Πέμπτη, 27 Φεβρουαρίου 2020

"Σκοτεινά δωμάτια" του Βαγγέλη Παπαδιόχου

Τα Σκοτεινά δωμάτια είναι μια σειρά από έξι διηγήματα, διαφορετικά μεταξύ τους με σταθερό ιστό σύνδεσης τον κόσμο του φανταστικού. Αν και η λογοτεχνία του φανταστικού περιλαμβάνει μεγάλα ονόματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, όπως ο 'Οργουελ, ο Χάξλει, ο Μπόρχες ή ο Τόλκιν, που έχουν δημιουργήσει ένα δικό τους σύμπαν με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά όπου διεισδύει κανείς αποκρυπτογραφώντας τα σύμβολά τους, στην Ελλάδα δεν αποτελεί διευρυμένο και τόσο γνωστό λογοτεχνικό ρεύμα. Στις μέρες μας όμως η γκάμα του φανταστικού μοιάζει να διευρύνεται, αναζητώντας τα δικά της σύμβολα και αλληγορίες που σηματοδοτούν το πέρασμα σε ένα νέο τρόπο γραφής που απομακρύνεται αρκετά από τα ελληνικά λογοτεχνικά στερεότυπα.

Εξάλλου αυτή η γνωστή ανορθολογική διάταξη του κόσμου των παραμυθιών, εκεί που οι καλοί ήρωες αναμετρώνται με δράκους, μάγισσες και τέρατα δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια προσπάθεια ερμηνείας του κόσμου μέσα από τα μάτια της φαντασίας, όπου τα μηνύματα βγαίνουν σχεδόν άκοπα μέσα από τις συγκρούσεις ρεαλιστικών και φανταστικών όντων. Άλλωστε και η ίδια η ελληνική μυθολογία δεν ερμηνεύει τον κόσμο μέσα από τα δικά της σύμβολα και τους δικούς της κανόνες;

Ας έρθουμε όμως στον κόσμο των σκοτεινών δωματίων κι ας προσπαθήσουμε να εντρυφήσουμε στο αποκρυφιστικό υλικό των ασφυκτικών και δεσμευτικών χώρων τους που συχνά παγιδεύουν τους ήρωες.

Εδώ, ο συγγραφέας δημιουργεί ένα δικό του κλειστοφοβικό σύμπαν με μια απροσδιόριστη αλληλοεπικάλυψη δύο πραγματικοτήτων, έτσι καθώς οι ήρωες μεταβαίνουν με ευκολία από το νοητό και αισθητό στο αφανέρωτο και εφιαλτικό. Η συγκόλληση της φασματικής φιγούρας πάνω στην αυθεντική είναι τόσο συμπαγής που μοιάζει αυτό το τρομερό δίδυμο φαντασίωσης και πραγματικότητας να δημιουργεί ένα επέκεινα, όπου οι δύο κόσμοι συχνά αφομοιώνονται.

Στο «Κτήνος», θύτης και θύμα δημιουργούν ένα ισχυρό σύμπλεγμα που η αποκόλλησή του σηματοδοτεί επαναφορά στην πραγματικότητα. “Είσαι καλά; Σε χτύπησε; Δεσποινίς μ΄ακούς; Είσαι καλά; άκουσε μια ανήσυχη φωνή κοντά της”.

Στο «Σκοτεινό δωμάτιο», το εφιαλτικό σκηνικό διεισδύει στον κόσμο του πραγματικού για να δράσει με μια διαισθητική προσέγγιση λυτρωτικά για την πραγματικότητα. “Αν δεν ήσουν εσύ... του ψιθύρισε κοιτώντας τον με έκφραση ευγνωμοσύνης”.

Στο διήγημα «Πέρα απ’ το φράγμα του πόνου», πράξεις του παρελθόντος, τύψεις και απωθημένα μοιάζουν να στοιχειώνουν τον ήρωα, ανατρέποντας τη σταθερή δομή της πραγματικότητάς του, και έτσι καθώς σωματοποιούνται εισβάλλουν ως τιμωροί στο παρόν του, δημιουργώντας φρίκη.

«Μια μεγάλη σιδερένια μάζα προσέκρουσε με αστραπιαία ταχύτητα στο κάτω μέρος του σώματός του και τον υποχρέωσε να σωριαστεί στην άσφαλτο. Μπερδεμένες υπόκωφες φωνές έφτασαν τότε στ’ αυτιά του και καθώς έβγαζε σιγοτρέμοντας πνιχτές κραυγές κρατώντας τη ματωμένη κοιλιακή του χώρα, θα ορκιζόταν ότι κάποια στιγμή του φάνηκε σαν να είδε, μέσα από τα μισανοιγμένα του βλέφαρα, κάποιον που έμοιαζε καταπληκτικά με τον νεαρό εαυτό του να ανοίγει την πόρτα και να στέκεται από πάνω του χαμογελώντας σαρδόνια με κάτι αιχμηρό στο χέρι του».

Το ίδιο σχεδόν συμβαίνει και στην «Πείνα», όπου ο εγκλεισμός στο ασανσέρ ενεργοποιεί ξεχασμένους εφιάλτες από το παρελθόν που έρχονται με δριμύτητα. Οι καταγεγραμμένες εμπειρίες του υποσυνείδητου ορθώνουν το ανάστημά τους, ζωντανεύουν, ισχυροποιούνται και τελικά επιβάλλονται και ταυτίζονται με την πραγματικότητα. «Σώμα καθηγητή σε μερική αποσύνθεση κι αυτός από πάνω του. Επίμονο γουργούρισμα κοιλιάς. Πείνα, αφόρητη πείνα». Ωστόσο κάποιες φράσεις ολικής αλλαγής επιπέδου κάνουν πιο ξεκάθαρη τη διάκριση των δύο κόσμων : “Παρακαλώ την ηρεμιστική ένεση, πρόσταξε ο λευκοντυμένος άντρας. Ο καθηγητής είδε μια παρόμοια λευκοντυμένη γυναίκα να του αρπάζει ξαφνικά το μπράτσο και να βυθίζει μια μυτερή βελόνα στο δέρμα του. Προσπάθησε να σηκωθεί, αλλά ένιωσε κάτι σαν χοντρά σχοινιά να τον συγκρατούν κάτω”.

Ποια είναι όμως τα σύμβολα που σηματοδοτούν το άνοιγμα στο χώρο του φανταστικού; Τανάλιες, ξυράφια, μαστίγια, ρομπότ, σπασμένα κρύσταλλα, διονυσιακά alter ego, είδωλα που ατικατοπτρίζονται σε καθρέπτες, τζάμια ή οθόνες υπολογιστών, όλα μαζί ως ολότητα και το καθένα χωριστά στις επιμέρους αφηγηματικές ενότητες δημιουργούν το κλειδί εισόδου στο σκοτεινό σύμπαν που διασπά τη συνειδητή αντίληψη, εμφανίζοντας τα βαθύτερα πεδία της που κατά κανόνα εδώ είναι πνιγηρά.

Συχνά το ξυράφι που βυθίζεται αιχμηρό σηματοδοτεί το στοιχείο του τρόμου που δεν φοβίζει βέβαια, απλά πίσω από την πραγματική χρήση του υποδηλώνει το πέρασμα στον κόσμο των επικρεμάμενων απειλών, φόβων ή τραυμάτων. «Μετά από μια βαθιά ξυραφιά, είδε μια κηλίδα αίματος να ξεπροβάλλει πάνω στο πηγούνι του και να κατηφορίζει γρήγορα προς το λαιμό του. Άφησε κάτω το ξυράφι και παρατήρησε για λίγο το ελαφρώς τρεμάμενο χέρι του».

Ή αλλού: «Ένα ξυραφάκι πέρασε τότε βιαστικά, ξανά και ξανά, πάνω απ’ τα άτριχα πόδια της, αφήνοντας πίσω του όλο και μεγαλύτερες ερυθρές αμυχές που σύντομα κατέληξαν σε μακρόστενα αιμάτινα ρυάκια».

Στο «Χορό των μαινάδων», οι ερωτικές φαντασιώσεις γίνονται πολύ δελεαστικές και επικίνδυνες, καθώς παίρνουν μια πλασματική μορφή που αντανακλάται στον κόσμο του πραγματικού δημιουργώντας απόλυτη σύγχυση στον ήρωα, βάζοντάς τον σε μια ανεξερεύνητη, άγνωστη διονυσιακή αναζήτηση. “ Ήταν ίδια, όπως την είχε δει, με εκείνο το κατακόκκινο αρχαίο φόρεμα και το στεφάνι από φύλλα στο κεφάλι της- αυτή ήταν, δεν μπορούσε να κάνει λάθος. Στάθηκε για μια στιγμή κοιτώντας την αντανάκλασή της, σαν να ήθελε να παγιδεύσει τη μορφή της στη νοητή φωτογραφική του μνήμη, κι έπειτα γύρισε απότομα πίσω του. Ήταν πλέον άφαντη. Το μόνο που υπήρχε στη θέση της ήταν ένα λευκό μαντήλι που αιωρήθηκε για λίγο πριν αναπαυθεί αργά στο έδαφος”.

Στα συγκεκριμένα διηγήματα ο τρόμος είναι η ρευστή ουσία που διαχέεται στις ιστορίες, παρά τις εμφανείς αποκλίσεις στην αφηγηματική πορεία. Για κανέναν δεν είναι εύκολες οι συνθήκες ζωής τους, καθώς εσωτερικές φωνές τούς υποδεικνύουν διαρκώς κινήσεις, βυθίζοντάς τους σε ένα προσωπικό κόσμο. Εντυπωμένες στο υποσυνείδητο μορφές που δεν υποχωρούν, αντιθέτως ολοένα ενδυναμώνουν διεκδικώντας το μερίδιό τους στην πραγματικότητα, με αποτέλεσμα η σύγχυση του προφανούς και του άδηλου να είναι αυτή που εντέλει σηματοδοτεί τη νέα πραγματικότητα, καθώς είναι απτή η παρείσφρυση του ενός κόσμου στον άλλο. Η ζωή των ηρώων εξελίσσεται κινηματογραφικά, σαν σπασμωδικές σκηνές ταινίας που συνθέτουν μία αλλοπρόσαλλη ολότητα καμωμένη από υλικά του εφιάλτη και του υποσυνειδήτου. Καταδικασμένοι μέσα στα σύνορα του προσωπικού τους εγκλεισμού, που τους υποβάλλει και τους βυθίζει στη δική του υπερπραγματικότητα.

Σαφείς εικονοποιητικές αφηγήσεις που καταγράφουν τα σκοτεινά έγκατα της ανθρώπινης ψυχής. Μια καταβύθιση στα ασυνείδητα υποστρώματα της ύπαρξης, εκεί που φωλιάζουν οι εσωτερικές ανησυχίες, οι φόβοι, οι ερωτικές φαντασιώσεις, τα τραύματα, οι ενοχές. Οι ήρωες βιώνουν τις πραγματικές καταστάσεις μέσα από το διογκωτικό φακό της φαντασίας τους. Οι μυστικές φωνές ολοένα και δυναμώνουν και σταδιακά μοιάζουν να αποκτούν υλική οντότητα, επιβάλλοντας ηχηρά την παρουσία τους. Και τότε, οι αυθεντικές υπάρξεις μοιάζουν να γίνονται έρμαια των ζοφερών, απόκρυφων, θαμμένων ψυχικών απωθημένων. Περίεργοι συνειρμοί χωρίς φανερή συνοχή συγκρούονται ανά πάσα στιγμή, αποδομώντας τα στεγανά του πραγματικού κόσμου.

Τι γίνεται τελικά όταν ο εφιάλτης εισχωρεί στην πραγματικότητα; Πώς εξελίσσεται η νοητική διεργασία όταν βάλλεται από παλιά τραύματα, σκοτεινές στιγμές και απροσδιόριστους φόβους; Πώς λειτουργεί η ψυχή όταν καταβυθίζεται σε ατελεύτητα έγκατα; Και πώς λειτουργεί η σκέψη στις κρυφές της στιγμές; Αυτά είναι μάλλον σκοτεινά δωμάτια... της ύπαρξης.

Άραγε, η ελληνική λογοτεχνία έχει στις φλέβες της νέο υλικό που τροφοδοτεί το αειθαλές σώμα της; Την εποχή της προσομοίωσης και της digital art φαίνεται ότι ο κόσμος ως ολότητα διευρύνεται τροποποιώντας τα ήδη κατακτημένα υπερρεαλιστικά μονοπάτια με πιο σύγχρονες μορφές απεικόνισης ή βίωσης του φανταστικού. Και απ’ ό,τι φαίνεται, στις μέρες μας η ελληνική λογοτεχνία έχει τη δυνατότητα να βρίσκει νέους τρόπους έκφρασης και να εμπλουτίζεται με νέες τάσεις.

Ήλια Λούτα


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου