Τετάρτη, 8 Μαΐου 2019

Στη συμβολή των οδών Λογοτεχνίας και Επικοινωνίας

Δύο μεγάλες επιστημονικές αγάπες στη ζωή μου: η επικοινωνία και η λογοτεχνία. Πώς συνδέονται; Πώς συσχετίζονται; Σε ποιο βαθμό υπάρχει η μία μέσα στην άλλη και με ποιο τρόπο μπορούμε να εξετάσουμε τη μεταξύ τους σχέση; Ο προβληματισμός αυτός, αυτονόητος για κάποιον που «πατώντας σε δύο βάρκες» αναζητεί τον τρόπο να τις ενώσει έτσι ώστε να μην πέσει στη θάλασσα, μετουσιώθηκε σε τρεις ερωτήσεις οι οποίες καθοδήγησαν την έρευνα μου:

1. Ποιος βαθμός συνάφειας υπάρχει ανάμεσα στις θεωρίες; 
2. Είναι εφικτή η σύγκριση των δύο επιστημονικών πεδίων; 
3. Με ποιον τρόπο επιτυγχάνεται ο εμπλουτισμός τόσο της λογοτεχνικής θεωρίας όσο και της θεωρίας της επικοινωνίας μέσω της συστηματικής διερεύνησης της διαλεκτικής μεταξύ τους; 

Προσπάθειες συνδυασμού και επιμέρους ανάλυσης των δύο επιστημονικών πεδίων έχουν γίνει στο παρελθόν, ενδεικτικά αναφέρεται η διασταύρωση της δημοσιογραφίας και της λογοτεχνίας στη σύγχρονη αρθρογραφία γνώμης και η ανάλυση του αφηγηματικού λόγου στα δύο πεδία. Κανένας από αυτούς τους δρόμους όμως δεν ήταν ο δικός μου, κανένας δεν απαντούσε στα ερωτήματα που με απασχολούσαν με πειστικό τρόπο. Ποτέ δεν είχε επιχειρηθεί η απ’ ευθείας σύγκρισή των δύο πεδίων, η συστηματοποιημένη αναζήτηση των εννοιολογικών εργαλείων και των θεωρητικών μοντέλων του ενός πεδίου εντός των θεωριών του άλλου. Πράγμα παράξενο αν σκεφτούμε ότι η διεπιστημονικότητα έχει αναδειχθεί σε νέο μοντέλο εργασίας.

Η μεταπτυχιακή μου διατριβή

Διαπιστώνοντας αυτό το κενό, η μεταπτυχιακή διατριβή που εκπόνησα το 2018 προσπάθησε να συγκρίνει τη θεωρία της επικοινωνίας με τη θεωρία της λογοτεχνίας, ξεκινώντας από μία απλή παρατήρηση: και τα δύο πεδία βασίζονται στο ίδιο από αναλυτικό σχήμα το οποίο απλά εκφράζεται με διαφορετικούς όρους. Στο πεδίο της επικοινωνίας παίρνει τη μορφή:

πομπός -> μήνυμα -> δέκτης 

ενώ στο πεδίο της λογοτεχνίας εκφράζεται με τους όρους:

συγγραφέας -> λογοτεχνικό έργο -> αναγνώστης

Παράλληλα και τα δύο πεδία εμπεριέχουν αφηγήσεις.

Βέβαια οι ομοιότητες φαίνεται αρχικά να σταματούν εδώ: Η επικοινωνία ενδιαφέρεται για τα πραγματικά γεγονότα και τους τρόπους με τους οποίους μπορούν αυτά να αναπαρασταθούν σε μια αφήγηση, ενώ η λογοτεχνία εφορμάται από αυτά και θέτει σε κίνηση τη φαντασία για να δημιουργήσει κατασκευασμένους κόσμους, εξερευνώντας έτσι τα όρια του ανθρώπινου. Η θεωρία της επικοινωνίας αναζητεί όλους τους παράγοντες που συντελούν στη διαδικασία της επικοινωνίας, ενώ η θεωρία της λογοτεχνίας αναζητεί μόνο τον παράγοντα εκείνον που νοηματοδοτεί το λογοτεχνικό έργο. Η θεωρία της επικοινωνίας είναι συστηματική και πιο σχηματοποιημένη, καθώς ανά τις εποχές διάφοροι θεωρητικοί προσπάθησαν να αποτυπώσουν τη διαδικασία της μέσα από μοντέλα – σχήματα των τρόπων με τους οποίους αυτή λειτουργεί και πραγματώνεται· αντίθετα, η θεωρία της λογοτεχνίας είναι πιο χαοτική, καθώς δεν έχει γίνει επισταμένη προσπάθεια συστηματοποίησής της και η περιγραφή της είναι κατά κύριο λόγο καταγραφική.

Ωστόσο, η σύγκριση των δύο πεδίων έγινε και ήταν επιτυχημένη! Αποδείχθηκε ότι η Λογοτεχνία και η Επικοινωνία έχουν πολύ μεγάλη συνάφεια, τόση μάλιστα που η δυνατότητα εμπλουτισμού του ενός πεδίου από το άλλο είναι πολύ περιορισμένη και εξαντλείται στις ρωγμές των δύο θεωριών για τις οποίες δεν υπάρχει επικάλυψη. Η διαδικασία που ακολούθησα στη διατριβή μου θα δημοσιευθεί στα πρακτικά του 5ου Διεθνούς Συνεδρίου του ΙΑΚΕ με θέμα τη διεπιστημονικότητα, στο οποίο επίσης την παρουσίασα. Φλερτάρω επίσης με την ιδέα της έκδοσης ενός βιβλίου σχετικά...

Μερικές ακόμη σκέψεις

Ολοκληρώνοντας την αποτίμηση της ερευνητικής μου προσπάθειας, καταλήγω σε λίγες σκέψεις που θέλω να μοιραστώ: Πρώτον, το ταξίδι στην γνώση μέσω της έρευνας είναι μαγικό, η προσπάθεια είναι εργώδης, αλλά αξίζει τον κόπο. Δεύτερον, η διεπιστημονική έρευνα, η συστηματική σύνθεση δύο πεδίων με διαφορετικές λογικές είναι μία πορεία δύσκολη, αλλά εξαιρετικά αποδοτική. Τρίτον, η κατάλληλη μεθοδολογία επιτρέπει να διερευνήσουμε τα όρια ενός πεδίου (ή δύο, εν προκειμένω), αλλά και των αναλυτικών και συνθετικών ικανοτήτων του ίδιου μας του εαυτού. 

 «Η διατριβή, μεταπτυχιακή ή διδακτορική, δεν είναι κάτι που γράφεις, είναι κάτι που γίνεσαι. Ή είναι μία μετασχηματιστική εμπειρία του ερευνητή ή δεν είναι τίποτα», όπως μου είπε όταν τον πρωτογνώρισα ο επιβλέπων καθηγητής μου, κ. Αθ. Ν. Σαμαράς. Ευτυχώς, για μένα αποδείχθηκε το πρώτο από τα δύο: μια μετασχηματιστική (μεταμορφωτική, ουσιαστικά) εμπειρία.

Χριστίνα Λιναρδάκη


1 σχόλιο:

  1. Πρακτικά του 5oυ Διεθνούς Συνεδρίου για τη διεπιστημονικότητα (2019) του Ινστιτούτου Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών, τόμος Β, σσ. 242-252. Διαθέσιμο στο: https://iake.weebly.com/praktika2019.html

    ΑπάντησηΔιαγραφή