Παρασκευή, 1 Ιουνίου 2018

Πορσελάνη σπασμένη στον ήλιο: Αφρικανική ποίηση

Η ποίηση της Αφρικής εκφράζει, όπως είναι φυσικό, την ιστορία, το περιβάλλον και την ιδιαίτερη φυσιογνωμία αυτής της περιοχής, όπου ο άνθρωπος έκανε τα πρώτα του βήματα πριν από εκατομμύρια χρόνια. Οι στίχοι ενός τραγουδιού των Πυγμαίων που λέγεται για να εξευμενιστούν οι θεοί του δάσους δίνουν μια χαρακτηριστική εικόνα:

Στο δάσος που θρηνεί, κάτω από τη φτερούγα του
βραδιού,
η νύχτα πήγε να ξεκουραστεί, κατάμαυρη·
από τον ουρανό γοργά φύγαν τρεμάμενα τ’ αστέρια.
Αόριστα πυγολαμπίδες λάμπουν και το φως τους
σβήνουν
ψηλά είναι το φεγγάρι σκοτεινό, το άσπρο του φως
σβησμένο.
Τα πνεύματα περιπλανιώνται.
Πάρε το τόξο σου ελεφαντοκυνηγέ!
Πάρε το τόξο σου ελεφαντοκυνηγέ!

Στο τρομαγμένο δάσος το δέντρο κοιμάται, πέθαναν τα φύλλα ,
oι πίθηκοι κλείσαν τα μάτια τους ψηλά κρεμάμενοι
από τα κλαδιά.
Με σιωπηλά βήματα γλιστρούν πέρα οι αντιλόπες,
τρώνε το φρέσκο χόρτο, ορθώνουνε προσεχτικά τ’
αφτιά,
σηκώνουν το κεφάλι τους κι ακούνε τρομαγμένες.
Σώπασε ο τζίτζικας και σταματάει το τριχτό τραγού-
δι του.
Πάρε το τόξο σου ελεφαντοκυνηγέ !
Πάρε το τόξο σου ελεφαντοκυνηγέ!

Αστέρια λαμπερά της άσπρης νύχτας,
σελήνη που ψηλά φωτάς
με τις χλωμές αχτίδες σου το δάσος διαπερνώντας,
αστέρια φίλοι των άσπρων φαντασμάτων,
σελήνη προστάτισσα τους!
Του δάσους πνεύματα , φαντάσματα της νύχτας,
που όσο η λαμπρή κρατάει μέρα
ίδια η νυχτερίδα που ρουφάει το αίμα των ανθρώπων,
στους γλιστερούς τους τοίχους των τρανών σπηλαίων κρεμασμένα μένετε,
πίσω απ’ τα πράσινα τα βρύα, πίσω απ’ τις μεγάλες
άσπρες πέτρες,
πέστε μας , ποιος τα είδε, τα φαντάσματα της νύχτας, πέστε μας ποιος τα είδε.

Οι Αφρικανοί ποιητές εμπνεύστηκαν από την παραδοσιακή τους ποίηση και, αφού δέχτηκαν τα ερεθίσματα της εποχής τους, έδωσαν τα δικά τους δείγματα όπως αυτό του Crhistofer Okigbo που γεννήθηκε στην Ανατολική Νιγηρία:

Τ’ αστέρια χάθηκαν
ο ουρανός, καθάριος, με μονόκλ
την πλάση κατοπτεύει.
Τ’ αστέρια χάθηκαν
κι εγώ…

            -Που είμαι εγώ;

Απλώσου, αντένα, ώ απλώσου
ν’ αρπάξεις αυτή την ώρα !
Γεμίζοντας κάθε στιγμή της, μέσα
από μια σπασμένη θρηνωδία.


Ο Crhistofer Okigbo χρησιμοποιεί την ποιητική γλώσσα για να εκφράσει τον θαυμασμό του για την γέννηση της κόρης του σε ένα άλλο ποίημα:

ΟΤΑΝ Ο ΜΑΗΣ ΤΡΙΓΥΡΩ…

                       Για την Ζωρζέτ

Στη δροσερήν ανάσα του πρωινού,
στο ξύπνημα μόλις της ημέρας
ήρθε το νεογέννητο

Όταν ο Μάης τριγύρω είχε απλώσει
τα όμορφα πράσινα πέπλα του
και οι λοφοπλαγιές
είχαν στολίσει με λουλούδια τα μέτωπα τους
και οι κήποι
είχαν φορέσει στο πρόσωπό τους
ζωγραφιστό χαμόγελο :

Ένα τόσο συνθετικό καλωσόρισμα!

Στου πετεινού το τρίτο λάλημα
πίσω απ’ το ξύπνημα των βούρλων
και στο πείσμα του κρυερού
μαγιάτικου πρωινού – ήρθε το νεογέννητο.

Υπάρχουν βέβαια και τα πολεμικά ποιήματα με απαράμιλλη θεατρικότητα όπως αυτό των Μασάϊ για την επιστροφή των πολεμιστών:

Ενγκάι, Ενγκάι, σύντριψε
Χορός: τη δύναμη του εχθρού.
Σύντριψε, σύντριψε
Χορός: τη δύναμη του εχθρού.
Νέα κορίτσια μη σωπαίνετε
Χορός: όσο του Ενγκάι γίνεται προσευχή
σύντριψε, σύντριψε
Χορός: τη δύναμη του εχθρού.
Αφροδίτη εσύ που φανερώνεσαι
Χορός : αστέρι βραδινό,
σύντριψε, σύντριψε
Χορός: τη δύναμη του εχθρού.
Σύννεφα των χιονόσκεπων βουνών συντρίψτε
Χορός: τη δύναμη του εχθρού.
Εσύ που κάνεις ο ουρανός να κοκκινίζει σύντριψε
Χορός: τη δύναμη του εχθρού.

Μια μυητική ιεροτελεστία των Πυγμαίων αναφέρεται στο καινούριο μέλος της φυλής (οι Πυγμαίοι δεν είναι νέγροι):

Δεν είσαι εσύ της μαύρης νύχτας γιος,
μαύρος σαν την καταχνιά της καπνισμένης σου καλύ-
βας.
Δεν είσαι συ της νύχτας γιος,
είσαι της φωτεινής, καθάριας μέρας γιος,
της πλούσιας γης, της γενναιόδωρης ο γιος,
της γης, όπου οι γλυκοί καρποί ωριμάζουν,
είσαι της πλούσιας γης, της γενναιόδωρης ο γιος,
χο, χο μο νγκα γιουρού βελέ,
όχι δεν είσαι συ της νύχτας γιος.

Ένα ποίημα της φυλής των Νουπ, η οποία ζει στη Νιγηρία και χαρακτηρίζεται για την θυμοσοφία της, θυμίζει παροτρύνσεις της Βίβλου (Παροιμίες) ή συμβουλές του Μπρεχτ:

ΔΩΣΕ ΤΗΝ ΤΗΝ ΤΡΟΦΗ
             
            "Gozuma gaga
                    wo ade
                   gamgba wo…"


Δώσε την τροφή σ’ εκείνον
που ξέρει να τη φάει.
Δώσε τη δουλειά σ’ εκείνον
που ξέρει να την κάνει.
Μη μιλάς αδιάκοπα μίλα
τελευταία και θάχεις κέρδος.
Αν αγαπηθούν δυο πρόσωπα
μη συχνογυρνάς κοντά τους.
Στο στομάχι σου μη βάζεις
πρόσθετες μπουκιές, ακόμα
κι αν αυτό δεν είναι
τέλεια γεμάτο.

Κι ένα άλλο παραδοσιακό απόσπασμα με σκωπτικό πνεύμα:

Οι πεθερές είναι σαν τα ξινά δαμάσκηνα,
σαν καταπράσινα δαμάσκηνα σκληρά,
τα τρως, και σου μουρλαίνουνε τα δόντια,
λιμάρεται η γλώσσα σου.

Οι νέες γυναίκες, νόστιμα δαμάσκηνα,
Είναι γλυκό χυμό γεμάτες, για τραγάνισμα ωραίες!

Ο νοτιοαφρικανός Oswald Mbuyiseni Mtshali, που σπούδασε στην Αμερική, βάζει τη δική του πινελιά:

ΗΛΙΟΒΑΣΙΛΕΜΑ

Ο ήλιος στροβιλίστηκε
σα νόμισμα, που ρίχθηκε ψηλά.
Στριφογύρισεν απάνω
στο γαλάζιο τ’ ουρανού,
κατέβηκε μετά λάμποντας
στον ορίζοντα, πιάστηκε
σε μια σχισμή.
Και τα ηλεκτρικά φώτα
άστραψαν και τρεμοσβήνοντας ·
"Η ώρα πέρασεν" έγνεψαν
-όπως το χρονόμετρο
στα parking των αυτοκινήτων.

Λίγο πριν το τέλος ένα ποίημα του John Pepper Clark από την περιοχή του δέλτα του ποταμού Νίγηρα, ο οποίος σπούδασε στο πανεπιστήμιο του Princeton κι έγινε θρύλος στη χώρα του. Μιλά για το Ibadan, αυτή την μεγάλη πόλη της δυτικής Νιγηρίας, την μεγαλύτερη σε πληθυσμό νέγρων σχεδόν σε ολόκληρη την Αφρική, ονομαστή για το πανεπιστήμιο της αλλά και για το εμπόριο κακάο που διεξάγεται εκεί:

Ιμπάνταν,
Ρεούμενο πιτσίλισμα
από σκουριά και χρυσάφι.
Πεταμένο με δύναμη
και σκορπισμένο
σ’ εφτά λόφους απάνω
-σα μια σπασμένη


πορσελάνη στον ήλιο.

Για το τέλος, μια περιήγηση στη Νότια Αφρική. Η Νότια Αφρική γνώρισε την συντριπτική καταπίεση του απαρτχάιντ. Πολλά τραγούδια που κυκλοφορούσαν στη γλώσσα αφρικάανς, ένα ιδίωμα με ολλανδικές ρίζες, μιλούσαν γι’ αυτή την αφόρητη κατάσταση:

Η ΚΛΟΥΒΑ

Φτάνει το μεγάλο
όχημα. Σ’ όλη
τη χώρα το λένε
Κλούβα. Να το
το μεγάλο όχημα·
η Kλούβα:

-Έχεις φύλλο αδείας;
-Πλήρωσες τους φόρους σου;
-Που είναι το χαρτί σου;


ΠΑΤΡΙΔΑ, ΣΕ ΘΡΗΝΟΥΜΕ !

Βγάλε το καπέλο σου!
Σε ποια φυλή
ανήκεις; Αρχηγό
ποιον έχεις; O πατέρας σου
ποιος είναι; Πού
πληρώνεις φόρους;
Από ποιο ποτάμι πίνεις;

-Πατρίδα σε θρηνούμε!


Απόστολος Σπυράκης



Πηγές : Αθαν. Β. Νταουσάνης, Η ποίηση της μαύρης Αφρικής, εκδόσεις Ροές.
             Σωκράτης Σκαρτσής, Αφρικανικά τραγούδια, εκδόσεις Καστανιώτη.

Σημ.: Διαβάστε περισσότερα για την ποίηση της Νότιας Αφρικής σε παλαιότερο άρθρο εδώ.



Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου