Παρασκευή, 7 Ιουνίου 2019

"Άνδρες του αίματος" του Μάνου Ελευθερίου

Ο Μάνος Ελευθερίου, ποιητής, στιχουργός και πεζογράφος, έφυγε από τη ζωή το περσινό καλοκαίρι, αφήνοντας πίσω του ανέκδοτο το τελευταίο του βιβλίο.

Οι Άνδρες του αίματος, το κύκνειο άσμα του συγγραφέα, είναι ένα κατεξοχήν αλληγορικό πεζογράφημα που αναφέρεται στη δική του -και εν πολλοίς δική μας- εποχή, όχι όμως μόνο σε αυτή, καθώς ο χρόνος και ο χώρος του μυθιστορήματος μοιάζουν να έχουν πολύ ρευστά όρια που εκτείνονται διαρκώς αγκαλιάζοντας όλη την ανθρωπότητα σε διαφορετικές και κρίσιμες στιγμές της πορείας της.

Έτσι λοιπόν με αφορμή τα ιστορικά και πολιτικά γεγονότα που σημάδεψαν την εποχή του, στα οποία αναφέρεται μέσα από υπαινιγμούς και αφηγήσεις χωρίς πάντα ξεκάθαρη συνοχή, ο συγγραφέας εκτείνεται στην αέναη δυναμική μιας αυταρχικής και πανίσχυρης εξουσίας. Μοιάζει ακόμη σα να θέλει να συμπυκνώσει όλους τους κοινωνικούς και υπαρξιακούς του προβληματισμούς και την κοσμοθεωρία του για να τα αφήσει ως τελευταίο τιμαλφές της ζωής του.

Θέλει να μιλήσει κυρίως για το συλλογικό πόνο, τις απολυταρχικές εξουσίες, το φόβο που αυτές καλλιεργούν για να εκμεταλλεύονται τα πλήθη, τις επιθετικές πρακτικές που κατά κανόνα χρησιμοποιούν, αλλά και δευτερευόντως για τον προσωπικό πόνο, το ατομικό πέρασμα του καθενός από τη ζωή, που σημαδεύεται από αρρώστιες, ελλείψεις, γήρας, θάνατο.

Και ποιον τρόπο επιλέγει για να εκφράσει όλα αυτά;

Δημιουργεί ένα μυθιστόρημα δυστοπικό, που δύσκολα αποκρυπτογραφείται, καθώς η λογική αλληλουχία είναι στιγμές που χάνεται και παραδίδεται σε διάσπαρτες εικόνες και αφηγήσεις. Από τη μια πλευρά πάντα όμως βρίσκεται η εξουσία που συντηρείται ανενόχλητη θραύοντας τους επίδοξους μαχητές και από την άλλη οι άνθρωποι που αντιδρούν σε αυτή είτε ομαδικά είτε ατομικά.

Στους «Άνδρες του αίματος» υπάρχει ένα ανελεύθερο καθεστώς με πάμπολλους και υποχθόνιους μηχανισμούς αυτοπροστασίας που καταφέρνει να επιβιώνει με οποιονδήποτε τρόπο. Και απέναντί του το πλήθος, άνθρωποι της απλής ζωής, που δεν μπορούν να απεγκλωβιστούν από τα δεσμά του, καθώς είναι μπλεγμένοι σε ένα αδιέξοδο όπου κυριαρχεί η λογική του παραλόγου, η διαφθορά, η παραποίηση, η λογοκρισία, η συγκάλυψη.

Πώς χτίζεται όμως η αλληγορία πάνω στην οποία δομείται ολόκληρο το μυθιστόρημα; Παντού κυριαρχεί ένα τέρας υπερβατικό, ακαθόριστο, απροσδιόριστο, που ζει ευτυχισμένο χωρίς να εξελίσσεται, χωρίς αισθήματα… Χωρίς να νοιάζεται για τα όσα κοσμογονικά συμβαίνουν εντός του… Και ο κόσμος περιστρέφεται γύρω του σε ένα κυκεώνα γεγονότων. Ήχοι πολέμου, ήχοι αγώνων, ταραχές, δικτατορίες, συλλήψεις, δολοφονίες και εξαφανίσεις πολιτών. Όλα τα σκληρά γεγονότα που συντάραξαν τον 20ό αιώνα έχουν θέση εδώ.

«…ενώ λίγο καιρό μετά έπεσαν οι δύο μεγάλες βόμβες που, όπως έγραψαν οι ιστορικοί προκάλεσαν τον δυνατότερο ήχο που ακούστηκε ποτέ στον πλανήτη μας. Είναι δυνατόν το τέρας να έμεινε ασυγκίνητο, αναίσθητο, χωρίς να κινηθεί νευρικά κάποιο όργανό του, χωρίς καν να ξεφυσήξει όπως το συνηθίσαμε τόσες φορές, λες και όλα αυτά συνέβαιναν κάπου αλλού και όχι μέσα στο σώμα του, στην επικράτειά του δηλαδή;».

Και ενώ το τέρας εξακολουθεί να πορεύεται μακάριο, ασφαλές και απαθές, αρχίζει ένα βαθύτερο άνοιγμα στο χώρο και στο χρόνο. Μέσα σε αυτό το τελείως αλλοπρόσαλλο και ανορθόδοξο σκηνικό εμφανίζεται ένας νέος με γαϊδουράκι που θέλει να φέρει την ειρήνη στην ταραχή και διαθέτει μια ένθερμη πνοή αγάπης με ιαματικές ιδιότητες. Θα βρεθεί κι αυτός αντιμέτωπος της παραληρηματικής εξουσίας. Τι θα απογίνει άραγε; Τα περιθώριά του όλο και στενεύουν…

Και ποιος μπορεί να καταγράψει την αλήθεια των γεγονότων, σε αυτή τη ζοφερή εποχή, όταν μάλιστα οι άνθρωποι των γραμμάτων εμφανίζονται και αυτοί αλλοιωμένοι ως γνήσια φερέφωνα της εξουσίας; Ποιος μπορεί να αντισταθεί στην υποβολιμαία πληροφορία; Μονάχα ένας αυτόπτης μάρτυρας απομένει με ματιά καθαρή και αγνή, ο μόνος που μπορεί να διεισδύσει μέσα στα ερέβη, να δει τον κόσμο χωρίς φόβο και να μπορέσει να αποκαλύψει την αλήθεια.

«…κι ο ερημίτης διάβαζε το όνομα του Θεού γιατί έφθασε η ώρα που περίμενε και την τίμησε όπως έπρεπε, αφού ήταν γραμμένο σε παλιές προφητείες ότι κάποιος θα φθάσει την ορισμένη στιγμή ταπεινός και νηστικός, κουρασμένος από μεγάλο απέραντο ταξίδι επάνω σε ένα γαϊδουράκι και είναι η ώρα πια να ειπωθούν όσα λόγια αναλογούσαν στον καθένα και ήταν στοιβαγμένα μέσα του εδώ και αιώνες».

« και ήρθε ντυμένος μόνο με το άσπρο, από μαλακό βαμβακερό ύφασμα, όπως ακριβώς η γάζα, μακρύ ως τους αστραγάλους ένδυμά του, σαν τους φελάχους της Αιγύπτου, κι όταν βράχηκε, κόλλησε πάνω του και φάνηκε από μέσα ολόκληρο το θεϊκό σώμα του, που έμοιαζε σαν γιος ενός βασιλιά των Μασάι, διάφανος και ανιστόρητος ακόμη, γιατί τότε ακριβώς θα άρχιζε να γράφεται η ιστορία του, την οποία ήδη κατέγραφε σε λογής σημειώματα κάθε φορά ο Ευδόκιμος, εξουθενωμένος από την κούραση και τη φονική ζέστη, αλλά τρομερός κι αυτός στην όψη και αποφασισμένος να τελειώσει το παιχνίδι μέχρι το τέλος…». Ο νέος θυμίζει τη μορφή του Χριστού, και χωρίς ποτέ να δηλώνεται, υπάρχει μια διαρκής σύνδεση μαζί του. Εξάλλου, ένα βαθύ θρησκευτικό συναίσθημα διαχέεται σε πολλές εκφάνσεις του μυθιστορήματος με διαφορετικές αφορμές, πάντα σε μια αρραγή σχέση με ένα αίσθημα αγάπης, απλότητας και δικαιοσύνης.

Όλο το βιβλίο είναι διαποτισμένο με μια βαθύτατη υπαρξιακή αναστάτωση που είναι άμεσα συνδεδεμένη με τη μοίρα των λαών. Η δυστυχία διασκορπίζεται σε ανθρώπους και εποχές, περιφέρεται στον κόσμο τούτο κινούμενη ανάμεσα σε παρελθόν, παρόν και μέλλον. Αδικαίωτοι αγώνες, οράματα που διαψεύστηκαν κι ένα ποτάμι ανθρώπων που εξακολουθεί να περιφέρεται ανά τον κόσμο, με το πρόσωπο της θλίψης, της ανέχειας, με το αχ του αναστεναγμού. Βιομηχανοποίηση εις βάρος της φύσης, αδιαφορία, αγάπη για το κέρδος… Διαφθορά. Ο 20ός αιώνας πρωταγωνιστής και προάγγελος… Οι ζωές μας κινούνται στο ρυθμό που υπαγορεύουν οι εξουσίες, ενίοτε η αγριότητα της πληγωμένης φύσης και ο ανθρώπινος παιδεμός φαίνεται πως ποτέ δεν σταματά.

Ασφαλώς και ο συγγραφέας διαθέτει αιχμηρή πολιτική ματιά, θέλει να αναφερθεί στα σκοτεινά βήματα των εξουσιαστών της ιστορίας, σε σαφείς ωφελιμιστικές και καταστροφικές επιλογές, όμως παρά τα «μαύρα φεγγάρια» της εξουσίας αφήνει και μια μικρή φωτεινή ρωγμή ελπίδας.

Το τέρας άραγε υπάρχει πραγματικά ή είναι μονάχα ένα εξαιρετικό εφεύρημα χαλιναγώγησης του πλήθους; Και μήπως τελικά υπερνικάται;

Και τι μένει ως βάλσαμο στο πέρασμα της ζωής; Μικρές στιγμές γαλήνης. Μια ομορφιά που κρύβεται στη γλυκύτητα και την απλότητα, μια ομορφιά των λιγοστών που αγκαλιάζει τον πόνο… Ή, ίσως, πάνω απ’ όλα η αλληλεγγύη, η συνδρομή και η αγάπη. Και πάντα υπάρχει το όραμα ενός αγγελικού κόσμου. Μονάχα που «θέλει πολλούς ανθρώπους με τα ίδια οράματα να συνεργαστούν για κάτι τέτοιο και να δουλεύουν νυχθημερόν».

Ήλια Λούτα




* Ο Μάνος Ελευθερίου, ποιητής, στιχουργός και πεζογράφος, έφυγε από τη ζωή το περσινό καλοκαίρι, αφήνοντας πίσω του ανέκδοτο το τελευταίο του βιβλίο. Και να που ήρθε η ώρα, πολύ σύντομα, να μιλήσουμε για τον αγαπημένο μας Μάνο Ελευθερίου, μέσα από τα δικά του κείμενα, τις δικές του σκέψεις, τη δική του συγγραφή.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου