Παρασκευή, 19 Απριλίου 2019

Οι Πασχαλιές του Γιώργου Σεφέρη

Πηγή φωτογραφίας: pemptousia.gr
Το Πάσχα ήταν πάντα σημαντικό για τον Γιώργο Σεφέρη, επειδή πάντα υπήρξε βαθιά θρησκευόμενος με τον τρόπο του και συνήθως έπεφτε κοντά στην γιορτή του Άι Γιώργη, την οποία σημείωνε πολλές φορές στο ημερολόγιο του, όπου κι αν βρισκόταν. Στην πολυτάραχη ζωή του, που σημαδεύτηκε από περιπέτειες και ταξίδια σε τρεις ηπείρους εξαιτίας της θέσης του στο διπλωματικό σώμα, έζησε Πασχαλιές κάτω από περίεργες συνθήκες.

Ας δούμε όμως αρχικά την Μεγάλη Παρασκευή του 1926, όταν περιγράφει την περιφορά του Επιταφίου στον Λυκαβηττό: 
Η συνοδεία πλουμισμένη με χίλιες μικρές φωτιές, σαν ένας υποτυπώδης γαλαξίας που θα έκανε δοκιμές. Κάπου κάπου τα τραμ και τα μπούσια που την προσπερνούσαν έμοιαζαν από χαρτόνι ατζόρνο, σκηνικά του καραγκιόζη που μπορούσαν εύκολα να πάρουν φωτιά. Ανέβηκα στην ταράτσα: ο Επιτάφιος του Λυκαβηττού φιδωτός· στα ριζά της ακρόπολης ρουκέτες πράσινες και κόκκινες προβολείς από το στόλο στο Φάληρο. Στα παράθυρα και στα μπαλκόνια κεριά και θυμιατήρια. Τρόμπες αυτοκινήτων, σιδερικά από τα τραμ και οι καμπάνες, χωρίς φτιασίδι και χωρίς θέληση, "υποσκάζοντας". Τ’ ακούω όλα αυτά· δέκα το βράδυ.
Το 1940, παραμονές του μεγάλου πολέμου, βρίσκεται στον Πόρο, όπου επισκέπτεται τα νεκροταφεία όπως συνηθίζεται:
26 Απρίλη, Μεγάλη Παρασκευή. Πόρος, "Γαλήνη". Από χτες το μεσημέρι εδώ. Γράφω μπροστά στο ανοιγμένο παράθυρο, προχωρημένο απόγευμα. Αργές καμπάνες της Μεγάλης Παρασκευής και, κάθε ώρα, το κανόνι του προγυμναστηρίου. Από το παράθυρο πεύκα, ένα κομμάτι θάλασσα , στο βάθος ο ανατολικός κάβος κομμένος στον αυχένα από τον δρόμο που πάει κατά το μοναστήρι. Εκτός από τις νεκρώσιμες καμπάνες μεγάλη ησυχία… Σήμερα το πρωί ανέβηκα στο μοναστήρι να ιδώ τον Επιτάφιο, με τη Μαρώ. Στο δρόμο σταματήσαμε στο νεκροταφείο. Ένα μικρό νεκροταφείο στην ακρογιαλιά· τάφοι πυκνοί και αρκετά μάρμαρα. Τα περισσότερα πλάκες με ανάγλυφα λυχνάρια, υδρίες, ή, κάποτε, καμιά συμβατική μοιρολογήτρα. Συχνά σταυρωτές άγκυρες· σ’ έναν πιο φτωχό τάφο μια μικρή άγκυρα κολλημένη στο τσιμέντο. Θα ήταν άλλοτε βαρόμετρο καραβιού, γυαλιά σπασμένα, αλλά φαινόταν ακόμη οι αριθμοί.
Τον Απρίλη του 1941 ετοιμάζεται για αναχώρηση εσπευσμένη με το καράβι "Σοφία", μαζί με την κυβέρνηση, καθώς οι Γερμανοί προελαύνουν προς την πρωτεύουσα. Βρίσκει λίγο χρόνο να σημειώσει:
Ωρωπός· στη σκάλα ένα σωρό κάσες και μπαγκάζια. Προσκυνούμε τον Επιτάφιο στη μικρή εκκλησιά κι έπειτα τρώμε κάτι σε μια ταβέρνα. Η "Σοφία" είναι αραγμένη στ΄ ανοιχτά.
Μια από τις πιο επώδυνες αναμνήσεις του αποτέλεσε το Πάσχα που πέρασε στη μακρινή Πρετόρια της Νότιας Αφρικής το 1942, ακολουθώντας την εξόριστη ελληνική κυβέρνηση:
Δευτέρα 6 Απρίλη, Northcliff (Νότια Αφρική).
Τη Μεγάλη Παρασκευή, κατά τις 14.00, κατεβήκαμε να προσκυνήσουμε τον Επιτάφιο. Η μικρή εκκλησιά της Πρετόριας ήταν αδειανή και ο Επιτάφιος αστόλιστος ακόμη. Καλύτερα έτσι. Ανάψαμε δυο κεριά, προσευχηθήκαμε και φύγαμε. Παράξενη εντύπωση που σου κάνουν οι νέγροι τέτοια μέρα, τριγυρνώντας γύρω από το νεκρό θεό.
Επιστρέφοντας στην Ελλάδα, βρίσκεται στην δίνη του εμφυλίου πολέμου. Μια καταγραφή στο ημερολόγιο του το 1947 αναφέρει:
Μεγάλο Σάββατο, 12 Απρίλη
Έχει πάρει τέτοιος χειμώνας που οι άνθρωποι έλεγαν χτες στον Επιτάφιο "Καλά Χριστούγεννα".
Το 1950 τον στέλνουν στην Άγκυρα, όπου πρέπει να μεταβεί σιδηροδρομικώς και οδικώς, διανύοντας αμέτρητα χιλιόμετρα υπό συνθήκες περίεργες:
Την περασμένη Κυριακή (του Βαγιού): Κόνια. Φύγαμε 08.30· ήμασταν πίσω τη Δευτέρα, 16.30.  270 χιλιόμετρα, περίπου 4 κ ½ ώρες με τ’ αυτοκίνητο. Ο δρόμος (ο καινούριος) ίσιος, κόβει την Αλμυρά έρημο, ο πιο μονότονος που είδα· ένα γκρίζο φαρφαρό χρώμα και τριγύρω, μόλις ξεπεράσεις τα περίχωρα της Άγκυρας, απολύτως τίποτε. Ελάχιστα χωριά, λασπόσπιτα. Η πατρίδα του Καραμανίτη.
Μετά από μια δεκαετία στην ξενιτιά, ο Γιώργος Σεφέρης έχει την χαρά να περάσει τις μέρες του Πάσχα στην πατρίδα:
Μεγάλη Παρασκευή 19 Απρίλη (1957)
Μεγάλη Παρασκευή στο Μετόχι του Παναγίου Τάφου. Δέκα χρόνια που δεν έκανα Πάσχα στην Αθήνα. Βρέχει· ψύχρα... Κατεβήκαμε από τα στενά της Πλάκας. Κεριά και λιβανίσματα στα παράθυρα· άλλοι Επιτάφιοι ξεχύνουνται από άλλα στενά... Λαμπαδηφορία ενός άλλου Επιταφίου στην οδό Φιλελλήνων... Μπήκαμε στη Σωτήρα περιμένοντας να γυρίσει ο Επιτάφιος. Το πλήθος πολύ αραιωμένο· μια ανάπαυλα· πρόσωπα στο φως των κεριών· αλλιώτικα· πιο αναπαμένα· πολλές γριές.
Το 1960 τον βρίσκει πρεσβευτή στο Λονδίνο, όμως δεν είναι ιδιαίτερα επιθυμητός λόγω της στάσης του υπέρ των Κυπρίων που πάλευαν για την ανεξαρτησία τους. Και στην Αγγλία δεν αμελεί τα θρησκευτικά του καθήκοντα:
Μεγάλη Πέμπτη 14 Απρίλη
Στα 12 Ευαγγέλια (Moscow Road). Μεγάλη στιγμή το "Σήμερον κρεμάται επί ξύλου", όταν βγάζουν τον Εσταυρωμένο· από τις λίγες που μας απομένουν. Ακόμα και στην φοβερά ψυχρή ατμόσφαιρα της αγγλοχιώτικης αυτής εκκλησιάς. Απέναντι μου η Μαρίνα του Κεντ και η αδερφή της Όλγα. Ντυμένες στα μαύρα αρχοντικά αναστήματα· γονατίζουν στο πέρασμα του Χριστού· προτιμώ την άλλη τη μετάνοια τη δική μας με τις δυο παλάμες γυρισμένες προς τον ουρανό σε σχήμα δέησης. Φοβερός τρόπος ανάγνωσης των ευαγγελίων.
Την Ανάσταση της ίδιας χρονιάς (1960), θα βρεθεί στην κυπριώτικη εκκλησία των Αγίων Πάντων :
…- άλλη ατμόσφαιρα της ρωμιοσύνης, χωρίς αυτό το αίσθημα αμερικάνικου ψυγείου που σου δίνουν αυτές οι αγγλοχιώτικες εκκλησιαστικές τελετές, ατμόσφαιρα ανάμεσα Αγ. Ειρήνη Πλάκας και κυπριώτικης εκκλησιάς – λαός, ρωμαίικος λαός. Ανάμεσα στους ψαλτάδες κι ένας νέγρος που είπε πολύ καλά το Πάτερ Ημών, κι ένας παπάς που μου θύμιζε ένα μαυρογένη άγιο στην εκκλησιά του Δαφνιού, τον Άγ. Ακίνδυνο, αν δεν έχω ξεχάσει.
Για το τέλος, μια από τις πιο συναρπαστικές Πασχαλιές (η πιο πνευματική ασφαλώς) που έζησε ο ποιητής:  ήταν αυτή του 1954, όταν είχε μετατεθεί στην Βυρηττό κι από κει επισκέφτηκε τον Πανάγιο Τάφο, καταγράφοντας τις εντυπώσεις του από την πηγή της ορθόδοξης λατρείας:
Σάββατο, 17 Απρίλη
Στα Ιεροσόλυμα, εγκατασταθήκαμε στο Πατριαρχείο. Δωμάτιο απέναντι στην τραπεζαρία. Νίψιμο κτλ. δύσκολα, πολλά παράθυρα χωρίς παντζούρια πάνω στο στενό. Ταβάνι και πολλή ξυλεία στους τοίχους.
Εσπερινός του Βαϊού. Πρώτη μου ακολουθία στον Άγιο Τάφο: "Εισελεύσομαι εις τον οίκον σου, Δέσποτα". Μεγάλη συγκίνηση καθώς έψελνε αυτό η συνοδεία. Αυστηρά πρόσωπα των φρουρών του Τάφου. Ο Αρμένης, ο Καθολικός, ο δικός μας. Ο Αρμένης βλοσυρός. Το βυζαντινό πρόσωπο του Δραγουμάνου. Ξαφνικά, στη μέση της τελετής, ψηλά κάτω απ' το θόλο, ένα σήμαντρο και ένα τάλαντο άρχισαν με ρυθμό που δυνάμωνε ολοένα:
Το -τα, το- τά , το- τά-λαντο
το- τά, το- τά, το -τάαα -λαντο
ένα τρελός ρυθμός·
Οτοτοτοί Απόο-λλω, Απόο-λλω.
Το κύμα μιας παράδοσης πιο δυνατής από τους ανθρώπους, και τίποτα από όλα αυτά τα άλλα δεν έχει πια σημασία: ούτε οι κατεργαριές και οι σιμωνίες των καλογέρων, ούτε τα σιδερικά και τα σανίδια που βαστάζουν το ναό, ούτε το φοβερό γούστο σε κάθε πράγμα της λατρείας.
Μια γριούλα πλάι μου. Της μιλώ. Είναι από την Πάφο της Κύπρου. Έκανε 15 μέρες ταξίδι για να ’ρθει, καθώς μου λέει. Και ίσως να μάζευε 15 χρόνια δεκάρα-δεκάρα για να πληρώσει τα έξοδα.

Κυριακή, 18 Απρίλη. Του Βαγιού
Καθώς γίνεται η λιτανεία το πρωί, μια γυναίκα βυζαίνοντας το μωρό της ανάμεσα στα βάγια. Καθώς περνά ο Δεσπότης, άλλες γυναίκες, χαϊδεύοντας τα άμφια του. Κόκκινα ψαράκια κοιμισμένα στη δεξαμενή: ιχθύς.

Μεγάλη Τρίτη 20 Απρίλη
Στον Άγιο Σάββα, το μοναστήρι, με τον Αλέξη Λαδά:
"Εν γη ερήμω και απάτω και ανύδρω". Στεγνοί Λόφοι. Το μοναστήρι στη δυτική πλευρά της Νεκρής Θάλασσας. Οι μοναχοί, πολύ γέροι οι περισσότεροι. Ακολουθία στην εκκλησία καθώς μπήκαμε, κάνοντας μετάνοιες και ασπαζόμενοι τις εικόνες και χαδεύοντας τις… Καθώς μου μιλά ένας καλόγερος (μεσόκοπος ) για θρύλους και ιστορικά (αξεχώριστα) θυμίζει τις προφητείες του Φτωχολέοντα. Λέει: "Ο Βασιλιάς μας ο Κωνσταντίνος" σα να ήταν εχτές ή σα να ζούσε ακόμα ο Παλαιολόγος. Μισεί τους Λατίνους· θανάσιμο μίσος…
Είναι 20 μοναχοί Έλληνες· 3 Ρουμάνοι, 3 Ρώσοι και 2 ντόπιοι.
Ιερομόναχος Σεραφείμ, ο οικονόμος του μοναστηριού. Γυναίκες δε μπαίνουν μέσα.
Μας έδωσαν να πιούμε από το κρασί της μετάδοσης, το ανάμα. Τριγυρνώντας είδα το φαγητό τους ετοιμασμένο σε μια γωνιά (όλα, μαγειρειό, τραπεζαρία, πολύ νοικοκυρεμένα): ψωμί, τρία κρεμμυδάκια, άσπρες ρίζες και πράσινα) κι ένα πορτοκάλι.
Τη Λαμπρή τρώνε μονάχα ψάρι – κρέας ποτέ.
Καθώς φεύγαμε χτύπησαν την καμπάνα.
Ο ήχος της βουλιαγμένος ή μετέωρος για πάντα στην έρημο.

15. 30. Πύργοι της Ιερουσαλήμ· πίσω στο πατριαρχείο στο κελί μας…
Ακολουθία της Μεγάλης Τρίτης. Στην εκκλησιά του Αγίου Κωνσταντίνου: Αντίθεση της πόρνης και του προδότη. Τροπάριο της Κασσιανής, τόσο καλύτερη ποιότητα από τα άλλα που ψέλνουν εκείνη την ημέρα.

Μεγάλη Τετάρτη, 03. 30
Μεγάλη ησυχία. Το ρολόι χτυπά τις ώρες και τα τέταρτα.

Μεγάλο Σάββατο
Τελετή του Αγ. Φωτός – δέσμες κεριά. Οι λαμπαδοφόροι.


Απόστολος Σπυράκης



Επιστροφή στις 6 Μαΐου!

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου