Δευτέρα, 15 Ιουλίου 2019

Παλάτια των Κυκλώπων - Αποσπάσματα χαμένων τραγωδιών του Αισχύλου και του Ευρυπίδη

Εκτός από τα ολοκληρωμένα έργα των μεγάλων τραγικών και κωμικών ποιητών, έχουν διασωθεί με διάφορους τρόπους και πολλά αποσπάσματα από έργα που πιθανότατα χάθηκαν για πάντα. Οι κωμωδίες και τα δράματα αντιγράφονταν στην αρχή από τους συντελεστές των παραστάσεων ώστε να μπορούν οι ηθοποιοί να μελετούν τους ρόλους τους. Κατά την αντιγραφή αυτή, έγιναν οι πρώτες αλλοιώσεις. Ο Αριστοφάνης ο Βυζάντιος τον 3ο αιώνα π. Χ και ο Δίδυμος Αλεξανδρέας ή Χαλκέντερος επιμελήθηκαν τις πρώτες κριτικές εκδόσεις των αρχαίων τραγικών, ιδίως του Ευριπίδη που είχε μεγάλη απήχηση κατά την αρχαιότητα. Ένα παράδειγμα τέτοιων θραυσμάτων είναι κάποια κομμάτια από τον "Μελέαγρο" του Ευριπίδη που αναφέρεται στο κυνήγι του ξακουστού Καλυδώνιου κάπρου. Η τραγωδία θα πρέπει να ξεκινούσε με τούτα τα λόγια:

Αυτή είναι η χώρα της Καλυδώνας με τις πεδιάδες
τις εύφορες απέναντι από την Πελοπόννησο.
Ο Οινέας βασιλεύει σε τούτη την αιτωλική γη…


Σε ένα άλλο κομμάτι της ίδιας τραγωδίας ακούγεται ο ήρωας να φωνάζει :

Δία, ας γίνει να σκοτώσω εγώ τον κάπρο!

Ένας άλλος τρόπος επιβίωσης τέτοιων σπαραγμάτων ήταν η αποκρυπτογράφηση παπύρων που είχαν χρησιμοποιηθεί για να αντιγραφούν χριστιανικά κείμενα, όπως επιστολές του Απόστολου Παύλου. Οι επιστολές αυτές περιείχαν στο πίσω μέρος τους άλλα κείμενα, μισοσβησμένα,  που θα χάνονταν για πάντα. Μέσα απ’ αυτά τα αποσπάσματα που έφτασαν σε μας με ποικίλους τρόπους ανασυντίθεται ένας κόσμος χαμένος, από τον καιρό που σημειώθηκε μια από τις πιο εκπληκτικές εκρήξεις πολιτισμού της ιστορίας. Σ’ ένα κομμάτι από τον "Προμηθέα Λυόμενο" του Αισχύλου ο Ηρακλής, τεντώνοντας το τόξο για να σκοτώσει τον αετό που βασανίζει τον Τιτάνα, ακούγεται να εύχεται:

Ο κυνηγός Απόλλωνας μακάρι
σωστά να μου οδηγήσει τη σαΐτα.


Στον "Φιλοκτήτη" του Ευριπίδη, ο ήρωας μιλά για τις νυχτερινές εικόνες που τον συντρόφευαν τα χρόνια της εξορίας του στη Λήμνο:

...που βρίσκεται κάτω από τον πόλο του ουρανού
κοντά στα επτά αστέρια, απ’ όπου το φοβερό
σφύριγμα του Βοριά φέρνει τα παγωμένα χιόνια.


Ένα μέρος από τους "Τημενίδες" του Ευριπίδη σώθηκε στο έργο του Αιλιανού "Περί ζώων". Η τραγωδία αναφέρονταν στις περιπέτειες των Τημενιδών, απόγονων του Ηρακλή. Εδώ μιλά ο χορός θυμίζοντας έναν από τους άθλους του μεγάλου ήρωα, τη σύλληψη της χρυσοκέρατης Κερυνίτιδος ελάφου, που ζούσε στο ομώνυμο όρος της Αρκαδίας:

Βγήκε σε αναζήτηση της χρυσοκέρατης λαφίνας,
αναλαμβάνοντας έργο φοβερό μέσα στους μεγαλειώδεις
άθλους του, στα βουνίσια λημέρια,
στα λιβάδια τα άβατα και στα άλση
που τα κοπάδια βόσκουν.


Σπαράγματα αριστουργημάτων, που το πιο πιθανό είναι ότι χάθηκαν για πάντα, προσπαθούν να ξαναφέρουν στο φως με κάθε τρόπο οι φιλόλογοι κι οι ειδικοί σ’ όλον τον κόσμο, συνθέτοντας ψηφίδες που κάθε τόσο έρχονται στο φως. Στους "Ηρακλείδες", μια άλλη χαμένη τραγωδία του Αισχύλου γίνεται μνεία του άθλου του Ηρακλή που είχε να κάνει με την κλοπή των βοδιών του τρισώματου γίγαντα Γυρυόνη:

Εκείθε ξεκινώντας από τους άκρους
τόπους της γης, τον Ωκεανό
με το χρυσό το κύπελλο διαβαίνοντας,
τους ορθοκέρατους έφερε ταύρους,
σκότωσε τους αντίθεους βοσκούς
και τον τρισώματο άρχοντά τους,
που βάσταε τρεις ασπίδες, τρία κοντάρια
και σειώντας τρία λοφία στις κεφαλές του
βάδιζε δυνατός καθώς ο Άρης.

Μια άλλη κατηγορία αποσπασμάτων αποτελούν τα λεγόμενα αμφίβολα ή νόθα, για τα οποία δεν υπάρχει βεβαιότητα απόλυτη ότι ανήκουν στους μεγάλους Έλληνες τραγικούς. Σ’ ένα τέτοιο θραύσμα του Αισχύλου μιλά ο Ύπνος, αδερφός του Θανάτου - και οι δυο είχαν θεϊκή υπόσταση στην αρχαιότητα:

Η νύχτα δε με γέννησε τεχνίτη
στη μουσική, γιατρό , ούτε μάγο
μονάχα τις ψυχές για να κοιμίζω.


Κάποια άλλα αποσπάσματα αμφίβολα όπως αυτό που αποδίδεται στον Αισχύλο, απηχούν την Ιλιάδα:

Αλάθευτα σαϊτεύοντας ο Τεύκρος
τους Φρύγες εσταμάτησε την ώρα
που πάσκιζαν τον τράφο να πηδήξουν.


Η τραγωδία "Δίκτυς" του Ευριπίδη αναφέρεται στον μύθο της Δανάης που την βρίσκουν σε μια ακτή της Σερίφου μαζί με τον μικρό γιο της Περσέα. Την Δανάη είχε ρίξει στη θάλασσα, κλεισμένη σε μια λάρνακα, ο πατέρας της Ακρίσιος επειδή, σύμφωνα με μια προφητεία, αυτός που θα τον σκότωνε θα ήταν ο εγγονός του. Από αυτή την τραγωδία σώζεται ένα απόσπασμα που μιλά για το όμορφο νησί του Αιγαίου:

Η Σέριφος ζωσμένη ολόγυρα
από την αρμύρα της θάλασσας
(Σέριφος ἂλμη ποντία περίρρυτος)


Σ’ ένα απόσπασμα από άγνωστο δράμα του Ευριπίδη, η θάλασσα περιγράφεται ως πορφυρένια (ἃλα πορφυρέην), ενώ στα "Σχόλια" του Απολλόδωρου σώθηκε μια φράση ποιητικότατη από άγνωστο δράμα του ίδιου ποιητή:

Κι η γαλανομάτα σελήνη περιφέρεται
(γλαυκώπις τε στρέφεται μήνη)


Είναι οδυνηρή η απώλεια των χαμένων έργων που ήταν ξακουστά στους αρχαίους χρόνους, όμως από την άλλη μεριά τα αποσπάσματα έχουν μια δικιά τους γοητεία θυμίζοντας μισοτελειωμένα αγάλματα του Μιχαήλ Άγγελου ή σπασμένα γλυπτά που φέρνουν στην επιφάνεια οι αρχαιολόγοι. Σε ένα θραύσμα από τους "Μυρμιδόνες" του Αισχύλου, ακούγεται ο Αχιλλέας να ζητά αυτά που ξέρει να χειρίζεται καλύτερα από κάθε άλλον:

Όπλα, χρειάζομαι όπλα !
(Ὃπλων, ὃπλων δεῖ)


Στην "Πηνελόπη" του Αισχύλου πάλι, μιλά ο Οδυσσέας παραπλανώντας τη γυναίκα του:

Εγώ είμαι Κρητικός, πανάρχαιο γένος.
(ἐγὼ γένος μὲν εἰμὶ Κρῆς ἀρχέστατον)

Στα σκόρπια αυτά αποσπάσματα του Αισχύλου ακούγονται αντίλαλοι μιας εποχής μυθικής :

Πέφτοντας η δροσιά στον ξερό δρόμο.
(νοτὶς προσαυρίζουσα χερσαία τροχὴ)


Χιτώνας σα Λιβυρνικός μανδύας.
(Λιβυρνικῆς μίμημα μανδύας χιτὼν)


Βασίλισσα νεράιδα, που αφεντεύεις
στα κακοχείμωνα βουνά.
(δέσποινα νύμφη, δισχίμων ὁρῶν ἂνασσα)


Καλύπτρες φόραε για τ’ αυτιά
σιμά στα σκουλαρίκια.
(ἀμφώτιδες τοι τοῖς ἐνωτίοις πέλας )


Τους είδα να καλπάζουν μες τις λόγχες.
(Εἶδον καλπάζοντας ἐν αἰχμαῖς)


Λόγχες κοντάρια και σωρός οι πέτρες
(καὶ παλτὰ καγκύλητα καὶ χλήδων βελῶν)


Κάστρο της Τίρυνθας παλάτι των Κυκλώπων.
(Τιρύνθιον πλίνθευμα, Κυκλώπων ἓδος). 




Απόστολος Σπυράκης



Πηγές: 
1. Αισχύλου Αποσπάσματα – Εκδόσεις Κάκτος, 1992
2. Ευριπίδη Αποσπάσματα – Εκδόσες Κάκτος, 2003
3. E. G. Turner Ελληνικοί πάπυροι – Εκδόσεις Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης, 2000





Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου