρίτο βράδυ πάλι τα ίδια, αλλά αυτή τη φορά ο γέρος δε ζήτησε ψωμί. «Είσαι καλή γυναίκα» της είπε, «και μόνο εσύ μπορείς να μας βοηθήσεις. Είμαστε τέσσερις ψυχές που γκρεμίστηκε ο τεκές τους και δεν έχουν πού να μείνουν. Δώσε μας μια τρυπούλα στον τοίχο σου ν’ αναπαυθούμε.»

Τα θερμά ύδατα περιείχαν πάντα ιαματικές, λυτρωτικές, έως και μαγικές ιδιότητες. Χαρακτηριστικές είναι οι αναφορές στα νερά κάθε πηγής που τροφοδοτεί το αντίστοιχο λουτρό, αποκαλούνται κάποιες φορές ομορφονέρια και το νερό τους περιγράφεται ως απίστευτα χωνευτικό (Θερμά Ηφαίστου, Λήμνος), διαυγέστατο, ένα από τα καλύτερα νερά της χώρας. Μπορεί να κολλήσεις για ώρες εκεί μέσα, ειδικά όταν κάνει κρύο έξω. Το νερό προκαλεί χαλάρωση, ευεξία και ανανέωση (λουτρά Θερμοπυλών), είναι απίστευτα εύγευστο και μαλακό ( Άγκιστρο Σερρών), καταπληκτικό νερό, άοσμο, πόσιμο, όταν είσαι μέσα νιώθεις πάνω στο σώμα σου κάτι σαν κρέμα (Αγραπιδιά Φλωρίνης), έχει εντυπωσιακό τυρκουάζ χρώμα και ελκυστική θερμοκρασία (ελεύθερα λουτρά Πυξαριάς – Γιάννενα), το νερό βγαίνει κρύο και χρησίμευε ως ψυγείο για πεπόνια, καρπούζια και μπίρες (Αγραπιδόκαμπος Αιτωλοακαρνανίας), κι αλλού πάλι αναφέρεται ως δροσερό, αγίασμα, ευλογημένο, απολαυστικό, ζωοποιό, άφθονο, πεντακάθαρο, αναζωογονητικό, αθάνατο νερό.


Απόστολος Σπυράκης


Πηγή: Τα λουτρά της Ελλάδας (Εκδόσεις Καστανιώτη 2001)

2 σχόλια: