Παρασκευή, 2 Νοεμβρίου 2018

"4321" του Paul Auster

Ο Πολ Όστερ Αμερικανός συγγραφέας, γεννημένος το 1947, στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ είναι ιδιαίτερα δημοφιλής στην Ευρώπη. Αυτή τη φορά, με συγγραφική εμπειρία πολλών χρόνων, αλλά και κάποια χρόνια καταμετρημένης απουσίας έρχεται... παθιασμένος για αφήγηση. Σαν να ΄θελε να καταλαγιάσει μέσα του ο απόηχος μιας εποχής, σαν να’ θελε να να καταγράψει τις ιστορίες μιας ολόκληρης γενιάς συγκεντρωμένες σε ένα πέρασμα γρήγορο της μνήμης, σαν να΄θελε να βρει τις διαφορετικές εκδοχές της ζωής έγραψε ένα πραγματικά χειμαρρώδες μυθιστόρημα! Στο νέο του βιβλίο έρχεται με ένα καταιγιστικό αριθμό σελίδων να αφηγηθεί μια νέα ιστορία γύρω από τα θέματα που τον απασχολούσαν χρόνια ολόκληρα στο έργο του. Την αναζήτηση της ταυτότητας στη σύγχρονη εποχή και το ρόλο του τυχαίου στη ζωή μας.

Ο εφευρετικός συγγραφέας με τις παράξενες ιστορίες επινοεί αυτή τη φορά ένα νέο αφηγηματικό τέχνασμα. Πρώτα απ’ όλα δανείζει κάποια προσωπικά του στοιχεία –ημερομηνία και τόπο γέννησης, καταγωγή− για να πλάσει μια νέα ταυτότητα.

Η ιστορία της γενεαλογίας της οικογένειας Φέργκιουσον ξεκινά με τον παππού που έρχεται μετανάστης από το Μινσκ στην Αμερική την πρώτη μέρα του 20ού αιώνα. Αρκετά χρόνια αργότερα φτάνουμε στη γνωριμία της Ρόουζ και του Στάνλει, στο γάμο τους και στις προσπάθειές τους να κάνουν ένα παιδί, ώσπου το 1947 γεννιέται ο Άρτσι, ο ήρωας του έργου. Το βιβλίο αναφέρεται στη ζωή του Άρτσι Φέργκιουσον από τη γέννησή του μέχρι την ενηλικίωσή του, τα φοιτητικά του χρόνια και λίγο μετά, αναφέρεται ουσιαστικά στα χρόνια από το 1947 έως το 1974. Μέχρι εδώ όλα καλά, όλα βατά. Ασφαλώς όμως και δεν πρόκειται για ένα «ρετρό» μυθιστόρημα. Έτσι λοιπόν, αυτόν τον ένα και μοναδικό Άρτσι ο συγγραφέας τον διασπά σε τέσσερις, δεν περιγράφει τη ζωή ενός Άρτσι, αλλά τεσσάρων ή αν θέλετε παρακολουθούμε τέσσερα διαφορετικά αγόρια, με τους ίδιους γονείς, το ίδιο γενετικό υλικό, την ίδια εξωτερική εμφάνιση, που ζουν σε διαφορετικό σπίτι, ο καθένας με τις δικές του ιδιαίτερες συνθήκες, που στο πέρασμα του χρόνου εξελίσσονται διαφορετικά, εξαιτίας των δικών τους επιλογών, των επιλογών των πολύ κοντινών τους ανθρώπων, αλλά κυρίως, ίσως, εξαιτίας κάποιων τυχαίων συμβάντων.

Μέρη του ίδιου είναι όλοι τους ζουν και κινούνται σε παράλληλες τροχιές στον ίδιο κόσμο. Ο καθένας από αυτούς μεγαλώνοντας αναζητά το δρόμο του, καθώς προσπαθεί να αυτοπροσδιοριστεί, να ωριμάσει ως προσωπικότητα, σε μια ενδιαφέρουσα −άλλοτε συναρπαστική κι άλλοτε πικρή− διαδικασία ενηλικίωσης, με τους έρωτες πάντα στο προσκήνιο να διεκδικούν τη μερίδα του...λέοντος αλλά και το ανήσυχο πνεύμα της νιότης να παραμένει διαρκώς ασίγαστο.

«...Οι εφηβικές αναταραχές των πρώτων ερώτων και των διαλυμένων ερώτων, ο καθημερινός φόβος να σε ξεδιαλέξει το κοπάδι για αποπομπή, ο φόβος της εγκυμοσύνης, το τραύμα της πραγματικής εγκυμοσύνης και της πολύ πρώιμης μητρότητας, οι εξάψεις της υπερβολής (να οδηγείς πάρα πολύ γρήγορα, να πίνεις πάρα πολύ), η ανία, η περιφρόνηση για τους γονείς, τους ενήλικες και όλους τους επικεφαλής, η μελαγχολία, η μοναξιά και ο πόνος του κόσμου ( Weltschmerz) να σφίγγουν την καρδιά ήδη καθώς τους περιλούζει το ηλιόφως −τα αρχαία ατέλειωτα βάσανα της νιότης−...».

Με έναν πρωτότυπο τρόπο το βιβλίο χωρίζεται σε εφτά ενότητες που πραγματεύονται σε συνέχειες τις ζωές των τεσσάρων Άρτσι. Η αφετηρία είναι κοινή, όσο περνά ο καιρός κάτι συμβαίνει στον καθένα και οι ζωές τους αρχίζουν να αποκλίνουν. Μάλιστα στην 2η ενότητα, μένουμε θαρρείς, αποσβολωμένοι, αντιμέτωποι με μια καταιγίδα που μαίνεται στην κατασκήνωση κι ενώ οι κεραυνοί μοιάζουν να αγριεύουν το σκηνικό γύρω, ο Άρτσι χτυπημένος από ένα κλαδί μένει ασάλευτος, την ώρα που οι θεοί γύρω του σιωπούν...Οι συμπτώσεις που μπορούν να φέρουν τα πάνω κάτω, το απρόοπτο, το απροσδόκητο, το τυχαίο,− ναι το τυχαίο− παίζουν βασικό ρόλο στό έργο του. Μάλιστα σε αυτήν την έντονη και σχεδόν εμμονική αναζήτηση του τυχαίου ή μοιραίου που όπως και να το ονομάσουμε είναι καθοριστικό στην αλλαγή πορείας στη ζωή ενός ανθρώπου, μπορούμε να διακρίνουμε την εμβριθή και υπόγεια σχέση του με τη φιλοσοφία του Μπόρχες: «Η πραγματικότητα δεν είναι πάντα κάτι το πιθανό».

Η αφήγησή του κυλά με το δικό της ιδιαίτερο ρυθμό, υπάρχει εμφανώς μια μικρή εμμονή στην ανάλυση, σίγουρα όμως ο συγγραφέας καταφέρνει να κρατά πάντα τον αναγνώστη σε μια σχέση δυναμικής ανάγνωσης, χωρίς εντυπωσιασμούς, αλλά αυτή η μακρόσυρτη πορεία οδηγεί στο τέλος σε ένα πολύ καλό αποτέλεσμα και μια συμπύκνωση των απόψεών του, που υποδηλώνεται με έμμεσο αλλά σαφή τρόπο..

Οι τύχες που διασταυρώνονται παίζουν καθοριστικό ρόλο σε όλη την πορεία του Άρτσι−κοινός τόπος και σε άλλα βιβλία του Οστερ− καθώς κάποια άτομα θαρρείς θα τα’βρισκες ούτως ή άλλως στο δρόμο σου με άλλη αφετηρία και άλλη αφορμή. Έτσι η Έιμι που μοιάζει να είναι έρωτας ζωής έρχεται και ξανάρχεται στη ζωή του, άλλοτε σαν φίλη, άλλοτε σαν συγγενής εξ αγχιστείας, πάντα όμως με δύναμη και ισχυρή καταλυτική παρουσία. Ακόμη σαν φιγούρες περνούν γνώριμοι ήρωές του από παλιότερα βιβλία , ανάμεσά τους ο Φογκ, ο αγαπημένος πρωταγωνιστής στο «Παλάτι του φεγγαριού» που εμφανίζεται ως φοιτητής στο Πανεπιστήμιο, ένα εκκεντρικό παιδί με ατίθασα μαλλιά, που κυκλοφορούσε με ένα ιρλανδένζικο τουίντ κοστούμι, βαθιά ενήμερος για τη λογοτεχνία, που καλαμπούριζε στα λατινικά.

Μέσα από τα πρώτα αναγνώσματα της εφηβικής του ηλικίας και λίγο αργότερα έρχονται στο προσκήνιο γνωστά βιβλία και συγγραφείς που υπήρξαν βαθιά επιδραστικοί στους νέους της εποχής εκείνης, όπως ο κόμης Μοντε κρίστο του Δουμά, ο Κόναν Ντόιλ με τον Σέρλοκ Χολμς ,το Ανθρωποι και ποντίκια του Στάινμπεκ, Ο φύλακας στη σίκαλη του Σάλιντζερ – μυθιστόρημα εφηβείας και αυτό-, ο Τολστόι, αλλά και ο Ντοστογιέφσκι , ο απαράμιλλος συγγραφέας με τις επινοημένες ιστορίεςπου μπορούν «να σου γυρίσουν τα μέσα έξω», αλλά και θεατρικοί συγγραφείς, όπως ο Ιονέσκο, ο Πίντερ και πολλοί, πολλοί άλλοι.

Και στο μπακράουντ της ιστορίας προβάλλει η Αμερική της δεκαετίας του ’60 και αρχές του ’70 με ένα μικρό σταμάτημα στην άνοιξη του ΄68, ένας κόσμος που αλλάζει άρδην, που κάνει λάθη, που διεκδικεί δικαιώματα, που κάνει πολέμους ή απεχθάνεται τους πολέμους. Και βέβαια η Νέα Υόρκη, μια πόλη πολυπρόσωπη, που διαρκώς μεταμορφώνεται αναζητώντας και αυτή μέσα από το πολυδιάστατο την ταυτότητά της.

Πίσω από την ιστορία ενηλικίωσης των τεσσάρων Φέργκιουσον κρύβεται ή υπονοείται η πορεία ενηλικίωσης ολόκληρης της γενιάς του 1947, καθώς ο συγγραφέας μετά από τόσα χρόνια φαίνεται ότι φλέγεται να μιλήσει για αυτή την εποχή που έχει αφήσει προ πολλού πίσω του όσο τουλάχιστον αφορά τη συμβατική πλευρά του χρόνου, γιατί ουσιαστικά μοιάζει να τον ακολουθεί ακόμα.

«Τα μεταπολεμικά παιδιά που είχαν γεννηθεί το 1947 ελάχιστα κοινά είχαν με τα παιδιά του πολέμου που είχαν γεννηθεί μόλις δύο ή τρία χρόνια νωρίτερα, ένα χάσμα γενεών είχε δημιουργηθεί σε εκείνο το σύντομο χρονικό διάστημα κι ενώ οι περισσότεροι από τους τριτοετείς και τεταρτοετείς ακόμη κατάπιναν αμάσητα όσα είχαν μάθει τη δεκαετία του 1950, ο Φέργκιουσον και οι φίλοι του καταλάβαιναν ότι ζούσαν σε ένα παράλογο κόσμο, μια χώρα που δολοφονούσε τους προέδρους της και νομοθετούσε εναντίον των πολιτών της και έστελνε τους νέους της να πεθάνουν σε ανούσιους πολέμους, πράγμα που σήμαινε ότι ήταν καλύτερα εναρμονισμένοι με τις πραγματικότητες του παρόντος απ’ ό,τι οι μεγαλύτεροί τους.»

Με μια οξυδερκή ένταξη στη μυθοπλασία του χαράζει ρεαλιστικά το πολιτικό σκηνικό της Αμερικής εκείνης της εποχής. Τη λατρεία στο πρόσωπο του Κένεντι, τις προσδοκίες που αυτός είχε καλλιεργήσει, την εύθραστη υπεροχή του στις εκλογές, τη δολοφονία του, τη διαδοχή του από τον Λίντον Τζόνσον, τη δολοφονία του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, την προεδρία του Νίξον έως και την ορκωμοσία του Νέλσον Ροκφέλερ ως αντιπροέδρου, την εμπλοκή της Αμερικής στον πόλεμο του Βιετνάμ, την ανασφάλεια που δημιούργησε ο πόλεμος σε μια ολόκληρη γενιά νέων, τις πορείες ειρήνης, τις διεκδικήσεις, το φοιτητικό κίνημα.

Πρόκειται εντέλει για ένα καταστάλαγμα των απόψεων του συγγραφέα και της θέσης του απέναντι στη ζωή. Ολα όσα αγάπησε, πεθύμησε ή ονειρεύτηκε... Όλα όσα τον πλήγωσαν, τον προβλημάτισαν, του έδωσαν το λάκτισμα να συνεχίσει... Όλα όσα τον αφύπνισαν... περνούν θαρρείς από μπροστά του και μετουσιώνονται λογοτεχνικά στις αναζητήσεις του ήρωά του. Οι πρώτες παιδικές μνήμες, το πρώτο ξύπνημα της νιότης, το φλογερό νεανικό πάθος για γνώση, η ζωή στο Πανεπιστήμιο, τα φοιτητικά χρόνια, ο κινηματογράφος, το θέατρο, ο αθλητισμός, η μουσική, η λογοτεχνία, η πολιτική, η Αμερική... όλα μαζί και αξεδιάλυτα μπλέκονται στη ζωή του ήρωά του- των ηρώων του και –γιατί όχι- κυρίως στη ζωή του ίδιου του συγγραφέα και ολόκληρης της γενιάς του.

Ισως μάλιστα κάποια στιγμή να συγχέουμε τις ζωές των τεσσάρων Άρτσι-ή καλύτερα των τριών, γιατί πολύ σύντομα σημειώνεται η πρώτη απουσία - καθώς η διακοπτόμενη σε συνέχειες αφήγηση της ζωής του καθενός καταλήγει να περιστρέφεται γρήγορα γύρω από τις ζωές όλων σαν να ήταν ένας κι εκείνο που μένει ως καταστάλαγμα είναι ότι πρόκειται για έναν ενδιαφέροντα και ανήσυχο νέο που ενηλικιώνεται σε μια δεκαετία ορόσημο.

Και πίσω από αυτόν κρύβεται το μαγικό... χέρι της τύχης που καθορίζει πολλές φορές τη ζωή καταλυτικά... Αρχή της δράσης η τόλμη. Το τέλος το ορίζει η τύχη (Δημόκριτος) . Κι έτσι, άθελά μας αναδύεται μια εσωτερική απορία που αδιόρατα κάποιες φορές διατρέχει τη ζωή μας.

Πώς θα είμαστε, στ΄αλήθεια, εμείς, αν είχαμε λειτουργήσει διαφορετικά, κι αν η τύχη μας έκανε να στρίψουμε σε μια άλλη γωνία της ζωής;


Ήλια Λούτα


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου