Πέμπτη, 31 Οκτωβρίου 2019

Φθινόπωρο του Δράκοντα - Γιαπωνέζικα και Κορεάτικα ποιήματα για τον θάνατο

Τα ποιήματα πριν τον θάνατο ήταν είδος συνηθισμένο στην Άπω Ανατολή για αιώνες. Οι στρατιώτες είχαν τους δικoύς τους κανόνες για την περίπτωση που έπρεπε να πεθάνουν κάνοντας χαρακίρι (ή πιο σωστά, σεπούκου) και πριν από αυτήν την πράξη έγραφαν ένα αποχαιρετιστήριο ποίημα. Στίχους όμως έγραφαν, εκτός από τους πολεμιστές, κι οι βουδιστές μοναχοί του Ζεν, οι άρχοντες και φυσικά οι ποιητές, προσπαθώντας να ξορκίσουν το μοιραίο τέλος κάθε ανθρώπινης ζωής. Από τα πιο παλιά ποιήματα θανάτου είναι αυτό του Πρίγκηπα Ότσου (663-686), τρίτου γιου του αυτοκράτορα Τέμου. Όταν πέθανε ο πατέρας του, ο Ότσου κατηγορήθηκε άδικα για συνωμοσία και καταδικάστηκε σε θάνατο. Ο ευγενικός του χαρακτήρας τον είχε κάνει αγαπητό κι ο θάνατος του προκάλεσε λύπη στο λαό. Το ποίημα που έγραψε πριν την εκτέλεση του χάρισε την αθανασία:

Αυτή είναι η τελευταία φορά
που θα δω τις αγριόπαπιες
να κλαίνε πάνω απ’ τη λίμνη Ιγουάρε.
Ύστερα θα χαθώ
μέσα στα σύννεφα.

Ο Τογιοτόμι Χιντεγιόσι (1536-1598) είναι μια θρυλική μορφή της Ιαπωνίας που ξεκίνησε από απλός χωρικός και κατέληξε αυτοκράτορας όλης της χώρας, όμως δεν κατάφερε ν’ αφήσει πίσω του άξιο διάδοχο και στο τέλος της ζωής τoυ φοβόταν πως ό,τι έφτιαξε θα κατέρρεε σύντομα, όπως και έγινε (Νανίγουα είναι η μεσαιωνική ονομασία της Οσάκας):

Η ζωή μου
ήρθε σαν δροσιά
σαν δροσιά εξαφανίζεται.
Όλη η δόξα της Νανίγουα
όνειρο μέσα σ’ όνειρο

Το έτος θανάτου του Γκίνκα (1784) ήταν η χρονιά του δράκου, ενός από τα δώδεκα ζώδια του αστρολογικού κύκλου της ανατολής. Ο σχετικός μύθος υποστηρίζει ότι, με το θάνατο του, ο δράκος πηδά από τα βάθη της θάλασσας μέχρι τα σύννεφα της βροχής, κι ο ποιητής κάνει παραλληλισμό με τη δική του λύτρωση από κάποια βαριά χρέη που τον βασάνιζαν:

Σκιρτώ απ’ τα βάθη των οφειλών,
στους ουρανούς:
φθινόπωρο του δράκοντα.

Ποιήματά όμως δεν έγραφαν μόνο οι πολεμιστές, αλλά και οι ζωγράφοι. Ένα από τα πιο διάσημα είναι το ποίημα του περίφημου Ιάπωνα καλλιτέχνη Χοκουσάι (1849). Σύμφωνα με τον μύθο, το πνεύμα φεύγει από το σώμα με τη μορφή χλωμής γαλάζιας πύρινης μπάλας, πλανιέται γύρω απ’ το σπίτι του πεθαμένου για 49 μέρες και πλανάται στον αέρα πάνω από τα κοιμητήρια:

Τώρα το πνεύμα
θα περιπλανιέται
στα καλοκαιρινά χωράφια

Στην ίδια ατμόσφαιρα κινείται και το τελευταίο ποίημα του διάσημου Ματσούο Μπασό (1644- 1649) που κατέγραψε ένας μαθητής του:

Άρρωστος σε κάποιο ταξίδι
τα όνειρα μου πλανιούνται
πάνω από ανεμοδαρμένους λειμώνες

Για τον ποιητή Τάικιγιό γνωρίζουμε μόνο ότι πέθανε το 1770 κατά τη διάρκεια του τέταρτου μήνα,  αποχαιρετώντας τον κόσμο μ’ αυτά τα λόγια:

Τα άνθη του φιλάδελφου άνοιξαν--
καιρός να κινήσω
για τους καθάριους ουρανούς προς τα δυτικά.

Ο Τοτζούν ήταν ποιητής και γιατρός και άφησε ένα ποίημα με το σχόλιο "Ένας 73χρονος γιατρός μαγειρεύει ένα σωρό διαφορετικά γιατροσόφια για τον εαυτό του":

Ακόμα και το απόσταγμα
από χίλια βότανα
δε μπορεί να γιατρέψει τούτη την αρρώστια.

Ένας από τους διασημότερους ποιητές της φόρμας τάνκα ήταν κι ο Σάιγκιγιό (1118-1190). Ανήκε στις τάξεις των ευγενών πολεμιστών και επηρέασε τον Μπασό που έγραψε πέντε αιώνες μετά. Η σκηνή που περιγράφει είναι από τον τρίτο μήνα του φεγγαριού, οπότε λάμβαναν χώρα γιορτές για τον θάνατο του Βούδα:

Μακάρι να πέθαινα
την άνοιξη, κάτω
απ’ τις ανθισμένες κερασιές,
όταν το ανοιξιάτικο φεγγάρι
είναι γεμάτο.

Παρόμοιο και το ποίημα του μοναχού Ρανγκάι (1845):

Μακάρι να πέθαινα ξαφνικά
με το βλέμμα στραμμένο
σταθερά κατά το βουνό Φoύτζι.

Αφού ηττήθηκε από τον Σιμπάτα Κατσούι, ο Τακεμάρα Χιντεσίγκε (1522-1583) έγραψε τους ακόλουθους στίχους (ο Ασούρα είναι μια παραδοσιακή θεότητα του πολέμου):

Μπορεί να υποτάξει ο Ασούρα
έναν άντρα σαν εμένα;
Θα γεννηθώ ξανά
κι έπειτα θα κόψω το κεφάλι
του Κατσούι…

Για τον Φούζε Γιατζίρο γνωρίζουμε ότι ήταν πολεμιστής, αρρώστησε βαριά την άνοιξη και τότε έγραψε τούτο το κομμάτι (ο Φούζε επέζησε για λίγο από τον τραυματισμό του):

Πριν περάσει καιρός
θα γίνω φάντασμα
όμως τη στιγμή αυτή
πώς δαγκώνουν τη σάρκα μου
οι άνεμοι του φθινοπώρου.

Κάποια ποιήματα έχουν ένα χιούμορ ιδιότυπο, αντιμετωπίζοντας νηφάλια το επερχόμενο τέλος. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι το ποίημα του σαμουράι Σιγιό, που μαζί με άλλους 47 πολεμιστές, εκδικήθηκε το θάνατο του άρχοντά του και τιμωρήθηκε με την παραδοσιακή γιαπωνέζικη μέθοδο . Πέθανε σε ηλικία 32 χρονών το 1703 (υπήρχε η πίστη ότι οι ψυχές στο δρόμο για τον κάτω κόσμο περνούν από ένα βουνό σκοτεινό):

Σίγουρα υπάρχει κι εκεί ένα κιόσκι τσαγιού
με θέα τις ροδακινιές
στο Βουνό του Θανάτου.

Εκτός όμως από την Ιαπωνία, η παράδοση τέτοιων ποιημάτων συναντάται και στην Κορέα. Δυο πολύ χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι αυτά του Σέονγκ Σαμ-Μουν (1418- 1456), o οποίος συμμετείχε στη λεγόμενη συνωμοσία των "έξι μαρτυρικών υπουργών" για τη δολοφονία του βασιλιά Σεγιό. Και οι έξι εκτελέστηκαν επειδή αρνήθηκαν να ζητήσουν συγχώρεση, θεωρώντας ότι ο βασιλιάς είχε ανέλθει παράνομα στην εξουσία. Στο δρόμο για τον τόπο της εκτέλεσης του, ο Σεόνγκ έγραψε αυτές τις δυο στροφές:

Τι θ’ απογίνω σαν τούτο το σώμα πεθάνει;
ένα ψηλό, γερό πεύκο στην πιο τρανή κορφή του Μπονγκρεζάν
για πάντα πράσινο και μοναχό όταν το χιόνι σκεπάζει τον κόσμο.

Καθώς ο ήχος του τυμπάνου καλεί τη ζωή μου,
γυρίζω το κεφάλι κατά κει που ο ήλιος ετοιμάζεται να δύσει.
Δεν υπάρχει καταφύγιο στη διαδρομή για τον κάτω κόσμο.
Άραγε σε ποιανού το σπίτι θα κοιμηθώ απόψε;


Απόστολος Σπυράκης




Πηγές : 
1. Japanese_Death_Poems_Written by_Zen_Monks_and_Haiku_Poets_on_the_Verge_of_Death PDF
2. https://www.samurai-archives.com/deathq.html
3. https://en.wikipedia.org/wiki/Death_poem

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου