Πέμπτη, 26 Μαρτίου 2020

"Πικρά σταφύλια" της Όλγας Πατσούρα-Λένη

Συμβαίνει σπανίως, αλλά όποτε συμβαίνει συνεπάγεται για μένα ανανέωση της πίστης στη δύναμη της λογοτεχνίας: από τα δεκάδες βιβλία που λαβαίνω ή αγοράζω, περίπου τα μισά ή και λιγότερα είναι καλά. Όσο για τα πολύ καλά είναι πραγματικά μετρημένα στα δάχτυλα. Ένα τέτοιο πολύ καλό βιβλίο είναι τα Πικρά σταφύλια της Όλγας Πατσούρα-Λένη.

Το βιβλίο απαρτίζεται από 24 μικρά ή πολύ μικρά διηγήματα που διαδραματίζονται ανεξαιρέτως τα χρόνια γύρω από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η φτώχεια, η πείνα, τα δεινά ξεχειλίζουν ανάγλυφα από τις ιστορίες, την πρώτη ύλη για τις οποίες αποτελούν κατά κύριο λόγο διηγήσεις τρίτων. Άλλες φορές, οι ιστορίες είναι αποτέλεσμα συγγραφικής επινόησης, αποδοσμένης όμως με το ίδιο φυσικό, αν όχι προφορικό, ύφος που τις καθιστά δυσδιάκριτες από εκείνες που προέρχονται από διηγήσεις.

Η συγγραφέας εκθέτει τις ιστορίες της στη μικρή φόρμα που διάλεξε, άρτιες και πλήρεις, χωρίς να αναγκάζεται να παραλείψει τίποτα και χωρίς να γίνονται «κοιλιές». Το αποτέλεσμα είναι ακριβώς όπως οι χαρακτήρες που κατασκευάζει: ευθύ και ξεκάθαρο σε όλα όσα το αφορούν. Διαγράφεται με σαφήνεια και κερδίζει τον αναγνώστη από την πρώτη ιστορία.

Πολύ συχνά, αφηγητής στις ιστορίες είναι ένα παιδί. Το παιδί που βιώνει μια άδικη κατάσταση είναι ένας πολύ ισχυρός αφηγητής. Η ματιά του των πραγμάτων μπορεί να καθηλώσει. Και πραγματικά καθηλώνει, έτσι όπως αναμετράται με τον πραγματικό κόσμο και τις ελλείψεις του, τις οποίες αδυνατεί να καλύψει η φαντασία. Ωστόσο, και οι άλλοι αφηγητές που περνούν από τις ιστορίες, άντρες ή γυναίκες, είναι όλοι ισχυροί και περιγράφουν στιγμιότυπα που χαράσσονται στον νου του αναγνώστη με ακρίβεια, σαν με λεπίδι. Το ίδιο συμβαίνει και όταν η ίδια η συγγραφέας περιγράφει με τη φωνή αφηγητή που δεν κατονομάζεται ούτε προσδιορίζεται.

Ορισμένα από τα θέματα με τα οποία ασχολείται το βιβλίο είναι οι οικογενειακοί δεσμοί, η μητρότητα, η υποταγή της γυναίκας και η πίστη στον Θεό. Το θέμα των προσωπικών ορίων είναι και αυτό ένα από τα επανερχόμενα θέματα, είτε αφορά τα συναισθήματα όπως στο διήγημα «Η δουλειά» είτε το ίδιο το σώμα όπως στη «Φωτεινή» είτε το σπίτι όπως στον «Ερνέστο».

Η αφήγηση γίνεται συχνά στο πρώτο πρόσωπο και ο λόγος της Πατσούρα-Λένη είναι απέριττος και απλός, έτσι ακριβώς όπως θα μας μιλούσαν οι ήρωες, αν τους συναντούσαμε διά ζώσης. Το γεγονός αυτό προσδίδει στο βιβλίο τη διάσταση του πραγματικού και το καθιστά, αν όχι μαρτυρία, τότε σίγουρα κοινωνική ακτινογραφία της εποχής που περιγράφει.

Χριστίνα Λιναρδάκη 


Παραθέτω το, ομότιτλο με το βιβλίο, πρώτο διήγημα:

ΠΙΚΡΑ ΣΤΑΦΥΛΙΑ

Ήταν Σεπτέμβριος. Είχαν ακούσει πως οι Γερμανοί έκαιγαν διπλανά χωριά. Στερεωμένα στα βράχια τα σπίτια, δεν φαίνονταν από τον δρόμο. Έλπιζαν να τους ξεφύγουν.

Ο μικρός έπαιζε με μια γάτα στην αυλή. Τα μεγαλύτερα παιδιά ήταν στο σχολείο. Η μάνα έπλενε τα χόρτα για το φαΐ. Την είδε να σταυροκοπιέται. Τον τράβηξε μέσα. Στάθηκαν πίσω από την πόρτα και εκείνη κοιτούσε από μια χαραμάδα. Αυτοί μπήκαν στην αυλή με βηματισμό. Είδαν τα τσαμπιά. Που κρέμονταν στην κρεβατίνα. Κόκκινα κόκκινα. Άρχισαν να τα μαζεύουν. Η μάνα χλόμιασε. Ο μικρός δεν καταλάβαινε τι γινόταν. Κόλλησαν τα πρόσωπα στα παράθυρα οι γείτονες. Παγωμένοι, συλλογιόνταν τι τους περίμενε. Οι γυναίκες έτρεξαν να κρύψουν τα τρόφιμα στα κατώγια. Δεν μιλούσε κανείς.

Οι Γερμανοί γέμισαν τα σακιά κι έφυγαν. Όπως είχαν έρθει. Οι γείτονες περίμεναν δυο λεπτά και μετά όρμησαν στην αυλή. Η μάνα έφερε όσες καρέκλες υπήρχαν στο σπίτι. Ανέβηκαν κι έκοψαν τα τσαμπιά που ήταν ψηλά και δεν τα είχαν φτάσει. Τα μοιράστηκαν όλοι. Προτού τους τα πάρουν κι αυτά. Ο μικρός ήταν χαρούμενος. Τα σταφύλια ήταν γλυκά.-


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου