Παρασκευή, 25 Μαΐου 2018

Η κριτική των κριτικών

Σε κάποιο σημείο του μνημειώδους θεατρικού έργου του Σάμουελ Μπέκετ Περιμένοντας τον Γκοντό, οι δυο κεντρικοί ήρωες, ο Εστραγκόν και ο Βλαδίμηρος, αρχίζουν να βρίζονται. Μετά από μερικές βρισιές εκατέρωθεν, ο Εστραγκόν αποκαλεί τον Βλαδίμηρο «κριτικό λογοτεχνίας»! Ο Βλαδίμηρος λέει: «Ωωχ!», κατεβάζει τα αυτιά και γυρίζει από την άλλη μεριά ηττημένος.1 Ο χαρακτηρισμός του από τον Εστραγκόν δεν εκλαμβάνεται ως μια απλή βρισιά, αλλά ως η πιο δυνατή προσβολή, που κάνει τον αντίπαλο να μην έχει κάτι να του αντιτάξει.

Πιθανότατα ο Μπέκετ να είχε αντιμετωπιστεί και ο ίδιος από κριτικούς που να έθαβαν το έργο του ή, στην καλύτερη περίπτωση, το αντιμετώπιζαν με σκεπτικισμό, γιατί εκείνη την εποχή οι κριτικοί λογοτεχνίας είχαν τη δυνατότητα να στρέψουν το αναγνωστικό κοινό μακριά από ένα έργο, που δεν τους άρεσε, τους ξένιζε ή τους φαινόταν διαφορετικό από τις νόρμες της εποχής. Όμως, μέχρι και οι πιο γνωστοί κριτικοί λογοτεχνίας έκαναν λάθη, με την ιστορία να δικαιώνει τελικά έργα, τα οποία εκείνοι είχαν απαξιώσει.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η απαξιωτική γνώμη του Κωστή Παλαμά για την ποίηση του Καβάφη: «Μα για ποιητής;… Δεν ξέρω, ίσως να κάμνω λάθος… Μάλλον για ρεπορτάζ μοιάζουν τα γραφτά του, λες και φροντίζει να μας δώσει ρεπορτάζ από τους αιώνες! […] Είναι μερικά από τα σημειώματά του αυτά που παν να μοιάσουν σκίτσα ιδεών, που πρόκειται να γίνουν καλά τραγούδια. Μα που ο εργάτης των τ’ αφήνει μόνο σε σχέδια» και αλλού: «Φτάνω στο συμπέρασμα: Τα έργα του Καβάφη, στίχος, γλώσσα, έκφραση, μορφή και ουσία, μου φαίνονται σα σημειώματα που δεν μπορούν ή που δεν καταδέχονται να γίνουν ποιήματα».2 Για την ποίηση του Καβάφη εκφράστηκαν και άλλοι με παρόμοιο τρόπο, όπως ο Τίμος Μαλάνος, που την χαρακτήρισε ως «έργο εγκεφαλικό»3 και ο Τέλλος Άγρας, που χαρακτηρίζει όλους του πολυσύλλαβους στίχους του Καβάφη κακούς.4

Απαξιωτική ήταν η στάση των κριτικών λογοτεχνίας και για τον Καρυωτάκη και αυτή στάθηκε μια από τις πολλές αιτίες, για την απόφασή του να αυτοκτονήσει. Πού καταλήγουμε; Σήμερα ο Καβάφης και ο Καρυωτάκης διαβάζονται περισσότερο από τον Άγρα και τον Παλαμά.

Στις μέρες μας, οι κριτικοί λογοτεχνίας χωρίζονται σε δύο κύριες κατηγορίες.

Η πρώτη κατηγορία είναι οι αναγνωρισμένοι κριτικοί λογοτεχνίας, που γράφουν σε πολυδιαφημισμένα έντυπα ή ηλεκτρονικά μέσα και προσπαθούν να διαμορφώσουν την κοινή γνώμη υπέρ ενός λογοτεχνικού έργου. Δεν κάνουν κριτική, αλλά παρουσίαση. Δεν βρίσκουν ποτέ ψεγάδια σε ό,τι κρίνουν. Όμως, αν ένα έργο δεν θέλουν να το διαφημίσουν δεν το αναφέρουν. Πολύ απλά οι αναγνωρισμένοι κριτικοί λογοτεχνίας αγνοούν ό,τι θα απαξίωναν οι παλιότεροι.

Η δεύτερη κατηγορία είναι φίλοι λογοτεχνών, που γράφουν για τον κύκλο τους, για την παρέα τους και συνήθως διαβάζονται από έναν πολύ κλειστό περίγυρο και περιορίζονται στο να αυτοθαυμάζονται. Το διαδίκτυο δίνει τη δυνατότητα ενός μεγαλύτερου ανοίγματος, όμως και πάλι οι κριτικές διαβάζονται από ελάχιστους διαδικτυακούς φίλους, που θα έχουν τον χρόνο και τη διάθεση να τις διαβάσουν. Γι’ αυτούς τους λόγους η εν λόγω κατηγορία είναι εντελώς ανώδυνη. Δεν κάνει κακό σε κανέναν, γιατί δεν καθιερώνει λογοτέχνες, όπως η πρώτη κατηγορία.

Υπάρχουν και λίγοι κριτικοί λογοτεχνίας, που επιμένουν, όταν γράφουν για ένα βιβλίο να αναφέρονται, τόσο στις αρετές, όσο και στα ελαττώματα του έργου. Αν δεν τους αρέσει κάτι, θα το πουν, αντιμετωπίζοντας τον κίνδυνο λεκτικών επιθέσεων από τους λογοτέχνες και το κοινό τους.

Κανένας, όμως, από τους κριτικούς λογοτεχνίας δεν μπορεί να καταστήσει διαχρονικό ένα λογοτεχνικό έργο. Τους πραγματικά σπουδαίους λογοτέχνες, τους δικαιώνει η ιστορία. Όπως, φτάσαμε τόσα πολλά χρόνια από το θάνατο του Καβάφη να τον διαβάζουμε και να τον θαυμάζουμε ακόμα και σήμερα, έτσι και μετά από άλλα τόσα χρόνια μπορεί να μνημονεύουμε έναν λογοτέχνη του καιρού μας, που οι αναγνωρισμένοι κριτικοί λογοτεχνίας της εποχής μας, είτε τον απαξίωσαν, είτε τον αγνόησαν.

Θεοχάρης Παπαδόπουλος



1) Σάμουελ Μπέκετ: «Περιμένοντας τον Γκοντό», μετάφραση: Αλεξάνδρα Παπαθανασοπούλου, εκδόσεις: «Ύψιλον», σελ. 84.
2) Επτά μελετήματα για τον Καβάφη, εκδόσεις: Μανδραγόρας», σχόλιο των Βασιλικής Κύρκου, Γεώργιου Στεφανίδη: «Η αρνητική κριτική στον Καβάφη», σελ. 108.
3) Ό.π., 109.
4) Ό.π., 109.


      
      


1 σχόλιο:

  1. Η γραφή και η κριτική της, κατά την ταπεινή μου γνώμη θα έπρεπε καλοπροαίρετα πάντα, να πηγάζει απ την ψυχή σε συνδυασμό με το τάλεντο της σύνθεσης των λέξεων μόνο τότε καθίστανται διαχρονικές ανεξάρτητα της ποσότητας του αναγνωστικού κοινού. Καλημέρα και καλό μας μήνα. Πολύ ωραίο κείμενο σας, ευχαριστούμε!

    ΑπάντησηΔιαγραφή