Παρασκευή, 15 Φεβρουαρίου 2019

Το βουνό του Θεού - αρβανίτικα τραγούδια

Η πρώτη συστηματική εγκατάσταση των Αρβανιτών στην Ελλάδα ξεκινά τον δέκατο τρίτο αιώνα είτε με βυζαντινά χρυσόβουλα είτε με ειδικές άδειες των Βενετσιάνων και των Φράγκων, που έχουν διεισδύσει στον ελλαδικό χώρο. Ως επί το πλείστον, χρησιμοποιήθηκαν σαν μισθοφόροι στρατιώτες, και τοπωνύμια, όπως το Λιόπεσι, η Μαλακάσα, τα Λιόσια και τα Σπάτα, μαρτυρούν το πέρασμα τους. Οι Αρβανίτες ήταν δίγλωσσοι  έπαιξαν ρόλο πρωταγωνιστικό στους αγώνες του έθνους και πάντα ένιωθαν Έλληνες και χριστιανοί ορθόδοξοι. Μετά την κατάκτηση του Μοριά από τους Οθωμανούς το 1534, μετοίκησαν ομαδικά στην Κάτω Ιταλία, όμως ποτέ δεν ξέχασαν τον αγαπημένο τους τόπο, όπως φαίνεται στους θρήνους που τραγουδιούνται στα χωριά της Καλαβρίας μέχρι σήμερα:

Ώ, όμορφε Μοριά,
από τότε που σ’ άφησα
πια δεν σε ξανάδα.
Αυτού έχω εγώ τον αφέντη πατέρα,
αυτού έχω εγώ τη μάνα μου,
αυτού έχω εγώ τον αδερφό μου.
Ώ, όμορφε Μοριά,
από τότε που σ’ άφησα
πια δεν σε ξανάδα.

Τα καλά μας και την περιουσία μας
τ’ αφήσαμε στην Κορώνη
τη μπέσα μόνο έχουμε μαζί μας
ω! πανέμορφε Μωριά
θέλουμε να κλάψουμε με δάκρυα στα μάτια
ω! Μωριά, ώ! Αρβανιτιά

Γοργό χελιδονάκι μου
όταν ξανάρθεις
ας ερχόσουν απ την Κορώνη
όπου δε θα ’βρεις πια τα σπίτια μας
δε θα ‘βρεις τα όμορφα παλικάρια
αλλά μόνο ένα σκυλί (τον Τούρκο)
που μακάρι να τον έχουν σκοτώσει

Όταν φεύγαμε όλη αυτή τη μέρα
και τα χώματα μας έφευγαν απ τα μάτια μας
όλοι οι άντρες μ’ ένα στεναγμό
και οι γυναίκες μοιρολογώντας φώναξαν
"Φεύγουμε πάμε στην Ιταλία"
ω! Μωριά, ω! Αρβανιτιά


Η ευρύτερη περιοχή της Αττικής ήταν ένας ακόμα κατεξοχήν χώρος εγκατάστασης των Αρβανιτών. Από τα Βίλια του Κιθαιρώνα, χωριό πασίγνωστο για τα παλιά πανηγύρια του, προέρχονται οι παρακάτω στίχοι:

Στ’ αμπέλι σ’ ένα κούτσουρο
τραγουδάει ένα πουλί όμορφο

Στ’ αμπέλι σε μιαν αχλαδιά
τραγουδάει ένα πουλί άσπρο

Στ’ αμπέλι σε μια μυγδαλιά
τραγουδάει μια μελαχρινή

Στ’ αμπέλι σε μια ροδακινιά
τραγουδάει ένα πουλί μαύρο


Τα περίφημα Δερβενοχώρια της Βοιωτίας ήταν χωριά των Αρβανιτών, χτισμένα στα στρατηγικά στενά απ’ όπου περνούσαν οι διαβάσεις μεταξύ Πάρνηθας και Κιθαιρώνα που οδηγούσαν από τη Θήβα (Φήβα) και τη Χαλκίδα προς την Αθήνα. Οι ατίθασοι κάτοικοί τους είχαν αποσπάσει προνόμια από τον σουλτάνο, που τους έδιναν σχετική αυτονομία. Από τα Δερβενοχώρια προέρχεται το ακόλουθο τραγούδι του γάμου που τραγουδιόταν απ’ τους συγγενείς τη νύφης καθώς έφευγαν από το σπίτι του γαμπρού:

Κινήσαμε και πήγαμε το κορίτσι

Έλα Κώστα να σου πούμε
μας άφησαν έξω, στο δρόμο

Ο θεός το’ χει πει:
το κορίτσι κάνει άλλη μάνα

Ο θεός έχει πει και τούτο:
το κορίτσι κάνει άλλον πατέρα

Όσο κάθεται το φυλλαράκι στο δέντρο
τόσο κάθεται και το κορίτσι στο σπίτι του


Ο Κωνσταντίνος Σάθας έχει διασώσει βενετσιάνικα έγγραφα που μαρτυρούν την πρώτη εγκατάσταση Αρβανιτών στον Εύβοια (Νιγκροπόντε) το 1402. Οι άποικοι τοποθετήθηκαν στη βραχώδη και άγονη νότια Εύβοια, όπου ο Γιάννης Κ. Γκίκας που κατάγονταν από αυτήν την περιοχή, περπάτησε στις αρχές της δεκαετίας του εβδομήντα, καταγράφοντας τους ντόπιους μουσικούς. Ποιμένες οι περισσότεροι κάτοικοι αυτών των χωριών, περνούσαν την ζωή τους παρατηρώντας τα κύματα του Αιγαίου να δέρνουν τις ακτές του νησιού τους και το μόνο τους όνειρο, ειδικά των κοριτσιών, ήταν η διαφυγή στην Κάρυστο, το μεγαλύτερο και πιο όμορφο χωριό της περιοχής:

Ήρθε το καΐκι μάνα μου
απ’ τη μύτη του Καβοντόρου
ήρθε το καΐκι μάνα μου
κάτω στο ρέμα – ρέμα και μου φωνάζει :
-Έλα κορίτσι όμορφο
πίσω κάτω στη μικρή λιμνιώνα
να σε πάρω να σε πάω
κάτω στη χώρα.


Σ’ έναν τόπο όπου βασιλεύει η πέτρα, επόμενο ήταν οι κάτοικοι να εμπνευστούν απ’ αυτήν. Ο Γιάννης Γκίκας πιστεύει ότι τα τραγούδια της περιοχής του Καβοντόρο αντανακλούν πανάρχαιες παραδόσεις, όπως αυτήν που αναφέρεται στην ιερότητα της πέτρας δίπλα στην εστία (παραγώνι, στιά, τζάκι) που ζέσταινε τα σπίτια κι όπου μαγείρευαν οι άνθρωποι. Σε τούτο το τραγούδι γίνεται μνεία της πλάκας του φούρνου που ασφαλώς είναι κάτι αντίστοιχο:

Έκανα όρκο
στην πλάκα του φούρνου
να μη του μιλήσει
το κορίτσι του άντρα.
Έκανα όρκο με τις πλάκες
να μη μιλήσω με κορίτσια
πάλι ξέχασα και μίλησα

Έκανα όρκο
με πλάκες πέτρινες
να μη μιλήσει
γυναίκα με άντρα.


Περίφημοι είναι και οι καβοντορίτικοι σκοποί που συνοδεύουν χορούς εντελώς ιδιόμορφους. Πάνω σ’ έναν καβοντορίτικο σκοπό καταγράφηκαν κι αυτά τα λόγια:

Πίσω απ' το βουνό πέφτει βροχή
το κορίτσι μου γνέφει με το μάτι.
Πίσω απ το βουνό πέφτει το χιόνι
Το κορίτσι μου γνέφει με το χέρι.

Μωρή Μαρία με το λαιμό σαν χιόνι
από ποιο βουνό έβαλες στεφάνι;
- Aπ’ αυτό το βουνό του θεού
που έρχεται αγνάντια απ΄ τη θάλασσα.


Ένα τραγούδι σε παρόμοιο ύφος αναφέρεται στην ξενιτεμένη κοπέλα που γύρισε στον τόπο της :

Μωρή εσύ θαλασσοφαγωμένη
πού ήσουν τόσον καιρό;
Ήρθες τώρα που ήρθες,
μου γέμισες τα μάτια δάκρυα.

Απ' αυτά τα βουνά που ξεκίνησες
σαν λουλούδι όμορφο φαινόσουν.
Κατέβα, κατέβα
να συναντηθούμε στο πηγάδι.


Τα τραγούδια της αγάπης ήταν ιδιαίτερα αγαπητά στους Αρβανίτες. Απ’ τα Δερβενοχώρια προέρχεται το τραγούδι της αγάπης "Ζούρα δρομν" (Πήρα τον δρόμο), που τραγουδιόταν και στη Σαλαμίνα:

Πήρα το δρόμο
περπάταγα ώρες
σε θυμήθηκα, κάθισα κι έκλαψα

Πέρασα από τη Μαρία
μ’ έπιασε το κεφάλι μου

Από τότε που μπήκα
στον κήπο της αγάπης
μαύρισε η καρδιά μου, δε λέει ν’ ασπρίσει

Έλα, μίλα μου
πάνω στα χείλια μου
να μη χωρίσουμε ποτέ πέρδικά μου. 


Απ' τα χωριά της Καλαβρίας, ένα αρβανίτικο τραγούδι μιλά για τα όμορφα κορίτσια της Κάτω Ιταλίας:

Τι όμορφες κοπέλες αυτές στο Κιέουτι,
αλλά πόσο πιο όμορφες είναι αυτές από το Κάμπο Μαρίνο

Αυτές του Μόντε Τσιλιφόνε έχουν
κόκκινα χείλη και μοσχοβολάνε δενδρολίβανο

Στο Πόρτο Καννόνε είναι μελαχρινές
και – μάνα μου – πόσο ωραία χορεύουν

Έμαθα ότι θα παντρευτείς στο Ουσούρι
αλλά μη ξεχνάς το χωριό σου

Αλλά τώρα πες μου: τι έχεις
και σε μαράζωσε η μελαγχολία;


Κι ακόμα ένα από την περιοχή της νότιας Εύβοιας ( Ξελαχτός είναι ένα κίτρινο λουλουδάκι που βγάζουν κάτι αγκαθωτοί θάμνοι οι οποίοι αφθονούν στην Καρυστία):

Άνοιξε ο ξελαχτός
άνοιξε λουλούδι ο ξελαχτός
το κορίτσι πήγε στη βρύση.

Άνοιξε το στόμα
και τραγούδησε
όλες τις φλέβες
τις στέρεψε.

Άνοιξε το στόμα
και τραγούδησε
όλα τα παλληκάρια
τα τρέλανε.

Άνοιξε η κυδωνιά κι ο ξελαχτός
πήγε η όμορφη στη βρύση
άνοιξε το στόμα και τραγούδησε
όλον τον τόπο το λουλούδιασε.


Απόστολος Σπυράκης


Πηγές:
1. Γιάννης Κ. Γκίκας, "Οι Αρβανίτες και το αρβανίτικο τραγούδι στην Ελλάδα".
2. Θανάσης Μωραΐτης, "Τριαντάφυλλο του βράχου" (CD και ένθετο).
3. https://www.youtube.com/watch?v=VD9a1aXrW4g&t=3861s
4. http://www.lithoksou.net/p/plithysmos-kai-xoria-ton-arbaniton-1879-%E2%80%93-1907-2005

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου