Δευτέρα, 12 Νοεμβρίου 2018

"Το τέρας στο μετρό" της Βασιλικής Ηλιοπούλου


«Τώρα» είπε η Μαρία στο τέρας
κι εκείνο έσπρωξε τον άντρα.


Η πόλη είναι σκληρή για πολλούς λόγους, κυρίως όμως επειδή έχει την τάση να «απανθρωπίζει» τους κατοίκους της: να τους αφαιρεί, με άλλα λόγια, την ανθρωπιά και να τους μετατρέπει σε τέρατα. Δεκαεπτά τέτοια τέρατα της πόλης περιδιαβαίνουν στις ισάριθμες «μικρές και μικρότερες» ιστορίες της Βασιλικής Ηλιοπούλου, η οποία το 2010 έλαβε το κρατικό βραβείο μυθιστορήματος για το Σμιθ της.

Μολονότι Το τέρας στο μετρό θα μπορούσε να είναι πολύ σκληρότερο απ’ ό,τι υπονοεί ο τίτλος του και σηματοδοτούν π.χ. το εναρκτήριο, ομότιτλο διήγημα ή ορισμένες ιστορίες, η τελική έκβαση των οποίων είναι ο θάνατος, αφήνει χαραμάδες από τις οποίες φαίνεται να σταλάζει συμπόνια και κατανόηση – έστω και αν οι λόγοι γι’ αυτό το στάλαγμα μένουν αδιευκρίνιστοι και θολοί, όπως με την πόρνη Πηγή που επιστρέφει στον υδροκέφαλο άντρα, ενώ έχει αποφασίσει να φύγει, ή με την οικιακή βοηθό Λίρι που επιστρέφει στην ετοιμοθάνατη γιαγιούλα που φροντίζει, παρότι ο φόβος του επικείμενου θανάτου της την έτρεψε αρχικά σε φυγή.

Μερικές φορές, η τερατοποίηση, η ολίσθηση στα αδυσώπητα μέρη της ψυχής, είναι παροδική. Μια τέτοια περίπτωση είναι ο γιος στον «Άνθρωπο στη θάλασσα» που, νομίζοντας πως ο γέρος και αδύναμος πατέρας του έχει πνιγεί, αρχίζει μέσα σε μια στιγμή να απαριθμεί τις ελευθερίες που θα σήμαινε ο θάνατός του. Αμέσως μετά, όμως, βλέποντας πως ο πατέρας του ζει, κατακλύζεται από απέραντη ανακούφιση.

Άλλοτε, η μετατροπή των ανθρώπων σε τέρατα, η κατάβαση σε σκοτεινά μέρη του εαυτού, γίνεται προγραμματισμένα. Έτσι, η Νικολέτα στο «Όχι στο πρόσωπο» ήταν προετοιμασμένη να απαντήσει στην ερώτηση που θα της επέτρεπε να κλέψει τη δουλειά της φιλενάδας της στη βιοτεχνία. Το ίδιο και η έφηβη στο ομότιτλο του βιβλίου διήγημα: περίμενε να κλείσει το μαγαζί του ο ψιλικατζής που προσπάθησε να ασελγήσει σε βάρος της, για να τον ακολουθήσει και να τον ρίξει στις ράγες.

Άλλες φορές πάλι, η τερατοποίηση, το σύρσιμο στην απανθρωπιά, είναι αυτόματη διαδικασία που κρύβει μέσα της το στοιχείο της ακαριαίας απόφασης. Έτσι, ο κύριος Μίμης σε μια στιγμιαία παρόρμηση χτυπάει την πόρτα του διπλανού και, όταν εκείνος πηγαίνει να ξαναεπιτεθεί στο μικρό αγόρι που ζει μαζί του, τον σκοτώνει με το ατμοσίδερο, παίρνει το αγόρι και φεύγουν. Και ο Χαρίλαος, που νωρίτερα προσπαθούσε να σώσει τον έφηβο κλέφτη του κάτω διαμερίσματος, όταν ο νεαρός δίνει μια κλωτσιά στη γάτα του, με αποτέλεσμα εκείνη να σκοτωθεί στα βάθη του φωταγωγού, αποφασίζει μέσα σε μια στιγμή να τον αφήσει να πέσει, καταδικάζοντάς τον με τη σειρά του σε θάνατο γι’ αυτήν του την άκαρδη πράξη.

Θύτες και θύματα εναλλάσσουν ρόλους με καταιγιστικούς, συχνά απροσδόκητους, ρυθμούς στις ιστορίες και ο θάνατος αναδεικνύεται αρκετές φορές ως η μόνη επιλογή και η μόνη πιθανή κατάληξη των διηγημάτων. Παρότι φοράει τον μανδύα της δικαιοσύνης, είναι τελεσίδικος και δεν αφήνει περιθώρια μεταμέλειας ή ανάταξης, τελικά επομένως είναι άδικος. Η συχνή προσφυγή σε αυτόν κάνει τον αναγνώστη να αναρωτιέται πόσο εύκολο είναι τελικά για έναν κανονικό, καθημερινό άνθρωπο να αφαιρέσει μια ανθρώπινη ζωή – και όχι επειδή απειλείται η δική του. Πολύ εύκολο, όπως ισχυρίζεται η Ηλιοπούλου, η οποία παρ’ όλα αυτά καταφέρνει και υιοθετεί τον sotto voce τόνο του πλήρως αποστασιοποιημένου αφηγητή στις ιστορίες της, από τις οποίες δεν λείπουν στοιχεία χιούμορ ή και ανεπαίσθητης ειρωνείας.

Συνολικά, το βιβλίο αναδεικνύει το λεπτό όριο ανάμεσα στον άνθρωπο και το τέρας, ανάμεσα στην ομαλότητα και την ανωμαλία, ανάμεσα σε αυτό που καθιστά τη ζωή κανονική και εκείνο που την καθιστά ακραία. Το πώς διασχίζει κάποιος το όριο και βρίσκεται στην αντίθετη πλευρά είναι αποτέλεσμα των συνθηκών, κάποτε και των περιστάσεων. Το στοιχείο που τον ωθεί, ωστόσο, βρίσκεται μέσα του: είτε πρόκειται για το περιεχόμενο της ψυχής του είτε για τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται το δίκαιο και το σωστό, αυτό καθορίζει τις πράξεις και τις επιλογές του. Που πολλές φορές είναι αμετάκλητες και τον καθορίζουν. Δυστυχώς.

Χριστίνα Λιναρδάκη


Σημ.: Το κείμενο πρωτοδημοσιεύθηκε στο Literature.gr με τίτλο "Ζώντας μαζί με τέρατα".

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου