Δευτέρα, 16 Απριλίου 2018

Η τέχνη του χαϊκού και δύο πρόσφατες ελληνικές συλλογές

Κατά τη συζήτηση που ακολούθησε τις ομιλίες στην εφετινή ημερίδα του Κύκλου των Ποιητών με τίτλο «Ποίηση και παγκοσμιοποίηση», η οποία πραγματοποιήθηκε στις 31.3.2018 στη Στοά του Βιβλίου, επεσήμανα μια παράλειψη: κανείς από τους ομιλητές δεν κατέδειξε ότι μία από τις συνέπειες της παγκοσμιοποίησης είναι ο ειδολογικός μετασχηματισμός.

Προς τεκμηρίωση της θέσης μου αναφέρθηκα στο χαϊκού, το είδος εκείνο της παραδοσιακής ιαπωνικής ποίησης που έχει τόσο κακοπάθει στα χέρια των Δυτικών. Ανέφερα, συγκεκριμένα, ότι το χαϊκού έχει μεταποιηθεί στη Δύση τόσο από πλευράς περιεχομένου (στην Ιαπωνία το χαϊκού είναι συνδεδεμένο με τις εποχές του χρόνου και γι’ αυτό περιέχει λέξεις που υποδεικνύουν την εποχή: τα λεγόμενα κίγκο και είναι επίσης δείγμα υψηλού συμβολισμού μες στην απλότητά του, άρα αξιοποιεί τα μέγιστα τον υπαινιγμό και δεν είναι ωμό: όταν ο Ματσούο Μπασό γράφει για τη λίμνη, τον βάτραχο και τον ήχο του νερού ουσιαστικά μιλάει για την ενότητα των πάντων) όσο και από μορφικής πλευράς (το περίφημο σχήμα των 5-7-5 συλλαβών που έχει γίνει καραμέλα στη Δύση, στην Ιαπωνία αφορά ότζι και όχι συλλαβές: η λέξη Τόκυο π.χ. έχει τρεις συλλαβές αλλά πέντε ότζι «Το-ου-κυ-ο-ου» - για περισσότερα βλ. εδώ). Τα πρωτοέμαθα αυτά από τους συνεργάτες που γράφουν στο στίγμαΛόγου και αργότερα, όταν μετέφραζα τα χαϊκού για το βιβλίο Τσουνάμι - 29 χαϊκού από τις επιζήσαντες της φυσικής καταστροφής στην Ιαπωνία το 2011, τα έψαξα περαιτέρω.

Τι κάναμε λοιπόν οι Δυτικοί, παρερμηνεύοντας το είδος; Προσφέραμε μια άλλη ανάγνωση ή μια άλλη ερμηνεία του, η οποία αντιβαίνει στην αρχική, και το συστήσαμε στο Δυτικό αναγνωστικό κοινό με αλλοιωμένους όρους. Κάναμε με άλλα λόγια cultural appropriation, πολιτιστική οικειοποίηση (ή υφαρπαγή, όπως το προτιμώ, για να τονίζεται η αρνητική σημασία του όρου), αφού μπήκαμε σε έναν ξένο χώρο (έστω και αν είναι ποιητικός, επομένως συμβολικός, παραμένει χώρος) και τον εποικήσαμε με τους δικούς μας όρους, αγνοώντας τους όρους των γηγενών. Γιατί ποιο άλλο είναι το σημείο αναφοράς σε μια ποιητική φόρμα αν όχι η αρχική μήτρα που τη γέννησε;

Τα Δυτικά χαϊκού είναι τρανταχτό παράδειγμα Δυτικής αποικιακής νοοτροπίας που εξακτινώνεται ή προβάλλεται και σε άλλα πεδία, πέραν των γεωγραφικών. Και θα είχε ενδιαφέρον να ελεγχθεί αν το δυτικότροπο χαϊκού έχει διεισδύσει στην Ιαπωνία και, ως ηγεμονικός κώδικας, έχει επηρεάσει και την εγχώρια παραγωγή, ουσιαστικά προκαλώντας μια επανεγγραφή του είδους. Ή οι Ιάπωνες είναι πολύ περήφανοι για κάτι τέτοιο;

Το χαϊκού είναι παγκόσμια κληρονομιά: αυτή ήταν η απάντηση που έλαβα στην ημερίδα. Και τότε συνειδητοποίησα ότι απευθυνόμουν σε Έλληνες (άρα Δυτικούς) ποιητές που έχουν εν πολλοίς πειραματιστεί και οι ίδιοι με το είδος. Και ότι, φυσικά, κανείς δεν μπορεί να δει τη δική του καμπούρα. Έτσι, σταμάτησα εκεί. Αν όμως είχα συνεχίσει, θα έλεγα ότι και η μυθολογία μας είναι παγκόσμια κληρονομιά. Γιατί τότε αντιδρούμε όταν οι σκηνοθέτες του Χόλιγουντ την παραλαμβάνουν και την κάνουν σούπα ή πολτό, ανάλογα με την εκάστοτε σκηνοθετική άποψη;

Αυτός ήταν ένας -ελπίζω πρόσφορος- πρόλογος για να περάσω στον σχολιασμό δύο ελληνικών συλλογών χαϊκού.

*

Η πρώτη είναι η Χαϊκού και ένα κικό της Αναστασίας Πεπέ. Η συλλογή αποτίει πραγματικό φόρο τιμής στο είδος του χαϊκού και τη διάβασα με αγαλλίαση. Παρουσιάζονται κατά κανόνα δύο τρίστιχα σε κάθε σελίδα (αλλού βέβαια ένα, αλλού τρία) και παρεμβάλλονται σκίτσα της ποιήτριας, η οποία είναι επίσης αρχιτέκτονας.

Το βιβλίο είναι χωρισμένο στις τέσσερεις εποχές, όπως θα ήταν ένα αντίστοιχο ιαπωνικό βιβλίο, όμως διαφυλάττει ευλαβικά ένα καθαρά ελληνικό χρώμα:

ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ

Στάζει το δώμα
Πάνω στην κληματαριά.
    Χτεσινή βροχή.

Λιμνούλα βροχής!
Στο μικρό ταρατσάκι
    Ήλιος γυαλίζει.

ΧΕΙΜΩΝΑΣ

Γυναίκα τρέχει
Με το βάρος της πόλης
     Στα δυο της πόδια.

Ο Σαρωνικός!
Χάνεται ολόκληρος
    Μες στην ομίχλη.


ΑΝΟΙΞΗ

Κοίτα ταιριάζουν
Με τον πράσινο κισσό
     Τα μπλε κάγκελα.

Άνθη πασχαλιάς
Στις ρίγες του τσιμέντου
    Με γόπες μαζί.


ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ

Τα χόρτα λάμπουν!
Ο Υμηττός αχνίζει
     Καυτός Ιούλης.

Ένα παιδάκι
Στερέωσε στην άμμο
     Τα πέδιλά του.

Το βιβλίο κλείνει με δύο ενότητες «Φθινόπωρο πάλι» και «Χειμώνας» (επιπλέον του «Φθινοπώρου» και του «Χειμώνα» της αρχής), καταδεικνύοντας τον αέναο κύκλο των εποχών. Πρόκειται για ένα πραγματικά αξιόλογο βιβλίο που τιμά το είδος το οποίο επικαλείται. Ας σημειωθεί επίσης ότι η κ. Πεπέ κέρδισε το Α΄ βραβείο στον Α΄ Πανελλήνιο Διαγωνισμό Χαϊκού – 2014, που διοργάνωσαν η Ιαπωνική Πρεσβεία, ο Ελληνο-Ιαπωνικός Σύνδεσμος Φιλίας και ο Ελληνικός Κύκλος Χαϊκού για το ποίημά της «Πέτρες και σκόνη».

*

Η δεύτερη συλλογή χαϊκού είναι οι Λάμψη λεπιδόπτερων που έγραψαν δύο αξιόλογοι και αγαπημένοι ποιητές: η Φωτεινή Βασιλοπούλου και ο Γιώργος Γάββαρης. Και οι δύο έχουν απασχολήσει στο παρελθόν το ιστολόγιό μας και έχουν αποσπάσει ιδιαίτερα θετικά σχόλια για τη δουλειά τους. Δυστυχώς όμως τα τωρινά χαϊκού τους δεν φαίνεται να κατάφεραν να σταθούν στο ύψος των πρότερων ποιημάτων τους. Αν δεν τα είχαν χαρακτηρίσει χαϊκού αλλά δεκαεπτασύλλαβα τρίστιχα ή κάτι άλλο, δεν προσπαθούσαν δηλαδή να τα εντάξουν σε μια πολύ συγκεκριμένη παράδοση που, όπως είπα στην αρχή, έχει υποστεί τα πάνδεινα στη Δύση, θα ήταν πολύ πιο εύκολο για εμένα να αφήσω τα μορφικά στοιχεία στην άκρη και να επικεντρωθώ αποκλειστικά στην ουσία. Αλλά τώρα αυτό δεν γίνεται.

Η συλλογή λοιπόν περιλαμβάνει τρίστιχα δύο ταχυτήτων: ορισμένα είναι συμβολικά (πιο κοντινά στην ουσία του χαϊκού δηλαδή) και ορισμένα άλλα γειωμένα (επομένως πιο κοντινά σε μια δυτικότροπη ερμηνεία). Θα δώσω δείγματα και από τα δύο είδη, πρώτα από τα συμβολικά:

Με κιμωλία
Ζωγράφισα το μέλλον
Έβρεχε πολύ.

Βλέμματα πουλιά
Κρυφά διαβατήρια
Ξένου ουρανού.

Γέφυρες χτίζουν
Τα μάτια να διαβούνε
Αβύσσους σιωπής.

Και έπειτα από τα γειωμένα:

Αγκάθια, λάσπες.
Κήπος της γνώσης. Βαθιά
Σκάψε και θάψου!

Αίμα και λάσπη.
Κεραμέων αγγεία.
Στάχτινα κορμιά.

Άσπλαχνα λόγια
Πετώντας θα έρθουνε
Να μας θερίσουν.

Ωστόσο, δεν θέλω να είμαι άδικη. Παρά τα γειωμένα ποιήματα που αντιστέκονται στον παραδοσιακό ορισμό του χαϊκού, η Λάμψη λεπιδόπτερων είναι συνολικά μια καλή συλλογή δεκαεπτασύλλαβων τρίστιχων (μιλώντας πάντα σε όρους νοήματος): πραγματεύεται το ζήτημα της αγάπης και της απώλειας, συνείρει Καρούζο, Ελύτη και άλλους Έλληνες ποιητές και έχει σφαιρικότητα. Και τα γειωμένα τρίστιχα, υπό μια έννοια, λειτουργούν ως αντίβαρο στα πιο συμβολικά. Όμως, θα ήθελα πάρα πολύ να μην είχε τη λέξη χαϊκού στο εξώφυλλο.

Χριστίνα Λιναρδάκη


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου