Πέμπτη, 20 Φεβρουαρίου 2020

Η λογοτεχνία στον κόσμο της τεχνητής νοημοσύνης – «Άντα» του Αντουάν Μπελλό

Το συγκεκριμένο βιβλίο το διάβασα μετά από ένα άλλο, αριστοτεχνικό βιβλίο μελλοντικής δυστοπίας και προβληματισμού, το Zero K του Ντον ντεΛίλλο. Αναπόφευκτα, λοιπόν, το βρήκα λιγότερο ενδιαφέρον από πλευράς πλοκής. Τα θέματα που πραγματεύεται είναι βεβαίως σημαντικά, είτε αφορούν τη λογοτεχνία είτε την τεχνητή νοημοσύνη. Για παράδειγμα, είναι η λογοτεχνία προϊόν ταλέντου ή προϊόν μιας προσεκτικά σχεδιασμένης διαδικασίας; Η ροζ λογοτεχνία πόσο λογοτεχνία μπορεί να είναι και τι σημαίνει η εισβολή της μαζικής κουλτούρας για την έννοια της λογοτεχνίας ως μορφής τέχνης; Τα χαϊκού είναι μια υψηλή μορφή ποίησης ή ένα ευκολότερο πεδίο πειραματισμού με τις μόλις 17 συλλαβές τους; Τι αξία έχουν τα λογοτεχνικά βραβεία;

Όσο για την τεχνητή νοημοσύνη, μερικά ερωτήματα είναι: τι σημαίνει το να έχει κανείς συνείδηση και πότε κρίνεται ότι κάποιος έχει; Γιατί τεκμαίρουμε ότι κάποιος δεν έχει συναισθήματα, όταν μπορεί να χρωματίζει τη φωνή του ανάλογα με την περίσταση, κάνει παύσεις, σιωπά και γενικά μετέρχεται σωστά όλους τους τρόπους της εξωγλωσσικής επικοινωνίας; Και ακόμη, τι είναι αυτό που κάνει έναν άνθρωπο ανθρώπινο; Μήπως η ανθρωπιά δεν είναι, σε μεγάλο βαθμό, κοινωνική κατασκευή; Γιατί ένας άνθρωπος που έχει σκοτώσει/βιάσει/εγκληματήσει αξίζει να λέγεται άνθρωπος περισσότερο από μια τεχνητή νοημοσύνη που εξυπηρετεί ευγενείς σκοπούς και βοηθά τους ανθρώπους;

Τέτοια ερωτήματα εκφράζονται ρητά ή προκύπτουν ως προβληματισμοί στον αναγνώστη της Άντας του γαλλικής καταγωγής Αμερικανού Αντουάν Μπελλό. «Άντα» είναι το όνομα της τεχνητής νοημοσύνης που μια εταιρία της Σίλικον Βάλεϊ έχει κατασκευάσει με αποστολή να γράψει ένα ροζ μυθιστόρημα το οποίο θα πουλήσει πάνω από 100.000 αντίτυπα και θα γίνει μπεστ σέλερ. Μόνο που η Άντα εξαφανίζεται από το εργαστήριο και η υπόθεση ανατίθεται στην αστυνομία. Η αστυνομία με τη σειρά της επιφορτίζει με αυτήν έναν συμβατικό και παλαιάς κοπής επιθεωρητή ο οποίος διαπνέεται από σοσιαλιστικά φρονήματα για το γενικό καλό και την ευημερία των φτωχών και των αδυνάτων. Και που προσπαθεί να εμφυσήσει αντίστοιχα ιδεώδη και στην Άντα, έχοντας την αφέλεια ότι μπορεί να τα καταφέρει.

Πιστεύω πως η δόμηση της Άντας ως αστυνομικού μυθιστορήματος ήταν ένας λανθασμένος τρόπος διαπραγμάτευσης που έβλαψε την κεντρική ιδέα. Ο Μπελλό αναγκάστηκε να παραγεμίσει την ιστορία με άσχετες πληροφορίες (ειδικά οι εκτενείς αναφορές στο αμερικανικό μπέιζμπολ είναι αρκετά κουραστικές), χωρίς να δώσει βάθος στους κεντρικούς ήρωες, οι οποίοι αναγκαστικά εμφανίζονται τελικά σαν αστείες καρικατούρες που παίρνουν στα σοβαρά τους εαυτούς τους. Ενδεχομένως, βέβαια, αυτή του η διαπραγμάτευση να είναι στην πραγματικότητα ένα ειρωνικό σχόλιο για τα όσα εκπροσωπούν και πρεσβεύουν αυτοί οι κεντρικοί ήρωες, για τον αμερικανικό τρόπο ζωής, για την προσήλωση στον κομμουνισμό και για τη λογοτεχνία. Σε αυτήν την περίπτωση, το βιβλίο θα πρέπει να κριθεί καλό, αν και πάλι θα ήταν καλύτερο, νομίζω, όλα αυτά να γίνονταν λιγότερο υπαινικτικά και περισσότερο εμφανώς.

Το υλικό της αφήγησης, με όλους τους προβληματισμούς που θέτει το ζήτημα της τεχνητής νοημοσύνης από μόνο του, θα μπορούσε να οδηγήσει σε κάτι καθηλωτικό. Ο παραγκωνισμός του ανθρώπου και ορισμένων ιδιοτήτων του όπως η φαντασία ή η έμπνευση, η στιγμή που τα μηχανήματα «θα επιχειρήσουν να μας κάνουν ευτυχισμένους παρά τη θέλησή μας», η επαπειλούμενη απώλεια θέσεων εργασίας, όλα αυτά τα ζητήματα δεν μπορεί να προκύπτουν απλά ως το μέρος μιας αστυνομικής έρευνας από κάποιον άσχετο αισθηματία. Θα έπρεπε με κάποιον τρόπο να έχουν έρθει στο προσκήνιο πιο δυναμικά: έτσι θα έδιναν ένα αποτέλεσμα που θα συγκλόνιζε. Κάτι που δεν έγινε στην Άντα, η οποία κατά τη γνώμη μου κάπως έτσι έχασε το μεγάλο στοίχημα.


Χριστίνα Λιναρδάκη


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου