Πέμπτη, 19 Δεκεμβρίου 2019

Χριστούγεννα και Πρωτοχρονιές του Κωστή Παλαμά

Ο Κωστής Παλαμάς έγραψε αρκετά ποιήματα για τα Χριστούγεννα, την Πρωτοχρονιά και τις μέρες του χειμώνα γύρω από τις γιορτές, χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι τα ακόλουθα:

ΤΟ ΧΙΟΝΙ
Το χιόνι, ω χιόνι!
Η χώρα, ο κάμπος
σα μιας νεράιδας
φόρεμα. Θάμπος...


ΤΕΤΡΑΦΩΝΟΣ ΨΑΛΜΟΣ 
Φάτνη αλόγων. Μάγοι, Βοσκοί. Η Παρθένο.
Δόξα, έκσταση σε γη και σε ουρανό.
Ψηλάθε έν’ άστρο, μάτι καρφωμένο.
Ένα Βρέφος πλιο απ' το άστρο φωτεινό...

Τα ποιήματα αυτά είναι λίγο-πολύ γνωστά, λιγότερα γνωστά είναι κάποια κείμενά του πρωτοχρονιάτικα και χριστουγεννιάτικα που δημοσιεύτηκαν στις εφημερίδες εκείνης της εποχής. Ο ποιητής απηύθυνε συχνά στο κοινό πρωτοχρονιάτικες ευχές μέσα από έντυπα στα οποία δημοσίευε τα γραπτά του.

Το 1899 ευχήθηκε μέσω της εφημερίδας Το Άστυ:

Κύριε

Εύχομαι υπέρ του Έθνους:

Ολίγους ελευθέρους ισχυρούς, εις πάντα κύκλον νοήσεως, εις όλα τα στάδια της ενεργείας, που να τους οδηγεί η φωτεινή των συνείδησις μόνον, και να τους εμψυχώνη βαθεία καταφρόνησις προς τα λεγόμενα "καλά και συμφέροντα"… 


Το 1904 έστειλε τις ευχές του από την εφημερίδα Σκριπ:

Να αποτινάξη το Έθνος τον ζυγό του Λογιωτατισμού – "αφορητότερον του Τουρκικού ζυγού", καθώς έγραψεν ο εθνικός μας ποιητής Αριστοτέλης Βαλωρίτης.

Ενώ για το 1909, χρονιά σημαδιακή, έγραψε στην εφημερίδα Ακρόπολις:

Εύχομαι να αποκτήσουμε ανθρώπους που να πολεμάνε φωτεινά, θαρρετά, και πρώτ’ απ΄ όλα με ειλικρίνεια, για τα μεγάλα Ιδανικά.

Στον Ελεύθερο Λόγο, την Πρωτοχρονιά του 1927, θυμήθηκε ένα παλιό έθιμο :

Οι ιστορικοί της νεοελληνικής λογοτεχνίας από τον καιρό του Καποδίστρια έως το τέλος, υποθέτω, του περασμένου αιώνα, θα μπορούσαν να καταρτίσουν ένα κεφάλαιο της ιστορίας των, από τα περιεργώτερα και διασκεδαστικώτερα - θέμα του κεφαλαίου η ποίηση της πρωτοχρονιάς.

Κάθε πρωτοχρονιά ο ποιητής του καιρού εκείνου, οπωσδήποτε γνωστός και ακουσμένος, είχε την υποχρέωση να γίνεται ηθοποιός. Δηλαδή να υποκρίνεται το πρόσωπο του διανομέα μιας εφημερίδας, και με τον κόθορνο και με την προσωπίδα του να μοιράζη μέσα σε όλων των ειδών, και των χρωμάτων και των τυπογραφικών κοσμημάτων, τα έντυπα, καινούριου χρόνου, την ευχή στους συνδρομητές του φύλλου για τα επιθυμητά φιλοδωρήματα.

Έτσι, διανομείς και ποιητές, ξημερώνοντας ο θεός την πρώτη χρονιάρικην ημέρα, έδιναν τα χέρα. Αλληλοβοήθεια συγκινητική. Ο φτωχός διανομέας πρόσφερε τ' όνομα της εφημερίδας και την ιδιότητα του στον ποιητή. Ο ποιητής μεγαλόδωρα και με όλη του την αφιλοκέρδειαν έχυνεν εκεί την αφιλοκέρδεια και τον λυρισμό του.


Η ανωνυμία στα πρωτοχρονιάτικα ποιήματα φυλάγονταν αυστηρά. Μονάχα ο τίτλος του φύλλου και το πρόσωπο, ανώνυμο και αυτό, του διανομέα, έτσι στη σειρά παρουσιάζονταν σα μασκαρεμένοι σαν αποκρηάτικα, όμως με όλη τη φωνή τους και με όλη την τέχνη τους οι καλύτεροι του καιρού εκείνου στιχοπλέκτες , Σούτσοι, Ραγκαβήδες, Ζαλοκώστηδες, Παράσχοι, Παπαρρηγόπουλοι, Ορφανίδης, Καρασούτσας, Καρύδης, και μαζί μ’ αυτούς δευτερεύοντες και τριτεύοντες κανταδόροι, που λησμονούμε σήμερα κι αυτά τα ονόματα τους…


Πριν περάνω το βιαστικό τούτο και σύντομο σημείωμα, αισθάνομαι την ανάγκη να εξομολογηθώ πως πρόφτασα κι εγώ τη βασιλεία των ποιημάτων της Πρωτοχρονιάς, νεώτατος πάντα, μα στιχουργός από εννιά χρονών παιδάκι, και πρόσφερα το φόρο μου, έγραψα τους στίχους του διανομέα της Αυγής. Ήτανε με την Παλιγγενεσία το φύλλο που προφήτευε τον ερχομό των καθημερινών, έβγαινε πέντε φορές την εβδομάδα και είχε διευθυντή το Φίλιππο Λούη, συντάκτη κάποιων επιστημονικών συνταγών από τη χημεία και τη βοτανική, τον καθηγητή του πανεπιστημίου Ξαβέριο Λάνδερερ, και ποιητή, συχνότατα παθητικών στίχων έναν ανθυπασπιστή, καθώς υπογραφόταν, του ιππικού που ονομάζονταν Φίλιππος Λούης.


Οι γιορτές αποτελούσαν πάντα πηγή έμπνευσης για τον μεγάλο Έλληνα λογοτέχνη, όπως φαίνεται σε ένα άλλο ποίημά του:

Χριστούγεννα, ω! Πρωτοχρονιά, Θεοφάνεια,
του Χριστιανού λατρείες  αγάπες των τραγουδιστών,
Θαβώρ η φάτνη, ανοίγουν τα επουράνια,
του Χριστού, τ’ Άη Βασίλη, των Φωτών,
του νοικοκύρη γνοιάσιμο, γλεντοκόπι του εργάτη,
χαρούδια του ακαμάτη…

Χριστούγεννα, ω! και Αρχιχρονιά και Θεοφάνεια,
των πιστών εκκλησιάσματα, τραγούδια των ποιητών ,
Θαβώρ, η φάτνη, ανοίχτε, βάθη ουράνια,
παραμερίζει ο κάματος, ω! στον
ήλιο τον αττικό, Θεέ! μόλεμα το ψύχος!
Ταίρι και τέλος ας το βρη ο ατέλειωτός μου στίχος.


Υπάρχουν όμως και πιο προσωπικά κείμενα που αφορούν τον ποιητή, όπως αυτά που δημοσίευσε ο εκλεκτός Λευκαδίτης δημοσιογράφος Διονύσης Δεβάρης:

ΠΟΙΟ ΔΩΡΟ ΘΑ ΖΗΤΟΥΣΑΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΥΧΗ

...Βρήκα τον Κωστή Παλαμά στο γραφείο του, ανάμεσα από τα χειρόγραφα του, – τα έργα που ετοιμάζει – ή μάλλον στο κελί του, όπου ετραβήχθηκε μακριά και πάνω από τα εγκόσμια, όπου αι απηχήσεις της καθημερινής ζωής δε φθάνουν. Ευτυχία του, ζωή του είναι το έργον του "Πρόσωπα και Μονόλογοι", περιλαμβάνον είκοσι ποιήματα. Από την τύχη, μου είπε, δεν θα ζητούσε παρά να τον βοηθήση να συμπληρώση το έργο αυτό... 

(εφημερίδα Αθηναϊκά Νέα, 2 Ιανουαρίου 1934)


ΠΑΙΔΙΚΗ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΙΑΤΙΚΗ ΑΝΑΜΝΗΣΗ

Ο Κωστής Παλαμάς μ’ εδέχθη μέσα εις το γραφείον του μέσα εις ωκεανό βιβλίων. Βιβλία στα ράφια, στα τραπέζια, στο πάτωμα, βιβλία παντού. Στην αρχή εδυσκολεύθηκε.

Επιτέλους η μνήμη πήγε βαθειά, εις βάθος 65 ετών και ανέσυρε κάτι συναρπαστικό, ζωντανό. Και ο ποιητής αρχίζει να διηγείται:

Ο ποιητής ήταν 8 χρονών. Τα Χριστούγεννα εκείνα, επειδή έλειπε η υπηρέτρια από το σπίτι, τον έστειλαν, το μεσημέρι, να φέρη από το φούρνο τον νταβά με το φαγητό. Ήταν κάτι πρωτάκουστο, φοβερό για τον μικρούλη Κωστή Παλαμά με τας αριστοκρατικάς διαθέσεις να κουβαλήση τον νταβά από το φούρνο, έστω στο Μεσολόγγι.

– Περισσότερο από την ψυχική ταπείνωσι που ένιωθα παρά από το βάρος του νταβά, συνεχίζει ο ποιητής, έτρεμα καθώς τον επήγαινα και σε μια στιγμή ένιωσα πως θα μου πέση από τα χέρια.

Μπήκε στη μπασιά ενός σπιτιού για να τον αποθέση στη σκάλα, επειδή δεν μπορούσε πια. Τον έσωσε μια νέα, ψηλή και ώμορφη υπηρέτρια από την Ήπειρο, η Λάμπρω, η οποία έτρεξε κι άρπαξε στα στιβαρά χωριάτικα χέρια της τον Παλαμά και τον νταβά μαζί και τους μετέφερε σπίτι του.

Έγινε η Ηπειρώτισσα εκείνη ο προστάτης άγγελος του οκταετούς ποιητού... Αργότερα μια ημέρα, ένα παιδί του δρόμου τον επλησίασε και ο Κωστής με το μπαστουνάκι του έκαμε σημείο ν' απομακρυνθή , τον απέκρουσε. Αυτό ήρκεσε για να μαζευτούν τέσσερις-πέντε αγυιόπαιδες έτοιμοι να σπάσουν στο ξύλο τον Κωστή. Πάλι η Λάμπρω έσπευσε και τον έσωσε, σκορπίζοντας τα αλητόπαιδα…


(εφημερίδα Αθηναϊκά Νέα, 26 Δεκεμβρίου 1933)


Στον νεαρό τότε Δημήτρη Ψαθά, ο Παλαμάς αφηγήθηκε μια άλλη ιστορία:

ΠΟΙΟΣ ΗΤΟ Ο ΚΑΛΛΙΤΕΡΟΣ ΤΟΥΣ ΜΠΟΝΑΜΑΣ
Ο ποιητής κ. Κωστής Παλαμάς μας απαντά με το σύνηθες ποιητικόν ύφος του:

– Θυμούμαι με το φως που ρίχν’ η μνήμη του παλιού καιρού. Το πρώτο μου πρωτοχρονιάτικο δώρο. Ένα τόπι. Ένα τόπι στα χέρια ενός παιδιού,  φτερό ενός πουλιού. Πώς με κείνο η κίνηση, το τρέξιμο, το ρίξιμο, το πιάσιμο, να το πετάς και να το ξαναδέχεσαι, πίσω του να τρέχης, εξωφρενικός, και να σου ξαναγυρίζη σαν ερωτευμένο μαζί σου, το παιγνίδι, μ’ ένα λόγο η ποίηση...


(εφημερίδα Αθηναϊκά Νέα, 2 Ιανουαρίου 1935)

Ανθολόγηση για το στίγμαΛόγου:
Απόστολος Σπυράκης


Καλά Χριστούγεννα &

Ευτυχισμένο το 2020
* Ραντεβού στις 13 Γενάρη!

Δευτέρα, 16 Δεκεμβρίου 2019

Το ποίημα της Δευτέρας - "Στο λατρευτό αδιέξοδο του ιερού" του Αντώνη Ζέρβα



ΣΤΟ ΛΑΤΡΕΥΤΟ ΑΔΙΕΞΟΔΟ ΤΟΥ ΙΕΡΟΥ


1.

Στὴν κατοχή σου βρῆκα τὴν ἐλευθερία μου. Δὲν
 τὸ περίμεναν οἱ διαζεύξεις μου. Ξαφνιάστηκαν, ὅπως κι
ἐγὼ σὰν ἄκουσα μιὰ νεαρὴ νὰ τὶς οἰκειοποιεῖται.
             Ἠρέμησα σὰν εἶδα πὼς δὲν εἶσαι δούλα γιὰ νὰ
σὲ κρεμάσουν ἐν καιρῶ∙ πὼς δὲν ἔχω τίποτε νὰ φοβηθῶ
ἀπὸ τὸν ἀναπεταμό σου.

             Εἶσαι καὶ εἶμαι ὅσο μπορεῖ τὸ εἴμαστε. Πρὶν τὸ
σὺ και τὸ ἐγὼ γίνουν κειμήλια μέσα σὲ κορνίζες.

Τί ὡραιότερο ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἀπὸ μιὰ παλιὰ
πέννα ποὺ ξαναγράφει χωρὶς νὰ πήζει τὸ μελάνι !


2.

Δὲν μπόρεσα ποτέ μου νὰ λατρεύσω
χωρὶς νὰ λαχανιάζω πάνω στὸ φθαρτό
καὶ πρόσκαιρο ἄνοιγμα μιᾶς πηγῆς
ποὺ ὅσο τρέχει, ἀμελεῖται.

Αὐτὸ καὶ μόνο ἀρκοῦσε
γιὰ νὰ σὲ κάνει λιγοστὰ
μισάνθρωπο, καὶ ἄρα λιγοστὰ
μισόθεο.

Τὸ παραπάνω θὰ ἦταν ψέμμα.


3.

Ἡ ἀναλφάβητη μελαγχολία λόγω τῶν πράξεων ποὺ νόμιζα
πὼς ἔχουνε κατεύθυνση. Μάθαινα τότε πὼς καμμιὰ πυξίδα
δὲν δείχνει τὸν ἀληθινὸ Βορρᾶ.

Πονᾶνε, πονᾶνε πολὺ οἱ πυρωμένες σχέσεις τῆς ἐλευθερίας.
Σουβλίζουν ἀκόμα περισσότερο μέσα στὸ βάλσαμο τοῦ
πεταχτάρη ὕπνου.

Κάθε φορὰ ποὺ μὲ μεθάει ἡ ἀρχαία Ἀφροδίτη, προβάλλει
στὴν ἄκρη τῆς πηγῆς ἡ ἄγρια παρθένος μὲ τὸ τόξο της, λὲς
κι εἶμαι ἄγριο θηρίο.

Ἐδῶ, ἡ δίψα δὲν εἶναι δωρεάν, οὔτε ὁ Βορρᾶς. 


4.


Ἐκεῖθε χωρὶς περιγραπτὸ ἐκεῖ
τὸ ἀσύλληπτο, μὰ κάθε φορὰ κυκλωτικά
νοούμενο πλὴν ἀκατοίκητο στοὺς πάγους.


Άντώνης Ζέρβας 

2017
(ἀδημοσίευτο)


Πέμπτη, 12 Δεκεμβρίου 2019

"Laissez passer" του Δήμου Χλωπτσιούδη

Πριν από λίγο καιρό διαβάσαμε την ποιητική συλλογή του Δήμου Χλωπτσιούδη Laissez passer, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μανδραγόρας. Έχοντας διαβάσει προηγούμενες ποιητικές του συλλογές και έχοντας αναπτύξει σε άλλο χώρο τη γνώμη μας, μπορούμε να πούμε ότι ο Δήμος Χλωπτσιούδης μάς δίνει εδώ τον καλύτερο μέχρι σήμερα εαυτό του.

Πριν προχωρήσουμε, θα θέλαμε να σταθούμε λίγο στον τίτλο που έχει διττή σημασία: Laissez passer είναι ένα είδος διαβατηρίου, που εκδίδουν οι κυβερνήσεις σε έκτακτες περιπτώσεις και χρησιμοποιείται κυρίως για ανθρωπιστικούς λόγους. Ουσιαστικά το Laissez passer που μας λέει ο ποιητής αναζητείται για όλους. Για έναν κόσμο ελεύθερης διέλευσης. Όμως, υπάρχει και η δεύτερη σημασία. Laissez passer είναι μέρος της φράσης Laissez faire, laissez passer, που είναι σύνθημα και δόγμα του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού και σημαίνει την ελεύθερη διακίνηση εμπορευμάτων χωρίς φραγμούς (τελωνειακούς δασμούς, ειδικούς φόρους κλπ.) και ουσιαστικά την ελεύθερη διακίνηση κεφαλαίων. Αυτή τη δεύτερη σημασία μας δίνει ο Δήμος Χλωπτσιούδης στο ομότιτλο ποίημα της συλλογής, όπου με μια εντελώς υπερρεαλιστική διάθεση ζητά ελεύθερη διακίνηση των κεφαλαίων γραμμάτων!

Όμως, ο Δήμος Χλωπτσιούδης χρησιμοποιεί και την πρώτη σημασία του τίτλου. Γράφοντας για ελεύθερη διέλευση ανθρώπων μας παραπέμπει στο δράμα των προσφύγων, που πνίγονται κάθε τόσο στο Αιγαίο και αντιμετωπίζουν σε κάθε τους βήμα σύνορα και φραγμούς. Σταχυολογούμε μερικά αποσπάσματα: «τα όνειρα δεν έχουν πατρίδα / φυλή η γλώσσα», «όσο η αδικία θεριεύει / πάντα θα υπάρχει ένας πρόσφυγας / ένας μετανάστης».

Διαβάζοντας τη συγκεκριμένη ποιητική συλλογή ανακαλύπτουμε ότι ο Δήμος Χλωπτσιούδης δεν γράφει μόνο για τους πρόσφυγες, αλλά για όλους τους κατατρεγμένους της σύγχρονης κοινωνίας, που μέσα από τους στίχους του γίνονται ποιήματα, όπως ο άνεργος πατέρας, η άνεργη μητέρα, το παιδί που απορεί για τη φτώχεια των γονιών του και η φτωχή γριά που κουβαλάει ολόκληρο καρότσι για να βάλει μέσα τα ελάχιστα, που μπορεί να αγοράσει. Τα μαγαζιά κλείνουν και οι ιδιοκτήτες τους είναι πλέον «χαμένοι μικροαστοί που πίστεψαν τον μύθο του καταναλωτικού ονείρου». Τα όνειρα πεθαίνουν κάθε μέρα και όσοι επιμένουν ακόμα να ονειρεύονται χαρακτηρίζονται ένοχοι. Χωρίς τα όνειρα, όμως, δεν μπορεί να προχωρήσει ο άνθρωπος. Εξάλλου: «το δώρο του Προμηθέα δεν ήταν η φωτιά / ήταν το όνειρο / μέσα στο βαθύ σκοτάδι της απελπισίας».

Το ερώτημα που τίθεται νοερά από την ποιητική συλλογή του Δήμου Χλωπτσιούδη είναι: Μπορούμε να ξεπεράσουμε την σύγχρονη κοινωνία της κρίσης και της παρακμής; Ο ποιητής μας προτρέπει: «Για να ξεπεράσουμε τα όριά μας / πρέπει πρώτα να τα φανταστούμε».

Η ποιητική συλλογή του Δήμου Χλωπτσιούδη χωρίζεται σε πέντε μέρη. Κάθε μέρος έχει ως μότο κι ένα μικρό ποίημα-διαμαντάκι, που κατά κάποιο τρόπο μας εισαγάγει στην κάθε ενότητα. Θα μπορούσαμε, λοιπόν, να πάρουμε κάθε μέρος και να το αναλύσουμε χωριστά, όμως, επειδή κάτι τέτοιο ξεπερνά τα όρια μιας σύντομης κριτικής προσέγγισης, θα σταθούμε μόνο στο πέμπτο και τελευταίο μέρος, επειδή μας τράβηξε λίγο περισσότερο το ενδιαφέρον. Η συγκεκριμένη ενότητα μπορούμε να πούμε ότι απογειώνει όλη τη συλλογή με τις μεταφορές και την τραγική ειρωνεία, που τη διακρίνει. Ο ποιητής γράφει για τον εαυτό του ότι κατηγορείται «για υπόθαλψη ουτοπίας / …. / που εκρήγνυται σε μποτίλιες / χρωμάτων / με φλόγες ελπίδας / και αναθυμιάσεις οργής». Ο ποιητής χαρακτηρίζεται από το κατεστημένο τρελός, που: «πάσχει από οξύ ποιητικό / διπολισμό· όταν αισθάνεται ποιητής / θέλει να αλλάξει τον κόσμο». Όταν ο ποιητής πεθαίνει, οι κριτικοί τον λιβανίζουν και μετά τον ξεχνούν. Τέλος, όσους ονειρεύονται, τους βαφτίζουν ποιητές γιατί φοβούνται τη λέξη «Επαναστάτες».

Συμπερασματικά, η ποιητική συλλογή του Δήμου Χλωπτσιούδη Laissez passer είναι ένα βιβλίο που μπορεί να ταρακουνήσει και να αφυπνίσει τον αναγνώστη. Να δώσει λίγο φως γιατί, όπως χαρακτηριστικά λέει και ο ίδιος ο ποιητής στο ποίημα «Ισμήνη»: «τα όνειρα διατηρούν τα άνθη τους / ακόμα και μακριά από το χώμα / αρκεί να τα ποτίσεις με λίγο φως».

Θεοχάρης Παπαδόπουλος



Παρακάτω παραθέτουμε τέσσερα ποιήματα που ξεχωρίσαμε:



laissez passer
ζητούν ελεύθερη διακίνηση κεφαλαίων

εγώ όμως οραματίζομαι
μία γραμματική στην οποία
τα κεφαλαία θα ταξιδεύουν
ελεύθερα
πέρα από τις τελείες
θα διακινούνται ελεύθερα
από ποιητές
και θα μοιράζονται
ανάλογα με τις ανάγκες
σε όλες τις λέξεις
ως δίχτυ αλληλεγγύης
στα ενδεή πεζά.


με πόσα ρο γράφεται το δάκρυ;
Στον Κώστα Κρεμμύδα

μέσα σε ναρκοπέδιο
βουλιάξαν φέρετρα
σκουριασμένα όνειρα
ξέβρασε η θάλασσα
π’ ανθίσαν σαν σωσίβια
στα βράχια, φράχτες
με ξιφολόγχες.

στην εποχή των εθνικισμών
δεν ξέρω σε ποια γλώσσα
να κλάψω
το δάκρυ του σύννεφου φύλαξα
αγίασμα
για να ζωγραφίζω όνειρα χάρτινα

Αλήθεια,
το μέλλον μας με πόσα δάκρυα γράφεται;



Ένοχοι
κατηγορηθήκαμε
ότι κλέψαμε λίγο ουρανό
ότι ντύσαμε τα οράματά μας με φως του ήλιου
πράγματι
βάψαμε με λίγο γαλάζιο τ’ ουρανού τις ελπίδες μας
ποτίσαμε με κλεμμένες ακτίνες τις ανάγκες μας
ομολογούμε την ενοχή μας
είμαστε ένοχοι
που ζωγραφίζουμε ακόμα όνειρα.


Οξύς ποιητικός διπολισμός
Χάθηκε το γέλιο του τρελού
που έμενε με τη γριά
διακοσμούσε τα μισογκρεμισμένα μας όνειρα
και τη ζαρωμένη γειτονιά
οι παπάδες δίχως φέρετρο
θυμιάτισαν
και αντί για κηδειόχαρτο
κόλλησαν μια γνωμάτευση

ο ασθενής πάσχει από οξύ ποιητικό
διπολισμό· όταν αισθάνεται ποιητής
θέλει να αλλάξει τον κόσμο· η κατάστασίς του
κρίνεται επικίνδυνη· προτείνεται θεραπεία
άμεσος με ενδοφλέβια χορήγηση λέξεων
ώστε να περιοριστούν οι κρίσεις ειλικρίνειας

δεν τον έθαψαν ιερείς μα κριτικοί
που τον λιβάνισαν πριν τον ξεχάσουν.

Δευτέρα, 9 Δεκεμβρίου 2019

Το ποίημα της Δευτέρας - "Παιδιά πρόσφυγες" της Νεσιέ Γιασίν



Παιδιά πρόσφυγες

Καθώς έφευγε ένας πρόσφυγας
Από τον Βορρά προς τον Νότο
Ένα παιδί από την Κύπρο
Ξέχασε σπίτι τη φυσαρμόνικά του
Ήθελε να παίξει τα πιο όμορφα τραγούδια

Καθώς έφευγε ένας πρόσφυγας
από τον Νότο προς τον Βορρά
Ένα παιδί από την Κύπρο
Ξέχασε σπίτι του την αμυγδαλιά
Και τώρα το μόνο που θέλει είναι να κλάψει
"Άσε με να σου δώσω τη φυσαρμόνικά σου
Και δώσ 'μου την αμυγδαλιά μου"

Αλλά τα παιδιά δεν μπορούν να σκαρφαλώσουν τα ψηλά τείχη
Τα παιδιά δεν μπορούν να διασχίσουν τα ναρκοπέδια

Νεσιέ Γιασίν


Από τη συλλογή Απαγορευμένοι κήποι, μτφρ. Αγγελική Δημουλή, εκδ. Βακχικόν, Αθήνα 2019. Η Νεσιέ Γιασίν είναι Τουρκοκύπρια ποιήτρια και το ποίημα αναφέρεται στη διχοτόμηση της Κύπρου.

Πέμπτη, 5 Δεκεμβρίου 2019

Το βιβλίο στα social media

Όλοι γνωρίζουμε πως ένα βιβλίο μας ταξιδεύει. Στις μέρες μας όμως, και το ίδιο ταξιδεύει στα
πάμπολλα κανάλια των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης. Όταν μετέφεραν την επικοινωνιακή (και ενίοτε την προσωπική) τους σφαίρα στα Μέσα, οι άνθρωποι μετέφεραν και τις ασχολίες τους, μεταξύ των οποίων το βιβλίο.

Facebook

Στο γηραιότερο social media, το βιβλίο αξιοποιεί τη λογική και τη λειτουργία των «ομάδων» ή των «σελίδων». Η διαφορά μεταξύ τους είναι ότι, στην ομάδα, οποιοδήποτε μέλος μπορεί να κάνει ανάρτηση (εκτός αν υπάρχει κάποιος διαχειριστής που πρέπει να δώσει έγκριση), ενώ στη σελίδα μόνο ο δημιουργός «ανεβάζει» αναρτήσεις, μαζί με όσους έχει ορίσει ως διαχειριστές. Έτσι δημιουργείται αυτόματα ένας χώρος παρουσίασης βιβλίων, μια ηλεκτρονική βιτρίνα τρόπον τινά, στην οποία η εκάστοτε ανάρτηση μπορεί να συνοδεύεται (χωρίς αυτό να είναι απαραίτητο) από σχολιασμό εκείνου που την «ανέβασε» και από σχόλια των υπόλοιπων μελών της ομάδας ή των ακολούθων της σελίδας.

Τέτοιες ομάδες και σελίδες στο Facebook είναι π.χ. οι: «Βιβλία-παρουσιάσεις-κριτικές», «Παιδικό
βιβλίο», «Βιβλίων ορίζοντες», «Βιβλίο της παρέας», «Βιβλιομανία-βιβλιολατρεία», «Βιβλίο και παλιά δαντέλα», «Bookholics», «Τι διαβάζουν οι άνθρωποι στο μετρό και στο λεωφορείο», «Βιβλιομαγεία» κ.ο.κ. Σελίδες διατηρούν και πολλά blog ή sites που ασχολούνται με το βιβλίο, όπως τα: «Με ανοιχτά βιβλία», «στίγμαΛόγου», tovivlio.net, literature.gr, oanagnostis.gr και πολλά άλλα. Σελίδες στο Facebook κατά κανόνα δεν διαθέτουν τα ειδικά για το βιβλίο ένθετα των εφημερίδων ευρείας κυκλοφορίας, με εξαίρεση τις «Αναγνώσεις» της κυριακάτικης Αυγής. Φυσικά, υπάρχουν και οι αναρτήσεις απλών χρηστών που είναι καθ’ έξιν αναγνώστες ή αγαπούν απλώς το βιβλίο.

Οι αναρτήσεις σε όλα αυτά είναι συχνές και πολυάριθμες, με αποτέλεσμα τα likes να διασπώνται μεταξύ τους και κάθε μεμονωμένη ανάρτηση να μη συγκεντρώνει πολλά –αυτό βέβαια μπορεί να είναι αποτέλεσμα και των εκάστοτε αποφάσεων του Facebook να πριμοδοτήσει ή όχι τις ομάδες και τις σελίδες– γεγονός που ωστόσο δεν πτοεί κανέναν από τους ενδιαφερομένους. Τυχόν κληρώσεις ή
διαγωνισμοί βιβλίων στο συγκεκριμένο Μέσο γίνονται συνήθως μέσω χορηγούμενων (δηλαδή
πληρωμένων) αναρτήσεων.

Instagram

Το αγαπημένο Μέσο των εφήβων και νέων έχει μια ολόκληρη συνιστώσα του αφιερωμένη στο βιβλίο: πρόκειται για το bookstagramming ή bookstagram (από τις λέξεις book + Instagram). Το Μέσο έχει διαφορετική λογική από το μητρικό του πλέον Facebook και, ενώ στο τελευταίο είναι δυνατές και αναρτήσεις χωρίς εικόνα, στο Instagram η εικόνα είναι προαπαιτούμενο για να υπάρξει ανάρτηση. Οι bookstagrammers λοιπόν επιδίδονται σε όσο το δυνατόν πιο εμπνευσμένες φωτογραφικές λήψεις των βιβλίων που αναρτούν – είναι πραγματικά τόσο ωραίες που συχνά παραπέμπουν σε καλλιτεχνική φωτογραφία. To Instagram έχει άλλη μια ιδιαιτερότητα: δεν είναι πλήρως χρηστικό από υπολογιστή. Έτσι, ανάρτηση μπορεί να γίνει μόνο από smartphone – και δεν είναι παράξενο ότι οι περισσότερες (αν όχι όλες οι) φωτογραφίες που αναρτώνται με το hashtag #bookstagram είναι προϊόν της κάμερας του smartphone του χρήστη. Άλλωστε, υπάρχουν διαθέσιμα τόσα φίλτρα και άλλες βελτιώσεις στο Μέσο, που κάνουν τη συγκεκριμένη δραστηριότητα να μοιάζει με παιχνίδι!

Οι φωτογραφίες δεν είναι ο μόνος τρόπος που έχουν στη διάθεσή τους οι bookstagrammers
(ενδεικτικά, ορισμένοι ελληνικοί λογαριασμοί είναι: v_reads_booksallalong, vivliokoritsa, vivlia4u,
vivliotispareas, read.witholga, reading_lady_bug) προκειμένου να παρουσιάσουν ή να προωθήσουν τα βιβλία που διαβάζουν. Πολύ συχνά οργανώνουν giveaways, δηλαδή χαρίζουν βιβλία κάποιου εκδότη με την προϋπόθεση οι συμμετέχοντες να κάνουν follow τους ίδιους και τον εκδότη και να κάνουν tag στα σχόλια δύο ή τρεις φίλους τους. Περιττό να πούμε ότι συχνά το πλήθος των σχολίων φθάνει τριψήφιους αριθμούς. Οι νικητές αναδεικνύονται με κλήρωση και τα αποτελέσματα γίνονται story (εμφανίζονται σε άλλο σημείο από το feed, όπου και παραμένουν μόνο για 24 ώρες) στον λογαριασμό εκείνου που οργάνωσε το giveaway.

Το bookstagramming είναι τόσο έντονη τάση που, σε άρθρο της Guardian (“Is social media influencing book cover design?” της 28.8.2018), αναφέρεται ότι έχει γίνει ισχυρός παράγοντας του marketing βιβλίων και ότι οι γραφίστες παίρνουν όλο και περισσότερο την παραγγελία να φτιάχνουν εξώφυλλα που να είναι όσο γίνεται πιο ευκρινή στις οθόνες των κινητών.

Twitter

Το κυρίως ειδησεογραφικό αυτό Μέσο έχει καταφέρει να κάνει το βιβλίο... είδηση. Θέμα το βιβλίο έχουν τα tweets επίσημων λογαριασμών, όπως εφημερίδων κ.λπ., αλλά και απλών ανθρώπων που προσθέτουν απλώς τα hashtag "book" ή "books" και γράφουν σχετικά. Από τότε που αυξήθηκε ο αριθμός των χαρακτήρων των tweets και δόθηκε η δυνατότητα να προστίθενται φωτογραφίες, το Twitter έχει μεταβληθεί και αυτό σε εικονική βιβλιοθήκη. Μόνο που εδώ η τάση για καλλιτεχνική φωτογραφία δεν είναι τόσο έντονη και οι χρήστες του Twitter μπορούν να αναρτήσουν απλώς το εξώφυλλο του βιβλίου που τους ενδιαφέρει. Και εδώ δίνονται giveaways, κυρίως όμως από τους εκδότες, με την υποχρέωση οι διαγωνιζόμενοι να κάνουν follow τις εκδόσεις, retweet και σχόλιο στη συναφή ανάρτηση των πρώτων.

Υπάρχουν ωστόσο sites, όπως το bustle.com, που χαρακτηρίζει το Twitter «υπέρτατο online book club» (“24 Twitter Accounts For Readers Who Think About Books All Day, Every Day”, άρθρο της 14.4.2016). Σημειωτέον ότι στο Twitter έχουν πρόσβαση οι πάντες, χρήστες και μη, αλλά μόνο οι εγγεγραμμένοι χρήστες μπορούν να δημοσιεύουν.

YouTube και άλλες πλατφόρμες

Το YouTube είναι άλλο ένα αγαπημένο Μέσο των νέων και φιλικό προς το βιβλίο. Οι νέοι, που έχουν
την τάση να γυρίζουν βίντεο για τα πάντα (σε σημείο να αναρωτιέται κανείς αν αυτό συγκαλύπτει την αδυναμία τους να γράψουν), προτιμούν να πουν τη γνώμη τους για ένα βιβλίο σε ένα ολιγόλεπτο
βιντεάκι, στο οποίο μπορεί επίσης να διαβάσουν και κάποιο απόσπασμα. Και βέβαια, υπάρχουν βίντεο με ομαδοποιήσεις: π.χ. «τα πέντε πιο τρομακτικά βιβλία που δεν πρέπει να διαβάσεις ποτέ όταν είσαι μόνος στο σπίτι» (19.349 προβολές στα τέλη Μαΐου 2019) ή «πέντε βιβλία που πρέπει να διαβάσεις αν παίρνεις στα σοβαρά την επιτυχία» (1.000.000 προβολές στα τέλη Μαΐου 2019) κ.τ.ό. Και φυσικά υπάρχουν και τα audiobooks που διατίθενται δωρεάν στο YouTube στα ελληνικά, τα αγγλικά, αλλά και σε πάρα πολλές άλλες γλώσσες!

Κατά τα άλλα, υπάρχουν ολόκληρες πλατφόρμες αφιερωμένες στο βιβλίο, όπως οι goodreads.com. Σε αυτές, οι χρήστες μπορούν να ανεβάσουν τα βιβλία που διάβασαν ή όσα προτίθενται να διαβάσουν, να δουν τα βιβλία που ανεβάζουν οι «φίλοι» τους και να αναζητήσουν απόψεις για τα βιβλία που τους ενδιαφέρουν, σε οποιαδήποτε γλώσσα (και στα ελληνικά). Διατίθεται επίσης και λειτουργία βαθμολόγησης βιβλίων με αστέρια, ενώ υπάρχουν και ετήσια challenges για τον αριθμό των βιβλίων που σκοπεύει να διαβάσει κάποιος μέσα σε έναν χρόνο. Και βέβαια δεν χρειάζεται να μιλήσουμε για τα αναρίθμητα blogs ή sites που ασχολούνται με το βιβλίο…

Το διαδίκτυο έχει αναδειχθεί σε πολύ πρόσφορο έδαφος για το βιβλίο, ακόμη κι αν έχει επιβάλει τους δικούς του τρόπους και τη δική του αισθητική.


Χριστίνα Λιναρδάκη


ΥΓ. Το κείμενο πρωτοδημοσιεύθηκε στο περιοδικό Δημοσιογραφία, τεύχος αρ. 20.


Κυριακή, 1 Δεκεμβρίου 2019

Το ποίημα της Δευτέρας - "Ο καινούργιος δρόμος" της Φωτεινής Βασιλοπούλου



Ο καινούργιος δρόμος

Πρώτη φορά ο θάνατος μας ήρθε απ' την Αθήνα με ταξί.
Παιδί σε θέλημα σταλμένο
σαν έμαθα το νέο, τσακίστηκα
μη με προλάβει το κακό.
Πάνω από έξι ώρες δρόμος τότε η πρωτεύουσα.
Πρόφτασα μπήκα μες στο σπίτι κι εκείνος έμειν' έξω.
Όμως τα ουρλιαχτά και τις φωνές της μάνας
ας πολεμούσαν να της κλείσουνε το στόμα
τ' άκουσα. Ως σήμερα τ' ακούω.

Μετά τριάντα χρόνια
μας ήρθε ο θάνατος ξανά απ' την Αθήνα.
Μα όχι σ' έξι ώρες τούτη τη φορά.
Η πρόοδος είχε κάνει άλματα.
Γέφυρες, ανισόπεδες διαβάσεις, τούνελ
οδόστρωμα που απορροφά τους κραδασμούς
φρένα, αμορτισέρ.
Ο θάνατος ερχότανε με χίλια.
Σε νέο μέσο πια μεταφοράς.

Το άρωμα των κρίνων και το πένθος
πλανώνταν στην ατμόσφαιρα αδιόρατα
δίχως φωνές και κλάματα.

Πολιτισμός. Ήθη εκλεπτυσμένα.

Φωτεινή Βασιλοπούλου



Από τη συλλογή Αμείλικτο νερό, Οι εκδόσεις των Φίλων, Αθήνα 2019.