Δευτέρα, 11 Ιουνίου 2018

Μια φωνή για τους Κούρδους ποιητές

Τέσσερεις αιώνες μετά τον Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό, υπάρχουν ακόμη κράτη εκτός Ευρώπης που μπορούν να αποφασίζουν για την εξαφάνιση ενός ολόκληρου λαού από τον πολιτιστικό και γεωγραφικό χάρτη, καθώς του απαγορεύουν να εκφράζεται στη γλώσσα του και διαμοιράζουν μεταξύ τους τα εδάφη στα οποία κατοικεί. Ο κουρδικός λαός, για τον οποίο γίνεται ο λόγος όμως, είναι ανθεκτικός. 

Ήδη από την αρχαιότητα οι Κούρδοι ήταν γνωστοί για την αντοχή τους και το μένος με το οποίο πολεμούν και διεκδικούν.  Πέρα όμως από αυτό, οι Κούρδοι αποτελούν έναν λαό με πολιτισμό, ήθη και έθιμα, γεμάτο από αγάπη για τη φύση και δέος για τον έναστρο ουρανό – πρόκειται για στοιχεία που έχουν διασωθεί στην προφορική του παράδοση, αφού η ιστορία του κουρδικού λαού συνοψίζεται εν πολλοίς στα μοιρολόγια του και είναι αυτά που τραγουδούν, αντί για νανούρισμα, τα βράδια οι μεγαλύτεροι, επιτρέποντας ουσιαστικά στους νεότερους να τα αποστηθίσουν.

Όχι ότι η κουρδική γλώσσα δεν διαθέτει γραπτά μνημεία: το Mem û Zîn, ένα από τα παλαιότερα έπη, είναι γραμμένο στα κουρδικά (και όχι στα περσικά ή τα αραβικά) από τον Εχμεντέ Χανί (Ehmedê Xanî, 1650/1651-1707). Στο  ερωτικό αυτό δράμα ο Χανί εξιστορεί –ενόσω μιλά για το πάθος των δύο ερωτευμένων νέων – το πώς Οθωμανοί και Πέρσες διαφεντεύουν την περιοχή από την Αραβία μέχρι τη Γεωργία,  χρησιμοποιώντας τον κουρδικό λαό για τα δικά τους συμφέροντα.

Παρότι  λοιπόν υπήρχε κουρδική λογοτεχνία, οι Κούρδοι συγγραφείς και ραψωδοί δεν κατάφεραν να ξεχωρίσουν τόσο ώστε να μην αμφισβητείται ο πολιτισμός τους ή η εθνική τους ταυτότητα. Αυτό συνέβη επειδή δεν σύχναζαν στις Αυλές και το Ντιβάνι των Σουλτάνων του Ιράν και του Τουράν για να απαγγείλουν τα έργα τους, όπως οι άλλοι διανοούμενοι. Κι αν τότε ήταν επιλογή τους, σήμερα οι Κούρδοι δεν έχουν πλέον τη δυνατότητα να αποκτήσουν πρόσβαση στη διεθνή κοινότητα και να διεκδικήσουν μια ξεχωριστή ταυτότητα μέσα από τα έργα του πολιτισμού τους, επειδή η γλώσσα τους είναι ουσιαστικά απαγορευμένη. Υποχρεωτικά θα εκφραστούν στη γλώσσα της χώρας στην οποία βρίσκεται το τμήμα του εδάφους όπου κατοικούν (δηλαδή της Τουρκίας, του Ιράν, του Ιράκ και της Συρίας), ακόμη κι αν επιθυμούσαν να γίνει αλλιώς.

Ωστόσο, «τους σύγχρονους Κούρδους ποιητές δεν  μπορεί να τους διεκδικήσει κανείς παρά μόνο η πατρίδα τους». Κι αυτό γιατί «τα ποιήματά τους εκφράζουν τον πόνο, τη θλίψη, αλλά και την αντίσταση, την απόλυτη αποφασιστικότητα να επιζήσουν ως λαός μέσα σε συνθήκες τρομακτικής και εξοντωτικής καταδίωξης. Είναι ποιήματα “γυμνά”, παθιασμένα, ζωντανά και αποκαλυπτικά. Πηγάζουν από άμεση και βιωμένη εμπειρία», όπως γράφει ο Τζεμίλ Τουράν, ο οποίος ζει στην Ελλάδα από το 1984 και, μετά από πολλά βιβλία επί του θέματος που έχει εκδώσει, έκανε την επιλογή και τη μετάφραση στα ελληνικά των ποιημάτων στο βιβλίο Σύγχρονοι Κούρδοι Ποιητές που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Ηρόδοτος.

Το βιβλίο είναι μια συγκινητική ανθολογία και ταυτόχρονα μια συγκλονιστική μαρτυρία της επιμονής, της αντοχής και της δέσμευσης του κουρδικού λαού, όπως τις αναβαπτίζει ο διακαής πόθος του για ελευθερία.

Η ανθολογία, όπως δηλώνει ο ανθολόγος στον πρόλογο, λειτουργεί αντιστικτικά: έτσι, βρίσκονται πλάι-πλάι παλιότεροι, πολύ γνωστοί ποιητές, και νεότεροι, που η φήμη τους δεν είναι ακόμη πολύ μεγάλη. Κριτήριο για την επιλογή των ανθολογουμένων ήταν η ανάδειξη των πιο ουσιωδών όψεων της σημερινής κουρδικής ταυτότητας, που συνοψίζεται στην προάσπιση από τον κουρδικό λαό του δικαιώματός του να υπάρχει, με όπλα τη γλώσσα και τον ένοπλο αγώνα. Επομένως, στην ανθολογία δεν περιλαμβάνονται ποιητές από την παλιά παράδοση της κουρδικής ποίησης που χρησιμοποιούσαν διαφορετικούς συμβολισμούς, οι οποίοι ενδεχομένως θα αποξένωναν τον σύγχρονο Έλληνα αναγνώστη.

Τα ποιήματα της ανθολογίας διέπονται από την αγάπη για το Κουρδιστάν και την ομορφιά της φύσης· τον θαυμασμό και τη λατρεία για τους Κούρδους μαχητές της ελευθερίας, γνωστούς ως αντάρτες ή πεσμεργκά («αυτοί που αντικρίζουν τον θάνατο»). Είναι όμως παρούσες και η αγάπη για το αντίθετο φύλο, η απογοήτευση από τον χωρίς ανταπόκριση έρωτα και η μοναξιά της εξορίας. Αναφορά επίσης γίνεται στον αγώνα των γυναικών του Κουρδιστάν για μεγαλύτερη ανεξαρτησία σε μια κοινωνία με βαριά πατριαρχική παράδοση – μια ανεξαρτησία που οι γυναίκες αποκτούν παλεύοντας ισότιμα δίπλα στους άντρες. Ωστόσο, στην ανθολογία η γυναικεία ποιητική φωνή λείπει – ο Τζεμίλ Τουράν αναγνωρίζει την έλλειψη και εκφράζει την ευχή η δεύτερη κουρδική ανθολογία στα ελληνικά να αφορά τις γυναίκες ποιήτριες του λαού του.

Σε μια τέτοια ανθολογία, ο αναγνώστης είναι απαραίτητο να θυμάται τις συνθήκες μέσα στις οποίες γράφονται τα ποιήματα. Στην Τουρκία (βόρειο Κουρδιστάν), όπως αναφέρει ο Τζεμίλ Τουράν, «κάθε κουρδικό πατριωτικό, πολιτικό ή εθνικό αίσθημα απαγορεύεται στον λόγο, στη συγγραφή, στο τραγούδι και στις εκπομπές. Τα βιβλία, τα περιοδικά, οι κασέτες και οι ταινίες υπόκεινται σε αυστηρότατη λογοκρισία από την τουρκική κυβέρνηση».  Στο Ιράκ (νότιο Κουρδιστάν), πάλι, αν και η κουρδική γλώσσα «δεν έχει υποστεί πολιτική τέτοιας εκμηδένισης από τις διάφορες κυβερνήσεις», καταβαλλόταν ανέκαθεν και σταθερά προσπάθεια περιορισμού των κουρδικών επιδιώξεων και καταστολής της κουρδικής αυτονομίας στην πράξη. Στο Ιράν (ανατολικό Κουρδιστάν), μετά την ισλαμική επανάσταση του 1979, έχει ολωσδιόλου καταπνιγεί η πολιτιστική έκφραση. Το καθεστώς ανεχόταν κάποια είδη κουρδικής και περσικής μουσικής και ποίησης, ωστόσο οτιδήποτε αντανακλούσε την παρούσα κατάσταση έπρεπε να εκφράζεται με στερεοτυπικές εικόνες. Για τη Συρία (δυτικό Κουρδιστάν) ούτε λόγος…

Ο δρόμος για την ελευθερία και την ένωση των Κούρδων μοιάζει, ακόμη και σήμερα, δύσβατος και μακρύς. Ωστόσο, οι Κούρδοι εξακολουθούν να γράφουν ποίηση τόσο φυσικά όσο ανασαίνουν, δικαιώνοντας με τον πιο απτό τρόπο τον ορισμό που είχε δώσει ο Σεφέρης: «Η ποίηση έχει τις ρίζες της στην ανθρώπινη ανάσα».

Χριστίνα Λιναρδάκη


Μια επιλογή από τα ποιήματα της ανθολογίας:

ΤΟ ΟΠΛΟ
Για να δώσουν ευτυχία στο βουνό
Τα δέντρα παρακάλεσαν τον άνεμο
Να κάνει μουσική μαζί τους σα να ’ταν φλάουτα.

Για να ελαφρύνει την πλήξη του κήπου
Το πουλί ζήτησε απ’ το ποτάμι
Να βάλει τα κύματά του να χορέψουν.

Και για να ζήσει η ποίηση ελεύθερη
Η γη ζήτησε απ’ τ’ αντάρτικα τουφέκια
Να πυρπολήσουν τη σκοτεινιά της νύχτας
Και να πεθάνουν στην αγκαλιά του ήλιου.

Σέρκο Μπέκες (1940-2013)


ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ
Κάποτε τα παιδιά είναι ο κόσμος
Στο πρόσωπό τους, το μπλε του φθινοπώρου
Η βροχή πέφτει, ο ήλιος λάμπει μπροστά
Και κάποτε τα παιδιά μεγαλώνουν γρήγορα
Σφαίρες απόσταση από την αγάπη μας.

Κεμάλ Μπουρκάι (1937- )


ΑΓΡΥΠΝΙΑ
Πέρασαν κιόλας τα δυο τρίτα της νύχτας
Κοιμήσου μωρό μου
Ακούμπησες το κεφαλάκι σου στα χέρια μου
Μην περιμένεις και μένα
Απόψε θα ξαγρυπνήσω
Δεν θα κοιμηθώ
Εσύ κοιμάσαι εύκολα
Η φύση πρόσωπο έχει αυστηρό και σκληρή ανάσα
Φοβάμαι πως ο ήχος του ανέμου
Το καταύγασμα των δέντρων
Και της βροχής η ορμή
– μη δώσει ο Θεός –
Θα σε ξυπνήσουν ή θα λύσουν
Τους μικρούς κρίκους στην αλυσίδα των ονείρων σου
Κοιμήσου μωρό μου
Ακούμπησε το κεφαλάκι σου στο χέρι μου
Ξάπλωσε στην αγκαλιά μου
Μην περιμένεις εγώ να κοιμηθώ
Θα αγρυπνώ από πάνω σου
Δεν θα κοιμηθώ.

Αμπντουλά Πασέβ (1946- )


ΒΟΜΒΑΡΔΙΣΜΟΣ
Εκ…ρη…ξη…
Ακρωτηριασμένο χέρι παιδιού στον αέρα
Εύθραυστα πόδια ελαφίσια που σπάνε
Φτωχή πεταλούδα που σέρνεται στη σκόνη
Εκ…ρη…ξη…
Σπίτια που καταρρέουν
Σχολειά ισοπεδωμένα
Καλαμπόκι φλεγόμενο με χιλιάδες αναμμένες φωλιές.
Γέφυρες ανατιναγμένες
Πόλη κατεστραμμένη, σε ερείπια.
Έκρηξη
Αγωνία
Που βογκά
Που θρηνεί
Εκεί κοντά στο δελτίο απ’ τον ασύρματο στριγκλίζει: «Επιτυχία!
Ο εχθρικός στόχος κατόπιν της επιθέσεώς μας κατεστράφη».

Μοχάμεντ Χακί (1953- )


ΑΠΟ ΤΑ ΠΑΙΔΙΚΑ ΜΟΥ ΧΡΟΝΙΑ
(απόσπασμα)
Υπήρχε ένα όνειρο γεμάτο σκόνη και καπνό
Φλόγες στον ουρανό
Καμένα από το κρύο τα χέρια των Ελλήνων
Τρέμουνε τώρα

Είδα ένα όνειρο
Ο θόρυβος γυμνών ποδιών
Και τα δικά μου ανάμεσά τους
Κρυφτήκαμε
Η ζωή μας το μόνο που μπορούσαν να μας πάρουν

Ένα όνειρο, καταϊδρωμένοι
Αυτοί που δέχτηκαν επίθεση
- ψωμί κι αλάτι φάγαμε μαζί
Στο ίδιο το τραπέζι
Μαχαίρια στα δικά τους χέρια
Και ραβδιά
Και σάκοι για το θήραμα

Παίζουμε μες στις αυλές τους
Οι εκκλησιές στις φλόγες

Είδα ένα όνειρο
Σ’ ένα ποτήρι κρύο νερό ένα κουτάλι μαρμελάδα
Το τρυφερό χέρι μιας Ελληνίδας μάνας,
Τυλιγμένα τα λιγοστά υπάρχοντα: στρώμα, κουβέρτα
Οι εικόνες
Καντήλια, το ακοίμητο φως
Αιώνια άσβεστη η φλόγα τους
Κι εγώ παίρνω τους δρόμους
- τα  χέρια μας σφιχτοδεμένα –
Και η καρδιά να τους ακολουθεί

Χουσεΐν Ερντέμ (1949 - )
* Το ποίημα έχει μεταφραστεί από τα γερμανικά από τη Σοφία Γεωργαλλίδη


ΕΝΑ ΛΟΥΛΟΥΔΙ ΣΤΟΝ ΚΑΜΠΟ ΤΗΣ ΑΦΡΟΔΙΤΗΣ
(απόσπασμα)
Έι Αλίκη
Χθες το βράδυ η Αφροδίτη ήρθε στο όνειρό μου
Απέθεσε ένα μπουκέτο στο κουτσουρεμένο πόδι μου και είπε
Σε μια αιωνιότητα όπου οι άνδρες
Με το βάρος των πόνων και των τραυμάτων τους
Έρχονται από μια παγωμένη ξενιτιά

Σαν νεροποντή για να φλερτάρουν την Αθήνα
Υποχρεώνοντας τον Όμηρο
Να αναθεωρήσει την Ιλιάδα

Τούτος ο άνδρας είναι Μάρτυρας ακρωτηριασμένος, με ένα
   πόδι που θα μπορούσε να πείσει τον Ζορμπά

Να συνδυάσει Θεό και Διάβολο σε μια ανεπανάληπτη λέξη…

Κασίμ Σερβανί (1956 - )



Σημ.: Το κείμενο πρωτοδημοσιεύθηκε στο literature.gr σε δύο ενότητες - η μία στο πλαίσιο αφιερώματος για την παγκόσμια ημέρα ποίησης 2018 και το δεύτερο στο πλαίσιο βιβλιοκριτικής για την ανθολογία Σύγχρονοι Κούρδοι Ποιητές.


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου