Παρασκευή, 5 Οκτωβρίου 2018

Στις πύλες της θάλασσας - Αρχαίοι αθλητικοί αγώνες μέσα από την ποίηση του Πινδάρου

Ο Πίνδαρος θεωρείται κορυφαίος Έλληνας λυρικός κι ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές όλων των αιώνων. Γεννήθηκε στις Κυνός Κεφαλές, ένα χωριό της Θήβας, κατά τα Πύθια του 522 ή 518 π. Χ. Σύμφωνα με κάποια παράδοση, όταν ήταν μικρός και κυνηγούσε στον Ελικώνα, κοιμήθηκε καταβεβλημένος από την κούραση και, ενώ κοιμόταν, μια μέλισσα κάθισε στο στόμα του και έφτιαξε κερήθρα εξ ου και η γλυκύτητα της ποίησης του. Το μεγαλύτερο μέρος του σωζόμενου έργου του απαρτίζεται από επινίκιους, άσματα τα οποία εξυμνούσαν τη νίκη κάποιου αθλητή σε μια σπουδαία διοργάνωση. Στον πέμπτο Νεμεόνικο που συνετέθη για τον Πυθέα τον Αιγινήτη εις ανάμνηση της νίκης του στο παγκράτιο, μας δίνει μια εικόνα της δουλειάς του:

Δεν είμαι τεχνίτης ανδριάντων
να μαστορεύω αγάλματα που ακίνητα
στέκουν στο βάθρο τους· όμως εσύ,
γλυκό μου τραγούδι, αρμένισε μέσα
σε βάρκα και σε κάθε καράβι
απ’ την Αίγινα να διαλαλήσεις
πώς ο δυνατός Πυθέας, ο γιος του Λάμπωνα,
πήρε στεφάνι στα Νέμεα, νικώντας
στο παγκράτιο, ακόμα πριν στην ηλικία την
τρυφερή να φτάσει
και της νεότητας ο πρωτανθός το πρόσωπό του
να καλύψει, εδόξασε τους ήρωες πολεμιστές απ’ τη γενιά
του Κρόνου και του Δία και των χρυσών Νηρηίδων…

(Ουκ ανδιαντοποιός είμ, ώστ’ ελινύσοντα Fεργάζεσαθαι 
αγάλαματ’ επ΄ αυτάς βαθμίδος
εσταότ’· αλλ’ επί πάσας
ολκάδος έν τ’ ακάτω, γλυκεί αοιδά ,
στείχ απ Αιγίνας διαγγέλοι, ότι
Λάμπωνος υιός Πυθέας ευρυσθενής
Νίκη Νεμοίοιης παγκρατίου στέφανον,
Ούπως γένυσι φάινων τερείνας 
ματέρ’ οινάνθας οπώραν,
εκ δε Κρόνου και Ζηνός ήρωας αιχματάς φυτευθέν-
τας και από χρυσεάν Νηρηίδων…)


Οι Ολυμπιακοί αγώνες ήταν φυσικά η περιφανέστερη και αρχαιότερη θρησκευτική εκδήλωση των αρχαίων Ελλήνων, τελούνταν δε κάθε τέσσερα χρόνια κατά την πανσέληνο μετά το θερινό ηλιοστάσιο. Γι' αυτούς τους αγώνες ο Πίνδαρος έγραψε μερικούς από τους καλύτερους επινίκιους του, όπως ο ένατος Ολυμπιόνικος που αφιερώθηκε στον πολυνίκη Εφάρμοστο από την Οπούντα της Λοκρίδας, νικητή στο αγώνισμα της πάλης κατά την 78η Ολυμπιάδα του 468 π.Χ. :

…Ύστερα νίκησε άλλες δυο φορές ο Εφάρμοστος
στον Ισθμό της Κορίνθου, κι άλλες στην κοιλάδα
της Νεμέας· στο Άργος δοξάστηκε σ’ αντρικούς
αγώνες, στην Αθήνα σε παιδικούς· στον Μαραθώνα,
όταν τον έβγαλαν από τ’ αχνούδιαστα αγόρια,
αγωνίστηκε με μεγαλύτερους του για κύπελλα
ασημένια· δίχως να πέσει ο ίδιος έριξε χάμω
τους αντιπάλους με πανούργο τρόπο και γυρόφερε
το στάδιο μέσα σε ιαχές, πανέμορφος, μεγάλα
κατορθώματα πετυχαίνοντας.

Τον θαύμασε κι ο λαός
της Παρρασίας στη γιορτή του Λύκαιου Δία
κι απ’ την Πελλήνη πήρε βραβείο πανωφόρι ζεστό
για τον κρύο αγέρα· ο τύμβος του Ιόλαου
κι η θαλασσινή Ελευσίνα μαρτυρούνε τις νίκες του…

(Άλλαι δε δυ εν Κορίνθου 
πύλαις εγένοντ’ έπειτα χάρμαι, 
ται δε και Νεμέας Εφαρμόστω κατά κόλπον ·
Άργεϊ τ’ έσχεθε κύδος ανδρών, παις δ’ εν Αθάναις,
οίον δ’ εν Μαραθώνι συλαθείς αγενείων
μένεν αγώνα πρεσβυτέρων αμφ’ αργυρίδεσσιν ·
φώτας δ’ οξυρεπεί δόλω
απτωτί δαμάσσαις
διήρχετο κύκλον όσσα βοά,
ωραίος εών και καλός κάλλιστα τε ρέξαις.

Τα δε Παρρασίω στρατώ
θαυμαστός εών φάνη
Ζηνός αμφί πανάγυριν Λυκαίου,
και ψυχράν οπότ’ ευδιανόν φάρμακον αυράν
Πελλάνα φέρε· σύνδικος δ’ αυτώ Fιολάου
τύμβος ενναλία τ’ Ελευσίς αγλαϊαισιν. ) 

Οι Ολυμπιακοί αγώνες πραγματοποιούνταν μέσα σε συνθήκες αφόρητης ζέστης, αναφέρεται χαρακτηριστικά η απειλή κάποιου κυρίου προς τον άτακτο δούλο του ότι θα τον στείλει να παρακολουθήσει την Ολυμπιάδα. Αρχικό βασικό αγώνισμα ήταν ο δρόμος μήκους ενός σταδίου (185 μέτρα), το οποίο πραγματοποιήθηκε μόνο του, κατά την πρώτη Ολυμπιάδα του 776 π. Χ. Το 632 προστέθηκε ο δρόμος ταχύτητας και η πάλη των παίδων. Για τη νίκη στην πάλη ενός νεαρού, του Αγησίμαχου γιου του Αρχέστρατου του Λοκρού, κατά την 76η Ολυμπιάδα του 476 π.Χ. γράφτηκε ο δέκατος Ολυμπιόνικος. Στο παρακάτω απόσπασμα απαριθμούνται οι πρώτοι Ολυμπιονίκες των αγώνων που καθιέρωσε ο Ηρακλής,  όταν νίκησε τους Μολιονίδες και με τα λάφυρα που πήρε ίδρυσε το ιερό της Ολυμπίας:

…Στο στάδιο ήρθε πρώτος ολόισα τρέχοντας
ο Οιωνός, ο γιος του Λυκίμνιου· έφτασε
απ’ τη Μιδέα φέρνοντας στρατό· στην πάλη
νίκησε ο Έχεμος δοξάζοντας την Τεγέα·
στην πυγμαχία πρώτευσε ο Δόρυκλος που ζούσε
στην Τίρυνθα· στο τέθριππο άρμα ο Σάμος,

ο γιος του Αλιρόθιου απ’ τη Μαντινεία·
ο Φράστορας πέτυχε τον στόχο του στο ακόντιο·
ο Νικέας στριφογυρνώντας στα χέρια του
τον δίσκο τον έριξεν απ’ όλους πιο μακριά
κι οι φίλοι του αλάλαξαν δυνατά…


(στάδιον μεν αρίστευσεν, ευθύν τόνον
ποσσί τρέχων, παις ο Λικυμνίου
Οιωνός· ίκεν δε Μιδεάθεν στρατόν ελαύνων ·
ο δε πάλα κυδαίνων Έχεμος Τεγέαν ·
Δόρυκλος δ’ έφερε πυγμάς τέλος,
Τίρυνθα ναίων πόλιν·
αν’ ίπποισι δε τετράσιν

από Μαντινέας Σάμος ο Αλιροθίου ·
άκοντι (δε) Φράστωρ έλασε σκοπόν·
μάκος δε Νικεύς έδικε πέτρω χέρα κυκλώσαις
υπέρ απάντων, και συμμαχία θόρυβον
παραίθυξεν μέγαν·)


Τα Πύθια ήταν η δεύτερη μεγάλη πανελλήνια γιορτή μετά τους Ολυμπιακούς αγώνες και θεωρούνταν ως η Ιωνική απάντηση στους Δωριείς. Η ίδρυση τους αποδιδόταν στον Απόλλωνα ως ανάμνηση της νίκης του κατά του δράκοντα Πύθωνα. Στον Απόλλωνα αναφέρεται μια στροφή του έκτου Πυθιόνικου:

…Αυτόν ούτε οι χειμωνιάτικες θύελλες
ούτε ο στρατός που χιμάει αμείλικτος
από τα βροντερά σύννεφα ούτε ο άνεμος
που τον δέρνει μ’ όλα του τα χαλίκια
τον βουλιάζουν στης θάλασσας τα βάθη…

(…τόν ούτε χειμέριος όμβρος, επακτός ελθών
εριβρόμου νεφέλας
στρατός αμείλιχτος, ούτ άνεμος ες μυχούς
αλός άξοισι παμφόρω χεράδι
τυπτόμενον)


Τα Πύθια τελούνταν κοντά στο ιερό του θεού στους Δελφούς το διάστημα μεταξύ 15 Αυγούστου και 15 Σεπτεμβρίου και διαρκούσαν δυο βδομάδες. Στον πέμπτο Πυθιόνικο που γράφτηκε το 462 π. Χ. ο Πίνδαρος εξυμνεί την νίκη σε αρματοδρομία του Αρκεσίλαου του Δ΄, βασιλιά της Κυρήνης. Οι αρματοδρομίες ήταν το πιο εντυπωσιακό άθλημα που περίμεναν οι περισσότεροι θεατές ενώ τα άρματα σπάνια τελείωναν τις κούρσες δίχως κάποια απώλεια :

…έβαλε ( ο Απόλλωνας) στα μαλλιά σου
το στεφάνι της νίκης στην αρματοδρομία,

γιατί κράτησε τα χαλινάρια απείραχτα
δώδεκα γύρους τρέχοντας στο στάδιο
και δίχως να σπάσει τίποτα απ’ το στέρεο
άρμα· αλλά όπως ήταν περίτεχνο απ’ τα χέρια
των μαστόρων, τ’ οδήγησε στον Κρισαίο λόφο
και κατέβηκε στην βαθιά κοιλάδα του θεού…

(θείς γέρας αμφέβαλε τεαίσιν κόμαις,
ακηράτοις ανίαις
ποδαρκέων δώδεκ’ αν δρόμων τέμενος.
κατέκλασε γαρ εντέων σθένος ουδέν· αλλά κρέμαται
οπόσα χεριαράν
τεκτόνων δάιδαλ’ άγων
Κρισαίον λόφον
άμειψεν εν κοιλόπεδον νάπος
θεού·)


Τα Ίσθμια που τελούνταν κάθε διετία στις "πύλες της θάλασσας", όπως ονομαζόταν η περιοχή του Ισθμού και τα Νέμεα, ήταν οι δυο άλλες γιορτές πανελλήνιας εμβέλειας που συνέχισαν να ελκύουν χιλιάδες θεατές απ’ όλη την Μεσόγειο μέχρι την εποχή του αυτοκράτορα Ιουλιανού. Για τα Νέμεα ο Πίνδαρος συνέθεσε μια από τις πιο ασυνήθιστες ωδές του προς τιμήν του Αργίτη Θεαίου, της γενιάς, αλλά και ολόκληρης της πόλης του:

…δυο φορές εδώ νικώντας
ο Θεαίος ο γιος του Ουλία, βρήκε
λησμονιά στους γόνιμους μόχθους του.
Νίκησε κάποτε τους Έλληνες αντιπάλους
στους Δελφούς και πήγε με καλή τύχη
στη Νεμέα και στον Ισθμό κι έδωσε
στις Μούσες αφορμή να του φτιάξουν
στεφάνι, νικώντας τρεις φορές στις πύλες
της θάλασσας και τρεις στην ιερή γη,
όπου βασιλεύει ο νόμος του Άδραστου…

Γιατί η αλογότροφη πόλη
κέρδισε νίκες στον κόλπο της Κορίνθου·
κι απ’ τους Κλεωναίους τιμήθηκε τέσσερις

φορές, κι από τη Σικυώνα εγύρισαν
μ' ασημένια κύπελλα κρασιού κι απ την Πελλήνη
έχοντας στις πλάτες τους μαλακές χλαίνες ·

(Ουλία παίς ένθα νικάσαις δίς έσχεν 
Θεαίος ευφόρων λάθαν πόνων.
εκράτησε δέ καί ποθ’ Ελλάνα 
στρατόν Πυθώνι, τύχα τε μολών
και τον Ισθμοί και Νεμέα στέφανον, Μοι-
σαισί τ’ έδωκ’ αρόσαι,
τρίς μέν εν πόντοιο πύλαισι λαχών,
τρίς δε και σεμνοίς δαπέδοις εν Αδραστείω νόμω.

νικαφορίαις γάρ όσαις ιπποτρόφον άστυ 
το Προίτοιο θάλησεν Κορίνθου τ’ εν μυχοίς·
και Κλεωναίων προς ανδρών τετράκις,

Σικυονόθε δ’ αργυρωθέντες 
συν οινηραίς φιάλαις απέβαν, εκ δε Πελλάνας 
επιεσσάμενοι νώτον μαλακαίσι κρόκαις·) 

Σε κάθε περίπτωση, η ποίηση του Πινδάρου εκτός από την τέρψη που προσφέρει μας δίνει και μια εικόνα ολοζώντανη του μεγαλείου των αρχαίων αθλητικών αγώνων. Κι όταν ο Ξενοφώντας ο Κορίνθιος πέτυχε για πρώτη φορά στην ιστορία διπλή νίκη στο δρόμο μήκους ενός σταδίου και στο πένταθλο, έδωσε την αφορμή στον μεγάλο ποιητή να υμνήσει τον νικητή, τον πατέρα του τον Θεσσαλό,  αλλά κι όλη την φωτεινή αρχαιότητα:

…στου Αλφειού
τα νερά μένει ακόμη η λάμψη της δόξας
του πατέρα του Θεσσαλού στη γρηγοράδα
των ποδιών· και στους Δελφούς πήρε τη νίκη
στον σταδιόδρομο και στον διπλό τον δρόμο
μέσα σε μια μέρα· τον ίδιο μήνα τρία στεφάνια
του έβαλε στα μαλλιά η γοργοπόδαρη μέρα
στην πτερωτή Αθήνα κι εφτά φορές νίκησε
στα Ελλώτια ….

…Όσες νίκες εκέρδισαν
κάτω απ’ τις ράχες του Παρνασσού κι άλλες
στο Άργος και στη Θήβα κι άλλες στα φαράγγια
της Αρκαδίας, θα το βεβαιώσει ο μεγαλόπρεπος βωμός
του Λυκαίου Δία· κι άλλες στην Πελλήνη,
τη Σικυώνα, τα Μέγαρα και στων Αιακιδών
το καλοφραγμένο άλσος, στην Ελευσίνα
και στον πλούσιο Μαραθώνα, στις περίπλουτες
πολιτείες κάτω απ’ την αψηλόκορφη Αίτνα
και την Εύβοια· ψάχνοντας σ’ όλη την Ελλάδα,
θα βρεις νίκες περισσότερες απ’ όσες
μπορείς να δεις…

(…επ Αλφειού
ρεέθροισιν αίγλα ποδών ανάκειται,
Πυθοί τ’ έχει σταδίου τιμάν διαύλου θ’ αλίω 
αμφ’ ενί, μηνός τέ Fοι
τωυτού κρανααίς εν Αθάναισι 
τρία έργα ποδαρκής
αμέρα θήκε κάλιστ’ αμφί κόμαις ,
Ελλώτια δ’ επτάκις …

…τα δ’ υπ’ οφρύι Παρνασσία
εξ Άργεϊ θ’ όσα τ’ Αρκάσιν βήσσαις
μαρτυρήσει Λυκαίου βωμός άναξ ·
Πέλλανα τε καί Σικυών
καί Μέγαρ’ Αιακιδάν τ’ ευερκές άλσος
ά τ’ Ελευσίς καί λιπαρά Μαραθών
ται θ’ υπ’ Αίτνας υψιλόφου καλλίπλουτοι
πόλεις ά τ’ Εύβοια· και πάσαν κατά
Ελλάδ’ ευρήσεις ερευνών μάσσον’ η ως ιδέμεν.)




Απόστολος Σπυράκης



Πηγές: 
1. Λυρικοί ποιητές – Τόμος Δεύτερος – Πίνδαρος Ολυμπιόνικοι- Πυθιόνικοι, Εκδόσεις Κάκτος 2001.
2. Λυρικοί ποιητές - Τόμος τρίτος – Πίνδαρος Νεμεόνικοι – Ισθμιόνικοι, Εκδόσεις Κάκτος 2001.
3. Βασίλειος Ι. Λαζανάς – Πίνδαρος- Επίνικοι - Αθήναι 1997.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου