Τετάρτη, 21 Οκτωβρίου 2020

"Επιστροφή στον 21ο αιώνα" του Νίκου Δόικου

Θα ξεκινήσω από την τελική εντύπωση που αποκόμισα διαβάζοντας την τελευταία δουλειά του Νίκου Δόικου: η Επιστροφή στον 21ο αιώνα είναι μια ιδιαίτερα απαιτητική ποιητική συλλογή. Σκοπός μου εδώ είναι να περιγράψω τους λόγους στους οποίους οφείλω αυτή την εντύπωση, και ταυτόχρονα να δείξω τις προκλήσεις που συναντά κανείς στην την πορεία της ανάγνωσης, τους διάφορους δρόμους, το πλέγμα των παράδοξων συσχετισμών, και τελικά την έκπληξη που προκύπτει από την αναστολή του χρόνου και τις ανατροπές στους δεσμούς της πραγματικότητας με τον άνθρωπο, με κάθε έναν από εμάς τους ίδιους.

Ο Δόικος στα 33 ποιήματα που απαρτίζουν την Επιστροφή στον 21ο αιώνα παίρνει καθοριστικά ρίσκα: στη γραφή που παραμένει κι εδώ αναμφισβήτητα το δυνατό του χαρτί και στην θεματολογία, αλλά κυρίως στον ανατρεπτικά ευθύ τρόπο που προσεγγίζει και εκθέτει όσα έχει να πει. Πλησιάζει μεταξύ τους πράγματα και λέξεις τόσο απομακρυσμένες που ξενίζουν, και συχνά οι αντιθέσεις είναι τόσο ακραίες που σχεδόν οι έννοιες αυτοαναιρούνται: χτίζεται έτσι προοδευτικά μια στατική ισορροπία, ένα είδος στεγανοποιημένης αδράνειας μάλλον στις λέξεις παρά στις πράξεις. Γιατί αυτό που είναι σαφές από την αρχή, και παραμένει το πλέον σταθερό σημείο αναφοράς και οριοθέτησης αυτής της συλλογής, είναι ότι πρόκειται για ποίηση θεμελιωμένη στο δίπολο δράση-αντίδραση. Κάποιοι σε παλιότερες εποχές θα μιλούσαν για στρατευμένη.

Στα ποιήματα όπου ο στίχος είναι σύντομος, οι λέξεις μοιάζουν με αναλαμπές μιας διαφορετικής όσο και αποσπασματικής πραγματικότητας: γεννούν μια φευγαλέα αντίληψη ενός κόσμου που θα μπορούσε να ανασαίνει στην θέση του υπάρχοντος, αλλά που τελικά παραμένει σε μια λυμφατική κατάσταση λόγω του ανθρώπινου εγκλεισμού σε έξωθεν επιβεβλημένες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες. Ο Δόικος γράφει βαθιά επηρεασμένος από το οικονομικό, κοινωνικό και οριακά το πολιτικό γίγνεσθαι που παρατηρεί γύρω του, τα ποιήματα που απαρτίζουν αυτή τη συλλογή είναι σε ένα βαθμό κραυγές ονείρου σε μια αντιπαράθεση με μια ισοπεδωτική πραγματικότητα. Ο ποιητής μιλάει για τα τωρινά, για όσα στοιχειοθετούν την καθημερινότητα σε ένα αξιακό επίπεδο, όμως το κάνει σχεδόν συγκαλυμμένα, χωρίς συμπεριφορά ανταποκριτή ή τάση σφυγμομέτρησης: χρησιμοποιεί τα κοινωνικά δεδομένα ως βάση για να δομήσει πάνω τους σκέψη και στάση. Η έννοια της στρατευμένης ποίησης στροβιλίζεται στο μυαλό μου σχεδόν από τον πρώτο στίχο.

Μπήκα χαράματα μες στα χαλάσματα
μιας τράπεζας από καιρό παρατημένης.[1]

Πού μπορεί να κρύβεται η τόσο παρηγορητική και τελικά καθαρτική διαχρονικότητα της ποίησης σε στίχους με τόσο έντονη κοινωνικο-πολιτική χροιά; Άλλο ένα ερώτημα που ακολουθεί τον αναγνώστη κατά πόδας. Προσωπικά δεν βρήκα απάντηση. Ο ποιητής ψηλαφεί με το βλέμμα τους ελιγμούς της ιστορίας σε μια απόπειρα να ξορκίσει την αδράνεια, και για να ακουμπήσει τα όνειρα των ανθρώπων για μια ζωή ελεύθερη από χρηματοοικονομικά περιγράμματα πάνω σε πράξεις, μπορεί και σε επαναστάσεις απ’ αυτές που τελικά καταφέρνουν να αλλάξουν το μέλλον. Στην Επιστροφή στον 21ο αιώνα στοιχειοθετείται η αυτοπροσδιοριστική πλευρά του ποιητή ως προς το κοινωνικό γίγνεσθαι από τη μία μεριά, και το κατεστημένο από την άλλη: μιλάει για τους «ποιητές» ως σύνολο και λιγότερο για τον «ποιητή» ως μονάδα, σαν να τους αφαιρεί συμβολισμό για να ενισχύσει το κοινωνικό και πολιτικό τους περίγραμμα, και από εκεί την δύναμη και την ευθύνη που φέρουν απέναντι στην κοινωνία. Στην ουτοπική θα σκέφτονταν κάποιοι. Μένει να αποσαφηνιστεί.

Η γραφή του Δόικου είναι εξαιρετική και η γλώσσα προσεγμένη, οι λέξεις σπάνιες και απρόσμενες. Μιλάει όμως με γρίφους, και η ποίησή του γίνεται ξαφνικά εσωστρεφής εκεί που θα περίμενε κανείς το αντίθετο. Κλείνεται στους ίδιους του τους κώδικες και η απόσταση ανάμεσα σ’ εκείνον και τον αναγνώστη όλο και μεγαλώνει. Οι στίχοι, όσο καλοί και να είναι, που είναι, δεν καταφέρνουν πολλές φορές να γίνουν η γέφυρα: έχω την αίσθηση ότι γράφει με κομμένες άγκυρες. Στα ποιήματα που δείχνουν πεζά χωρίς επ’ ουδενί να είναι, γράφει στηριζόμενος σε τρεις άξονες, κάθε φορά διαφορετικούς: προσεγγίζει την πραγματικότητα μέσα από τρεις διαστάσεις, τρία χαρακτηριστικά στοιχεία, σαν να παρατηρεί τα συμβαίνοντα μέσα από τρεις διαφορετικούς φακούς κάθε φορά:

(…) η ωραιότητα έχει άπειρες εκδοχές ως πολυχώρος των
αναπάντεχων, μα η αλήθεια στους αιώνες μία και μόνο μία,

αριστερά, δεξιά, στο μέσον σε τραβούν τα γαλάζια φύκια
τ’ ουρανού, μη νοιάζεσαι, η πεταλούδα θα βρει τον δρόμο της,
(…)
[2]



Η συλλογή στο σύνολό της έχει αξιοσημείωτη συνοχή τόσο ως προς τη θεματολογία όσο και ως προς τη γραφή: ο Νίκος Δόικος παρατάσσει τις λέξεις που θα χαρτογραφήσουν τους μαιάνδρους της σκέψης του και θα φωτογραφήσουν κάθε σύναψη χωρίς εκπτώσεις, ίσως όμως με μια δόση υπερβολής που δεν οδηγεί πάντα σε ξεκάθαρο αποτέλεσμα. Έχει βρει τον τρόπο να αποτυπώσει την αντανάκλαση της τεχνοκρατικής πραγματικότητας πάνω στις αδρές γραμμές της ανθρώπινης οντότητας που παραμένει αμετάβλητη στο πέρασμα του χρόνου, και να ψυχανεμιστεί πού θα μπορούσαν να εδραιωθούν ισορροπίες και πού ελλοχεύει το κίνδυνος των καταστροφικών ανατροπών.

Ο Νίκος Δόικος επικεντρώνεται στις αντιθέσεις που μας οριοθετούν ως ανθρώπινα όντα, χωρίς να αναλώνεται σε επιφανειακές απεικονίσεις αλλά προσπαθώντας να τις ξεθάψει από τις πιο βαθιές κρυψώνες και να αναδείξει τη δυναμική τους. Όσο εξελίσσεται η ανάγνωση, το στοιχείο που ολοένα κερδίζει έδαφος είναι μια «αντίθεση αντιθέσεων» ανάμεσα σε εκείνες που μας αποτελούν, που είναι δηλαδή προϊόν ατομικής ταυτότητας και σε εκείνες που μας κοιτάζουν απ’ έξω: οι πολιτικές, οι οικονομικές, και οι χρηματοπιστωτικές ακόμα, που μας εξασφαλίζουν μια θέση στην αγέλη των ομοίων. Στα ποιήματα της Επιστροφής στον 21ο αιώνα οι αντιθέσεις που ορίζουν την ανθρώπινη ατομικότητα και εκείνες που την ισοπεδώνουν και την αγνοούν, διασταυρώνουν τα ξίφη τους. Και ας νικήσει ο ισχυρότερος.

Σ’ αυτή την συλλογή ο αναγνώστης θα βρεθεί αντιμέτωπος με τις μύχιες σκέψεις του και ταυτόχρονα με την απόδοσή τους στο ευρύτερο κοινωνικό επίπεδο, και είναι τελικά δυνατή ποίηση επειδή επιτυγχάνει ένα σεισμικό ξάφνιασμα: το απρόβλεπτο συνοδεύει την κάθε λέξη, δεν μπορεί κανείς ούτε καν να υποψιαστεί ποια θα είναι η επόμενη αλληλουχία, ο ποιητής «αναγκάζει» τον αναγνώστη να σχοινοβατεί. Σαν να του λέει «αν δεχτείς να περπατήσεις πάνω στο σκοινί, σου εγγυώμαι ότι δεν θα πέσεις». Κρατάει τον λόγο του.

Ο Δόικος παίζει με τις φόρμες, τις ανατρέπει για να τις επανεφεύρει από την αρχή, και όλο αυτό χωρίς να χάνει βήμα και χωρίς να χάνει από τα μάτια του το στόχο: νομίζω ότι είναι ένα στοίχημα που στο τέλος έχει κερδηθεί:

Στις μέρες μας η στιγμή δεν συγχωρεί τον χρόνο[3]

Η διαρκής, αέναη εναλλαγή μεγεθών, όγκων και συγκινήσεων γεννάει μια κίνηση στα άκρα που συνεχίζεται στο διηνεκές: ιδού ένας άλλος, αιρετικός τρόπος να μετράμε τον χρόνο, και οι στίχοι του, που θυμίζουν ριπές φωτός σε ένα σκηνικό θεάτρου κατά τα άλλα βυθισμένου στο σκοτάδι, προσπαθούν να δείξουν τις εναλλακτικές, τουλάχιστον στις περιπτώσεις που υπάρχουν. Τα ποιήματα αντλούν από την παγκοσμιοποιημένη πραγματικότητα σχεδόν τα πάντα: τη θεματολογία, τις λέξεις, τους φόβους και τη μοναξιά, αλλά ταυτόχρονα και σε αντίθετη ροπή εκφράζουν μια διαρκή προσπάθεια να επιστρέψουν στην προτέρα κατάσταση, την ανθρωποκεντρική, όπου οι λέξεις είναι εικόνες ονείρων με μόνη αποστολή να σχεδιάζουν και να οριοθετούν το ανθρώπινο περίγραμμα.

Ο Νίκος Δόικος έθεσε ενδεχομένως ένα στοίχημα στην Επιστροφή στον 21ο αιώνα, να προσεγγίσει τον άνθρωπο πρώτα ως κοινωνική μονάδα, και ως ατομική οντότητα στη συνέχεια. Δεν είμαι σίγουρη ότι λειτούργησε σε όλα τα επιμέρους επίπεδα στην ανάγνωση, όμως ο ποιητής έφερε αναμφισβήτητα εις πέρας την οπτική του, και το έκανε γράφοντας εξαιρετικούς στίχους. Η μοναξιά βέβαια δεν ξορκίστηκε, μάλλον το αντίθετο, δυνάμωσε και τρομάζει περισσότερο. Όλα μένουν να αιωρούνται.

Πιο κάτω μερικά ποιήματα που μου άρεσαν ιδιαίτερα:

           Απογύμνωση[4]

Όλο το Φως το φόρτωσε
στους δυνατούς ώμους του ταύρου
η Ευρώπη
το ‘κανε λάμψη
το φυλάκισε
κι άφησε πίσω της μονάχα
έναν ήλιο ενοικιαζόμενο

Φυσαλίδα[5]

Αρνήθηκα
Παρά τις δελεαστικές προτάσεις
Και τις ορθάνοιχτες πύλες της ουτοπίας
Πιστός στον μυστικό μας όρκο
Μέτρησα έναν έναν τους ποιητές να
Ξεμακραίνουν σε ψηφιακές λεωφόρους
Να προσκυνούν με δέος τις μεταλλάξεις
Τα πλουμιστά γιοφύρια
Στα τόξα τους πολύχρωμες αγχόνες
Κάτω από ανδριάντες ηρώων της Αφθονίας
Να προσκυνούν τη σιγουριά μικρών αντίδωρων
Τις συγκινήσεις ευκαιριακών εκπτώσεων
Με δωροκάρτες και ιριδίζοντα επιχειρήματα
Μικροί εντολοδόχοι ενός μικρού σύμπαντος.

Κι εγώ φυσαλίδα στο κύμα ανάμεσα
Μυριάδες φυσαλίδες της προαιώνιας τρικυμίας
Μιας θάλασσας ανελέητης κι ανάλλαχτης.

          Ονειροκάθαρση[6]

         Σκοτώστε τους ονειροπόλους
         Φροντίστε ίχνος μην αφήσετε κανένα

        Να μην κολλήσουν πεταλούδες οι νέες γενιές
        Να μη φυτρώσουνε στις τράπεζες λουλούδια

Κρις Λιβανίου

[1] in. Νίκος Δόικος, Επιστροφή στον 21ο αιώνα, εκδ. Κοράλλι, Αθήνα, 2019, στ. 1-2, σελ. 19.

[2]σελ. 36.

[3] σελ. 39.

[4] σελ. 13.

[5] σελ. 21.

[6] σελ. 49.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου