Δευτέρα, 18 Ιουνίου 2018

"Δέρμα από πεταλούδες / Hud av Fjarilar" της Δέσποινας Καΐτατζή-Χουλιούμη


Η Δέσποινα Καϊτατζή-Χουλιούμη σε αυτό το βιβλίο μας συστήνεται όχι ως ποιήτρια, αλλά ως μεταφράστρια και επιλέγει να μεταφέρει στα ελληνικά τέσσερεις μοντέρνους Σουηδούς ποιητές, από τους οποίους δύο τουλάχιστον είναι εμβληματικοί: ο λόγος για την Έντιθ Σέντεργκραν, που εισήγαγε τον μοντερνισμό στην ποίηση της χώρας, και τον Τούμας Τρανστρέμερ, ο οποίος έλαβε το Νόμπελ λογοτεχνίας το 2011. Αυτό δεν σημαίνει ότι και οι δύο έτερες ποιήτριες, Κάριν Μπόγιε και Γιλά Μοσσάεντ δεν είναι σημαντικές: είναι - καθεμία για τους δικούς της λόγους.

Ειδικά την Κάριν Μπόγιε (ας σημειωθεί ότι η Δέσποινα είναι μέλος της εταιρίας «Η συντροφιά της Κάριν Μπόγιε»), την έχουμε ξανασυναντήσει στην έκδοση Σύγχρονη σουηδική ποίηση που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Γνώση το 1994. Στην ίδια έκδοση, που περιλάμβανε 20 σύγχρονους Σουηδούς ποιητές, συναντήσαμε και τον Τρανστρέμερ, του οποίου έχουν επιπλέον κυκλοφορήσει άλλα δύο βιβλία στα ελληνικά, ένα από τις εκδόσεις Νεφέλη το 1995 και ένα από την Printa το 2004. Βιβλίο με ποιήματα της Έντιθ Σέντεργκραν στα ελληνικά μαρτυρείται ότι είχε κυκλοφορήσει το 1980 (σε β΄έκδοση) και στο διαδίκτυο δημοσιεύεται ένα ποίημά της στα ελληνικά, το «Ρόδο» σε μετάφραση – όπως αναφέρεται – του Ι.Θ. Κακριδή, αλλά νομίζω πως έχει γίνει λάθος και μάλλον πρόκειται για μετάφραση του Αντώνη Μυστακίδη, ο οποίος εξέδωσε και το βιβλίο της που αναφέρθηκε στην αρχή.

Όσο για τη Γιλά Μοσσάεντ, ιρανικής καταγωγής, ο λόγος που τη διάλεξε η Δέσποινα είναι ότι «εκφράζει με τον μοναδικό της γυναικείο τρόπο τον πόνο του ξεριζωμένου που παλεύει να ριζώσει σε νέους τόπους», όπως γράφει η ίδια στο εισαγωγικό σημείωμα. Η Δέσποινα έχει ιδιαίτερη ευαισθησία στο ζήτημα της μετανάστευσης, αφού υπήρξε και η ίδια μετανάστης, στη Σουηδία, επί 16 χρόνια. Μάλιστα, μεταξύ των λόγων που την προέτρεψαν στη μετάφραση της ανθολογίας ήταν να διατηρήσει τη μνήμη της σουηδικής γλώσσας που την κατοίκησε για δεκαέξι χρόνια «ακόμη και στα όνειρα», όπως χαρακτηριστικά αναφέρει.

Σε ένα μεταφραστικό έργο κρίνεται το κατά πόσο κατορθώνονται δύο επιτεύγματα: (α) το μεταφραστικό έργο να είναι ομαλό και (β) η επιλογή των ποιητών ή των ποιημάτων που μεταφράζονται η βέλτιστη. Εν προκειμένω, το μεταφραστικό έργο δεν είναι δυνατό να κριθεί, τη στιγμή που δεν γνωρίζω σουηδικά – επομένως το μόνο κριτήριο είναι η φυσικότητα στα ελληνικά, η οποία είναι απόλυτη. Τα ποιήματα ωστόσο δεν φαίνεται να παρουσιάζουν ιδιαίτερες μεταφραστικές δυσκολίες: είναι μάλλον εύκολα προσβάσιμα στον αναγνώστη, γεγονός  που αναμφισβήτητα διευκόλυνε το έργο της Δέσποινας. Όμως η Δέσποινα είναι ποιήτρια, όχι μεταφράστρια, και η επιλογή της ήταν απολύτως έντιμη.

Όσο για την επιλογή των ποιητών, οπωσδήποτε ήταν καλή. Δεν είμαι σε θέση να διαπιστώσω αν ήταν η βέλτιστη, το σίγουρο όμως είναι ότι η ανθολογία βαίνει κλιμακούμενη. Και ενώ η πρώτη ανθολογούμενη, η Σέντεργκραν, μιλά για τη γυναικεία ταυτότητα, το γυναικείο σώμα, την ομορφιά, την αγάπη και τα χρώματα, με όρους συμβολισμού και σε μοντέρνο στίχο, αφού με το καινοτόμο έργο της εισήγαγε στη σκανδιναβική ποίηση τα ευρωπαϊκά ρεύματα, όπως ο εξπρεσιονισμός και η ρωσική πρωτοπορία, την αυτόχειρα Μπόγιε, που έπεται της Σέντεργκραν, απασχολούν η δύναμη των εύθραυστων πραγμάτων, το θαύμα και η απαλότητα. Ακολουθεί ο νομπελίστας Τρανστρέμερ, ο οποίος γράφει για το δέντρο και τον ουρανό, τη μουσική, τον χρόνο και τον θάνατο, και τελευταία έρχεται η μετανάστρια Μοσσάεντ που μιλά για την εθνική ταυτότητα, τον πόνο και την αλήθεια.

Όπως αναφέρει στον Πρόλογο η πανεπιστημιακός Χριστίνα Χέλντνερ, η οποία έλεγξε τη μετάφραση της Δέσποινας, η ποίηση μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στους ανθρώπους σε δύσκολες συνθήκες κι εποχές – επομένως η γνωριμία μας με την ποίηση που γράφεται σε άλλες χώρες είναι ιδιαίτερα σημαντική. Αυτή άλλωστε είναι η πεποίθησή μου και για τις δικές μου μεταφράσεις.

Χριστίνα Λιναρδάκη


Ακολουθεί μια επιλογή ποιημάτων από την ανθολογία:

ΜΟΝΤΕΡΝΑ ΓΥΝΑΙΚΑ
Δεν είμαι γυναίκα. Ουδέτερο είμαι.
Είμαι ένα παιδί, ένα αγόρι, μια τολμηρή απόφαση,
Είμαι μια γελαστή αχτίδα ενός ήλιου σκαρλατίνα…
Είμαι ένα δίχτυ για όλα τ’ αδηφάγα ψάρια,

Είμαι ένα δοχείο για την τιμή των γυναικών όλων,
Είμαι ένα βήμα προς την ατυχία και την τυχαιότητα,

Είμαι ένα άλμα στον εαυτό και την ελευθερία…
Είμαι του αίματος ψίθυρος στο αυτί του άνδρα,

Είμαι της ψυχής ρίγος, ο πόθος και η άρνηση της σάρκας,
Είμαι μια επιγραφή εισόδου σε παραδείσους νέους.
Είμαι μια φλόγα, ζωηρή και σ’ αναζήτηση,
Είμαι νερό, βαθύ μέχρι τα γόνατα μα τολμηρό,
Είμαι φωτιά και νερό σ’ έντιμη σχέση μ’ ελεύθερους όρους…

Έντιθ Σέντεργκραν, Ποιήματα (1916)


ΤΟ ΔΕΡΜΑ ΜΟΥ ΕΙΝΑΙ ΓΕΜΑΤΟ ΑΠΟ ΠΕΤΑΛΟΥΔΕΣ
Το δέρμα μου είναι γεμάτο από πεταλούδες, από σκιρτήματα φτερών –
Φτερουγίζουν πέρα στον κάμπο και απολαμβάνουν το μέλι τους
Και πετούν στο σπίτι και πεθαίνουν με μικρούς θλιβερούς σπασμούς,
Και ούτε ένας κόκκος γύρης δεν έχει διαταραχτεί από τα ελαφρά
Πόδια. Γι’ αυτούς είναι ο ήλιος, ο πυρακτωμένος, απέραντος
Γηραιότερος από τον χρόνο…

Αλλά κάτω από δέρμα και αίμα και μέσα απ’ το μυελό
Μετακινούνται βαριά βαριά φυλακισμένοι αϊτοί θάλσσιοι,
Φαρδύφτεροι, που ποτέ δεν αφήνουν το θήραμά τους.

Πώς θα ήταν η ανησυχία σας μια φορά σε θαλάσσια ανοιξιάτικη θύελλα;
Πώς θα ήταν η κραυγή σας, όταν ο ήλιος πυράκτωνε κίτρινα μάτια;
Κλειστή η σπηλιά! Κλειστή η σπηλιά!
Κι ανάμεσα στα νύχια, στριφογυρίζουν σαν υπόγειοι βλαστοί λευκοί
Οι εσώτερες ίνες μου.

Κάριν Μπόγιε, Για χάρη του δέντρου (1935)


ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ ΚΙ Ο ΟΥΡΑΝΟΣ
Ένα δέντρο περιφέρεται στη βροχή,
Μας προσπερνά βιαστικά μέσα στην γκρίζα νεροποντή.
Έχει κάτι να διεκπεραιώσει. Φέρνει ζωή από τη βροχή
Όπως το κοτσύφι στο περβόλι.
Όταν κοπάζει η βροχή, το δέντρο σταματά.
Αχνοφαίνεται ευθυτενές, γαλήνιο στις ξάστερες νύχτες
Περιμένοντας όπως κι εμείς τη στιγμή
Που οι νιφάδες ανθίζουν στο διάστημα.

Τούμας Τρανστρέμερ, Ο ημιτελής ουρανός (1962)


[ΑΤΙΤΛΟ]
Όταν κυριαρχεί η οδύνη
Κάθε ζώο βογκά
Με τον δικό του τρόπο

Βγάζω έναν ήχο όταν πονάω
Έναν ήχο που μόνο εγώ
Μπορώ να εκφέρω
Μόνο εγώ

Άκουσέ με

Γιλά Μοσσάεντ, Έναν ήχο που μόνο εγώ μπορώ (2012)

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου