Πέμπτη, 12 Ιουλίου 2018

Η λογοτεχνία των Σουμερίων

Η  εκτεταμένη πεδιάδα ανάμεσα στον Τίγρη και τον Ευφράτη (Μεσοποταμία), αποτέλεσε την κοιτίδα του πολιτισμού τους και οι Σουμέριοι, ένας λαός ικανός και δραστήριος, έφτιαξαν την αυτοκρατορία τους σ' αυτήν την εύφορη περιοχή κοντά στον Περσικό Κόλπο, δαμάζοντας τα νερά των ποταμών μέσα από πολύπλοκα αρδευτικά συστήματα. Η ανάγκη καταγραφής του τεράστιου όγκου των παραγόμενων προϊόντων οδήγησε στην δημιουργία της πρώτης γραφής της ανθρωπότητας με ιδεογράμματα που εξελίχθηκαν σε σύμβολα περίπλοκα κι αυτά με τη σειρά τους κάποια στιγμή χρησιμοποιήθηκαν για την λογοτεχνική έκφραση αυτού του λαού. Σε κάποιο κείμενο που θα μπορούσε να ήταν η επιγραφή αναθήματος στον τρομερό θεό του πολέμου Νεργκάλ, αλλά στην πραγματικότητα αποτελεί τμήμα  ενός αρχαίου συστήματος μάθησης, βλέπουμε μια εικόνα των αντιλήψεων και δοξασιών της εποχής:

Ένας πέλεκυς για τον Νεργκάλ

Ο Niburtu- lu, ο γιος του έμπορου Lugl- cuba, έφτιαξε αυτόν τον πέλεκυ από κασσίτερο για τον Νεργκάλ.
To ξύλινο μέρος του είναι από το δέντρο arganum των βουνών, ξύλο ανώτερο κι απ' το πετράδι alal.
Το πέτρινο μέρος του είναι από antazura, πετράδι ασύγκριτο.
Το μπράτσο του άντρα που θα χτυπά μ' αυτό δεν θα κουραστεί ποτέ.

Αν σπάσει, θα το ξαναφτιάξω για τον Νεργκάλ.
Αν χαθεί, θα το αντικαταστήσω γι αυτόν.
Ας έχει πάνω μου το μάτι του ο Νεργκάλ σ' όλη μου τη ζωή,
κι ας μου δίνει νερό καθαρό στον κάτω κόσμο ύστερα απ’ το θάνατο μου.
  
Ένα άλλο χαρακτηριστικό είδος των λογοτεχνικών κειμένων αυτού του πολιτισμού αφορά  τις διαμάχες ανάμεσα σε δυο στοιχεία που προσωποποιούνται, ενώ στο τέλος η παρέμβαση κάποιου θεού ορίζει τον νικητή κι επαναφέρει την τάξη. Η βάση όλου του πολιτισμού των Σουμερίων ήταν η γεωργία που βασίστηκε, όπως προαναφέρθηκε, στα άφθονα νερά των δύο μεγάλων ποταμών της περιοχής. Επόμενο ήταν λοιπόν σύμβολα της καλλιέργειας όπως η αξίνα και το αλέτρι να έχουν ιδιαίτερη σημασία γι αυτόν τον λαό όπως φαίνεται στην "Διαμάχη ανάμεσα στην Αξίνα και το Αλέτρι'':

Αξίνα δεμένη με λουριά ·
φτιαγμένη από δέντρο φλαμουριάς,
με δόντι λεύκας ·
φτιαγμένη από αρμυρίκι,
με δόντι από αγκάθι της θάλασσας·
Αξίνα με την διπλή, με την τετραπλή απόληξη,
παιδί των φτωχών...

Αξίνα που σκάβεις μες τη μιζέρια,
βοτανίζοντας με τα δόντια στη λάσπη,
Αξίνα που τρυπώνεις μες το βούρκο·
χώνοντας το κεφάλι στο βούρκο,
περνώντας τις μέρες σου μες τα λασπότουβλα
χωρίς κανέναν να σε καθαρίζει,
σκάβοντας πηγάδια, σκάβοντας χαντάκια, σκάβοντας...!

*

Εγώ είμαι το Αλέτρι, φτιαγμένο με δύναμη μεγάλη,
αρμολογημένο από χέρια ξακουστά,
ο ισχυρός καταμετρητής  του πατέρα Ενλίλ.
Ο πιστός γεωργός του ανθρώπου.
Στη γιορτή μου στα χωράφια τον καιρό της συγκομιδής,
ο βασιλιάς σφάζει βόδια, θυσιάζει πρόβατα,
και ρίχνει μπύρα στο κύπελο.
Προσφέρει σπονδές στη γιορτή της σοδειάς.
Τα τύμπανα ub και ala αντηχούν...
Ο βασιλιάς πιάνει τα χερούλια μου και τιθασεύει τα βουβάλια στο ζυγό...
Τ' αλώνια μου σαν κηλίδες της πεδιάδας, κίτρινες θημωνιές που ακτινοβολούν από ομορφιά.
Στοιβάζω στήλες και σωρούς για τον Ενλίλ.
Σωρεύω στάρι και ζέα γι αυτόν.
Γεμίζω τις αποθήκες του ανθρώπου με κριθάρι
Τα ορφανά, οι χήρες κι οι κατατρεγμένοι παίρνουν τα καλαμένια καλάθια τους και σταχολογούν τα σκόρπια γεννήματα μου.
Λαός έρχεται να σηκώσει το άχυρο που θησαυρίζεται στους αγρούς.
Τα μεγάλα κοπάδια ευημερούν.

Κατά τη διάρκεια των ανασκαφών στην περιοχή βρέθηκαν χιλιάδες πήλινες πλάκες  που βρίσκονταν στις μεγαλύτερες βιβλιοθήκες της αρχαιότητας πριν την αλεξανδρινή εποχή. Απ’ αυτές το 90% αφορούσε καταγραφές και αρχεία, όμως το υπόλοιπο μέρος περιείχε ύμνους, ποιήματα επικά, επιστολές, θρήνους κι άλλα γραπτά που δίνουν μια ανάγλυφη εικόνα των πνευματικών επιτευγμάτων  αυτού του λαού, αν και πολλές φορές τα νοήματα τους είναι αμφίσημα και ακατάληπτα. Την  εποχή που ο άνθρωπος ένιωθε αδύναμος απέναντι στις φυσικές καταστροφές, η επίκληση των θεών αποτελούσε το πιο σημαντικό του καταφύγιο. Σε μια επιστολή προς τον θεό Nincubur o ιερέας των εξορκισμών Kug - Nana. o οποίος νιώθει γερασμένος κι άρρωστος ζητά βοήθεια:
  
...Αν είναι η επιθυμία σου, θεέ μου, επίτρεψέ μου να καθησυχάσω την αγριεμένη καρδιά σου, ώστε το πνεύμα σου να καταπραϋνθεί.
Ας σκιστεί σε κομμάτια ο κακός δαίμονας mackim για να φύγει απ' το σώμα μου.
Ας ξερριζωθεί απ' τα μέλη μου ο δαίμονας asag για να γίνουν φωτεινές οι ζοφερές μέρες μου.
Δεν αντέχω άλλο την σκληρή σου τιμωρία, δώσε ένα τέρμα, δώσε ένα τέρμα σ' αυτήν...
  
Στην "Ελεγεία για το θάνατο της Nawirtum" εκφράζεται ο οδυρμός για την απώλεια της συζύγου από αρρώστια ξαφνική:

...Ας φέρει για σένα (τον σύζυγο) ο θεός Utu φως λαμπερό απ' τον κάτω κόσμο.
Σ' ότι αφορά την πικρή καταιγίδα που γύρισε  απέναντι  σου, ας επιστρέψει  στον ορίζοντα.
Ας εξακοντιστεί μια βαριά κατάρα ενάντια στον δαίμονα gala που έστρεψε το χέρι του εναντίον σου...
Όσο για την ευγενική παρθένα που κείται λαμπρή σαν ταύρος, πικρός ο θρήνος γι αυτήν.

H φόρμα balbale είναι χαρακτηριστική της λογοτεχνίας των Σουμερίων και περιέχει πολλές φορές διαλόγους. Οι Σουμέριοι  δεν είχαν ανακαλύψει το μέτρο και την ομοιοκαταληξία, αλλά χρησιμοποιούσαν περισσότερο τις ποιητικές επαναλήψεις και τις μεγαλόπνοες εκφράσεις για να ζωντανέψουν τα κείμενα τους.  Αυτό είναι ένα τραγούδι (balbale) για την θεά Νάνσε, την θεά των νερών κι όλων των πλασμάτων που ζουν σ' αυτό:

...Ψάρια λάμπουν σα φωτιές κάτω απ’  την επιφάνεια της θάλασσας...
Το ψάρι δρομέας σπεύδει προς αυτήν.
Το ψάρι gurgur κυματίζει το νερό γι αυτήν.
Το ψάρι αστραπή κάνει τη θάλασσα να σπινθηρίζει γι αυτήν.
Ψάρια πετούν σα χελιδόνια γύρω της.

''Εγώ, η βασίλισσα, θα οδηγήσω στη στεριά το σκάφος μου.
Θα οδηγήσω πίσω την πλώρη του.’’
Ο θόλος του από χρυσό κι ευωδιαστό κέδρο λάμπει γι αυτήν στη θάλασσα.
Ο θάλαμος του γυαλίζει στην επιφάνεια των υδάτων σαν χαρούμενο φεγγαρόφως.
''Ο άντρας μου είναι ο συλλέκτης των φόρων της θάλασσας.
Ο Νιντάρα είναι ο συλλέκτης των φόρων της θάλασσας.''

Η ερωτική ποίηση δεν λείπει από την γραμματεία των Σουμερίων κι έχει σαν επίκεντρο τη λατρεία της θεάς Ινάνα (μετέπειτα Ιστάρ). Ο μοιραίος έρωτας της Ινάνα με τον θεό των βοσκών Dumuzid (Tamuz) είναι από τους πιο γνωστούς μύθους των Σουμερίων με πάμπολλες παραλλαγές. Σ’ ένα ακόμη  τραγούδι (balbale) περιγράφεται η ετοιμασία της θεάς προτού βγει μπροστά στον αγαπημένο της:

...Λύνει τα μαλλιά της που τα είχε μαζέψει.
Λούζεται με σαπούνι απ' το λευκό κύπελλο .Πλένεται με νερό απ' την ιερή στάμνα.
Αλείφει το σώμα της με βάλσαμο απ' την πέτρινη κούπα..
Φορά τα φρεσκοπλυμένα της ρούχα.
Χτενίζει τα ξέπλεκα μαλλιά της.
Βάζει βαφή στις βλεφαρίδες της.
Τοποθετεί πετράδια από λάπις - λάζουλι στο στήθος,
κουμπώνοντας το περιδέραιο στο νεύρο του αυχένα της.
Φορά ένα κυλινδρικό κοχύλι στο λαιμό.
Σκεπάζει το σώμα της με τον βασιλικό χιτώνα...
....περπατά στους λόφους...
....γυροφέρνει στις κοιλάδες...

Σώθηκαν πάμπολλες επιγραφές αφιερωμένες στην θεά Ινάνα, αυτήν την πανίσχυρη βασίλισσα του παραδείσου, τούτη εδώ  είναι  εντελώς ιδιαίτερη:

Ένας ύμνος ( kunjar) για την θεά Ινάνα

Αυτός με τα πετράδια, αυτός με τα τετράγωνα πετράδια,
σκαλίζει τα πετράδια, ανακατεύει τα πετράδια!
Ρίχνει κάτω σα σπόρους τα μικρά πετράδια.
Στοιβάζει σαν κόκκους σταριού τα μεγάλα πετράδια...
Ας ήταν να στολίσουν το λαιμό μας τα μικρά πετράδια !
Ας ήταν να κοσμήσουν το ευλογημένο στήθος μας τα μεγάλα πετράδια !
Αυτός με τα πετράδια, αυτός με τα τετράγωνα πετράδια.
( Η γενειάδα του από λάπις- λάζουλι)
Για ποιον σκαλίζει τα πετράδια;
Για ποιον ανακατεύει τα πετράδια;
''Για την ιέρεια Ινάνα--
για την ιερή Ινάνα, 
την σύζυγο κι ερωμένη μου,
γι΄ αυτήν σκαλίζω τα πετράδια!

Απόστολος Σπυράκης


Βιβλιογραφία:
1.  The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature. Faculty of Orient StudiesUniversity of Oxford.
2. Samuel Noah Κramer, The Sumerians: Their History, Culture, Character, Phoenix Books.
3. R. Mark Shipp, Of Dead Kings and Dirges, Brill Leiden, Boston.


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου