Παρασκευή, 20 Νοεμβρίου 2020

"Ο πολτός των πραγμάτων" του Αριστείδη Αντονά

 Ο Πολτός των πραγμάτων του Αριστείδη Αντονά, σε καφκική ατμόσφαιρα, ανανεώνει με αριστοτεχνικό και πρωτοποριακό τρόπο τη λογοτεχνία του παραλόγου. Από την πρώτη στιγμή της αφήγησης νιώθουμε ότι βρισκόμαστε σε έναν παράλληλο κόσμο, στον κόσμο του Τάρκεν, του ήρωα που πρωταγωνιστεί στο βιβλίο. Έναν υποκειμενικό κόσμο όπου ο ήρωας ομολογεί ότι θα ένιωθε καλύτερα αν περπατούσε ανάποδα στο ταβάνι, όπως τα έντομα, για να απαλλαγεί από τα πράγματα και ότι το φως που υπάρχει στο δωμάτιο τον ενοχλεί γιατί, καθώς πέφτει κάθετα, κρύβει την αλήθεια του δωματίου. Μια αλήθεια αποκαρδιωτική, μια καθημερινότητα επαναλαμβανόμενη που μέσα της ο ήρωας ασφυκτιά και νιώθει δεσμώτης της. Η υπαρξιακή κρίση του ήρωα παρόμοια με αυτή που συναντάμε στον ήρωα του Σαρτρ στη Ναυτία, γίνεται η αιτία που θα τον μπλέξει αργότερα σε μια παράξενη ιστορία που παίρνει τη μορφή αστυνομικού και μαζί φιλοσοφικού αφηγήματος.

Όπως και σε προηγούμενα έργα του Α. Α. και εδώ πρωταγωνιστεί ο χώρος και τα πράγματα ως αναπόσπαστο κομμάτι του χώρου που κατά μια έννοια τον κυριαρχούν. Αυτή η αναπόδραστη κυριαρχία των πραγμάτων μοιάζει να έχει μεγάλη επίδραση πάνω στον Τάρκεν που νιώθει από καιρό αποστροφή για τα πράγματα που τον περιβάλλουν. Ιδιαίτερη αποστροφή νιώθει για την τσάντα που κουβαλάει κάθε πρωί στο γραφείο και συχνά φτύνει με αηδία μέσα της. Ένα σύμφυρμα από λερωμένα πορτοφόλια με χιλιοπιασμένα χαρτονομίσματα, χαρτιά, έντυπα, τσαλακωμένα βιβλία, σκισμένες σελίδες, αποσπάσματα από σημειώματα, κέρματα και κλειδιά, σκεπασμένα όλα με σκόνη από καραμέλες μέντας. Ο «πολτός των πραγμάτων», όπως το αποκαλεί εκείνος, που μοιάζει προέκταση της σύγχυσης που προκαλεί η ομιχλώδης χαοτική πραγματικότητα στο σύγχρονο άνθρωπο. Ο ήρωας νιώθει συχνά την επιθυμία να καταστρέψει την τσάντα και το περιεχόμενό της.

Τα συναισθήματα αυτά ο Τάρκεν μάς τα μεταγγίζει μέσα από έναν παραληρηματικό μονόλογο, πρελούδιο για ό,τι πρόκειται να ακολουθήσει, όταν ξυπνάει ένα βράδυ στο δωμάτιό του έχοντας κενά μνήμης και βγαίνει για μια βόλτα στο νυχτερινό δρόμο για να ξεφύγει από την τυραννία των πραγμάτων. Αλλά και εκεί άνθρωποι με τσάντες, συζητήσεις, φώτα, θόρυβος από αυτοκίνητα που κυκλοφορούν. «Δεν με πειράζουν τόσο οι άνθρωποι, δεν θα με πείραζε αν κυκλοφορούσαν γυμνοί, με ενοχλούν αυτά που κουβαλάνε μαζί τους. Αυτοί είναι –ως επι το πλείστον– υπεύθυνοι για τα πράγματα. Οι σακούλες, οι δικές τους τσάντες, τα ρούχα τους, τα κοσμήματα, τα ρολόγια με ενοχλούν. Με απειλούν κι αυτά».  

Τα βήματά του τον οδηγούν, από συνήθεια, προς την κατεύθυνση της δουλειάς του. Εκεί, στο βάθος του σκοτεινού δρόμου άνθρωποι είναι μαζεμένοι γύρω από μια φωτισμένη βιτρίνα, πλησιάζει και εκείνος. Η βιτρίνα δεν έχει εμπορεύματα όπως θα περίμενε κανείς. Αυτό που κοιτάζουν οι άνθρωποι είναι το θέαμα ενός νεκρού άντρα που κείτεται γυμνός στο δάπεδο της βιτρίνας. Δίπλα του βρίσκεται μια κατεστραμμένη τσάντα, σκισμένη με μαχαίρι, γύρω της  πεταμένα χαρτιά. Τρυπημένος, μαχαιρωμένος είναι και ο άντρας, αίμα παντού.

Ο Τάρκεν ανατριχιάζει, τρομάζει με το θέαμα της βιτρίνας, η εικόνα είναι, θαρρείς, η προέκταση της δικής του σκέψης. Δεν είναι πραγματική εικόνα αυτό που βλέπω αλλά σκέψη δική μου... Παρόλα αυτά το θέαμα τον ανακουφίζει από τη ναυτία, όπως ανακουφίζεται κανείς όταν κάνει εμετό. Θυμάται τα κενά μνήμης και ανησυχεί μήπως έχει διαπράξει ο ίδιος τον φόνο σε μια κρίση παράνοιας. Εκείνη την ώρα μπαίνει στο κάδρο και ο διευθυντής του, ο οποίος ήταν ήδη εκεί, και του ζητάει να τον ακολουθήσει στην αποθήκη που βρίσκεται πίσω από τη βιτρίνα. Εκεί εμφανίζεται ο φύλακας, ο τρίτος άνθρωπος της ιστορίας, ο οποίος δείχνει σε κάποια στιγμή στον Τάρκεν το μαχαίρι του εγκλήματος. Η αποθήκη είναι το μέρος που διαπράχθηκε ο φόνος. Ο Τάρκεν σκέφτεται ότι ο διευθυντής και ο φύλακας προσπαθούν να τον παγιδέψουν και να του φορτώσουν τον φόνο. Σε λίγο καταφθάνει και η αστυνομία. Ο Τάρκεν φοβάται ότι θα συλληφθεί αλλά προς μεγάλην του έκπληξη ο διευθυντής δηλώνει ένοχος και συλλαμβάνεται. Ο Τάρκεν δεν πιστεύει ότι ο διευθυντής έχει κάνει το έγκλημα, αντίθετα, εξακολουθεί να φοβάται μήπως ένοχος είναι ο ίδιος. Ακολουθεί με τον φύλακα τα στοιχεία που τους άφησε ο διευθυντής προκειμένου να ανακαλύψει τον αληθινό ένοχο και να μάθει την αλήθεια για τον εαυτό του. Ο Τάρκεν κοντά στη φύση νιώθει να ηρεμεί...

Ο Πολτός των Πραγμάτων εξελίσσεται σε μια παράδοξη αστυνομική νουβέλα, όπου τον ρόλο του οιονεί ντετέκτιβ αναλαμβάνει ο άνθρωπος που θα μπορούσε δυνητικά να είναι ο ένοχος, τα κίνητρα για τον φόνο δεν είναι η απόκτηση αλλά η αποποίηση των πραγμάτων και τα στοιχεία για τη διαλεύκανση της υπόθεσης οδηγούν σε μια διαφορετική αντίληψη του κόσμου.

Ο ήρωας του Α. Α. δεν αποτελεί εξαίρεση από τον κανόνα, είναι και αυτός «ο άνθρωπος με την τσάντα», ένας σύγχρονος Σίσυφος που βαρέθηκε να κουβαλάει ατέρμονα την δική του «πέτρα» και επαναστάτησε όταν σε κάποια στιγμή αφύπνισης συναντήθηκε με τη βαθύτερη αλήθεια του κόσμου μας. Τότε ένιωσε το κενό, την έλλειψη νοήματος που του δημιούργησε η απόλυτη προσήλωσή του στα πράγματα, ένα κενό που δεν ήταν άλλο, παρά η έλλειψη αληθινής ζωής. Το επεισόδιο της βιτρίνας έχει για κείνον συμβολική αξία. Ο νεκρός άντρας που κείτεται στη βιτρίνα δίπλα στην κατεστραμμένη τσάντα αντικατοπτρίζει για εκείνον, όχι έναν αληθινό άνθρωπο, αλλά το κομμάτι εκείνο του εαυτού του που απαλλάχθηκε από το βάρος της τσάντας. Σαν μέσα σε μια στιγμή, να ξεκίνησε κάτι, λέει ο ήρωας, η σταυροφορία εναντίον της τυραννίας των πραγμάτων:

 «Χρειάζεται πίστη και θυσίες για να χτιστεί μια διαφορετική πραγματικότητα. Μια πραγματικότητα χωρίς πράγματα; Απίστευτο, ασύλληπτο, επιθυμητό. Κόβει την ανάσα. Ακούγεται σαν όνειρο. Κι όμως ποιο άλλο ζώο στέκεται στον κόσμο έχοντας μπροστά του πράγματα εκτός από τον άνθρωπο; Εννοώ περισσότερο όσα δεν τρώγονται και δεν βοηθούν σε κάτι και τα μαζεύει κανείς για να του ανήκουν. Τι ξεπεσμός και τι καταδίκη. Πραγματικότητα δεν είναι η δήθεν αντικειμενική θέσμιση του κόσμου αλλά μια επεκτατική μανία κατάληψης όλου του πλανήτη από τον άνθρωπο και κατ’ επέκτασιν θέσμισης ενός σύμπαντος φτιαγμένου από πράγματα. Χωρίς πράγματα ο άνθρωπος δεν αισθάνεται καν άνθρωπος! Γι΄αυτό ένας ιερός πόλεμος εναντίον των πραγμάτων έχει αξία: είναι πόλεμος εναντίον του κουτού ανθρώπου, εναντίον του ανθρώπου σε ξεπεσμό»...

Ο συγγραφέας αποδεικνύεται για άλλη μια φορά μάστορας στη δημιουργία καταστάσεων. Τι συνέβη πραγματικά δεν θα το μάθουμε ποτέ, γιατί από το κείμενο απουσιάζει ο παντογνώστης αφηγητής, έχουμε μόνο την υποκειμενική αφήγηση ενός ανθρώπου. Το κείμενο διατηρεί συμβατική αφηγηματική δομή. Η αίσθηση του παραλόγου προκύπτει από την ρευστότητα του χρόνου, τα παράδοξα συμβάντα που συναντά κανείς στην πλοκή και τις εναλλαγές των τοπίων που μοιάζουν ίδια και διαφορετικά, αφήνοντας την αίσθηση ότι ο ήρωας ξυπνάει από ένα όνειρο για να εισχωρήσει μέσα σε ένα άλλο όνειρο που εξελίσσεται σε εφιάλτη. Έτσι, θα μπορούσαν να εξηγηθούν όλα τα παράξενα και σκοτεινά γεγονότα με τα οποία έρχεται αντιμέτωπος, ως μια έκρηξη του υποσυνείδητου ενός ανθρώπου που επιθυμεί να νιώσει ελεύθερος και καταδυναστεύεται από τις καταστάσεις και τα πράγματα. Η αγωνία που διακατέχει τον ήρωα από την αρχή ως το τέλος, θυμίζει την αγωνία του ήρωα της καφκικής Δίκης, αλλά εδώ δεν προκύπτει από αόριστες κατηγορίες, αλλά από το φόβο ότι διέπραξε ένα έγκλημα που δεν θυμάται και ότι η αλήθεια θα του αποκαλύψει έναν άγνωστο-παρανοϊκό εαυτό. Και ο Τάρκεν φοβάται αυτόν τον άλλο εαυτό γιατί συνειδητά δεν ήθελε να σκοτώσει κανέναν. Ο φόνος για εκείνον δεν ήταν παρά το  έργο ενός παρανοϊκού. Εκείνο που ήθελε να αλλάξει ήταν η πραγματικότητα.

Η αληθινή ενοχή που διακατέχει τον ήρωα δεν είναι παρά η ενοχή του σύγχρονου ανθρώπου, η υπερβολική προσήλωσή του στο κυνήγι του κέρδους, στη συσσώρευση πραγμάτων που είναι η αιτία για τα μεγάλα δεινά του πλανήτη.  

«Κληρονομήσαμε τα πράγματα και αυτό έγινε σαν να δεχθήκαμε κατάρα. Τα πράγματα είναι το προπατορικό αμάρτημα».

Η θεώρηση του κόσμου από τον συγγραφέα αντιστρέφει την οπτική των πραγμάτων. Το σύμπαν του είναι ένα σύμπαν καθαρά αλληγορικό, όπου καθετί έχει τη σημασία του, κάθε λέξη μετράει, κάθε άνθρωπος που παρουσιάζεται έχει ένα ρόλο. Όλα, αντικείμενα και άνθρωποι, συμβολίζουν κάτι πέρα από αυτό που σημαίνουν στην αληθινή ζωή.

Από αυτό το σύμπαν ξεπηδάει αυτός ο αλλόκοτος άνθρωπος που μέσα σε ένα αποπνικτικό αστικό τοπίο νιώθει σκλάβος των πραγμάτων και δεν επιθυμεί να τα αποκτήσει, αλλά να απαλλαγεί από αυτά. Ένας άνθρωπος που πάει ενάντια στην κοινή λογική του κόσμου μας και στη γενικευμένη επιθυμία συσσώρευσης των πραγμάτων.

Η νουβέλα του Αριστείδη Αντονά δεν χτίζεται μόνο γύρω από την ιδέα, ότι τα πράγματα μας ελέγχουν αλλά και από την ερώτηση που προκύπτει εν συνεχεία αβίαστα: Είναι άραγε εφικτό το όνειρο της αντιστροφής της πορείας του κόσμου;    

Ο άνθρωπος με την τσάντα δεν είναι παρά το σήμα κατατεθέν του Homo Economicus και συμβολίζει τον άνθρωπο που έχει μοναδικό σκοπό τον πλουτισμό και αδιαφορεί για την οικολογική καταστροφή που επιφέρει στον πλανήτη, τον πόλεμο και την πείνα, τα μεγάλα δεινά που ταλανίζουν την ανθρωπότητα. Ο θάνατός του είναι αλληγορικός, ένα κόκκινο Χ στην εικόνα του τυπωμένη πάνω σε ένα πανό ή σχεδιασμένη με γκράφιτι σε ένα τοίχο, που λέει «απαγορεύεται»· μια εγκατάσταση βίντεο σε μια αίθουσα τέχνης που παίζει ξανά και ξανά σε λούπα την εικόνα ενός ανθρώπου με τσάντα πεσμένου σε μια άδεια βιτρίνα που ένα κόκκινο Χ τον διαγράφει. Τότε, ο ίδιος άνθρωπος θα στεκόταν την άλλη στιγμή όρθιος, με χέρια ελεύθερα, μέσα σε μια αποθήκη που έχει μετατραπεί τώρα σε θερμοκήπιο γεμάτο φυτά και φέρνει ένα ελπιδοφόρο μήνυμα για την ανθρωπότητα και τον πλανήτη.

Ο συγγραφέας φαίνεται να πιστεύει σε μια μελλοντική μεταστροφή της συλλογικής συνείδησης προς μια οικολογική θέαση του κόσμου και εργάζεται προς αυτή τη κατεύθυνση. Η απόκτηση οικολογικής συνείδησης από τον άνθρωπο, μέσα από μια αλλαγή νοοτροπίας που θα είχε σαν αποτέλεσμα τον μετασχηματισμό των θεσμών της κοινωνίας, θα λειτουργούσε σαν αλυσιδωτή αντίδραση και θα έδινε σταδιακά λύση σε πολλά από τα δεινά που ταλανίζουν την ανθρωπότητα. Και αυτό είναι μια από τις όψεις που παίρνει σήμερα το όραμα της σύγχρονης τέχνης. 

Κατερίνα Τσιτσεκλή


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου