Παρασκευή, 2 Μαρτίου 2018

Έργα κρητικής ποίησης μεταξύ 13ου και 16ου αιώνα

…Όσο κι αν έψαξα, όπου κι αν ερώτηξα, ό,τι κι αν εδιάβασα, πουθενά δεν βρήκα κρητικό μνημείο του ποιητικού λόγου, πιο παλιό από τον «Λίβιστρο» και τον «Φλώριο», που όπως μας λέει ο σοφός Ηρακλειώτης ερευνητής της Βενετοκρατίας στην Κρήτη και στα ελληνικά νησιά, ο βαθυστόχαστος κρητικός και μελετητής στα έργα της κρητικής λογοτεχνικής παραγωγής εκείνης της εποχής, ο Στέφανος Ξανθουδίδης, ανήκουνε και τα δύο σε Κρητικούς ποιητές του 13ου και 14ου αιώνα.

Ο «Λίβιστρος», που τον ερεύνησε πιο πολύ ο Στέφανος Ξανθουδίδης, είναι ποίημα, πέρα για πέρα διαφορετικό από το βυζαντινό μυθιστόρημα «Λίβιστρος και Ροδάμνη» που συντάχτηκε γύρω στο 1380, στο τέλος δηλαδή του 14ου αιώνα και είναι γραμμένο σε πεζή γλώσσα.

[…] Η «Ριμάδα Κόρης και Νιου», ερωτικό στιχούργημα, σε γνήσιο κρητικό ιδίωμα, χρονολογάται στο τέλος του 1490. Ο ποιητής της όμως δεν είναι γνωστός. Ο στίχος της Ριμάδας αυτής είναι πολιτικός ομοιοκατάληκτος δεκαπεντασύλλαβος, που αν και παρουσιάζει πολλές ατέλειες στιχουργικές, ως τόσο δε χάνει μήτε στη χάρη μήτε στον αυθορμητισμό του. Θέμα του έχει ο ποιητής τις προσπάθειες που κάνει ένας νέος να σιμώσει και να κάμει δική του μια κόρη, από τον τόπο του και από τη γειτονιά του.

Χαρακτηριστικοί τέτοιοι στίχοι είναι οι παρακάτω που μιλούνε και κλείνουνε τα παρακάλια του νιου και τη λογική άρνηση της κόρης:
«…Κόρη με νιό δικάζεται απ’ όνα παραθύρι,
Μια νύκταν όσο πούδωκεν αυγής το σημαντήρι.
Ο νιώτερος ζητά φιλί κι η κόρη δαχτυλίδι.
Ο νιος το δαχτυλίδιν του τση κόρης δεν το δίδει…»
.

[…] Τα έργα του Στέφανου Σαχλίκη 2) «Γραφαί – Στίχοι – Ερμηνείαι» όπως λέγονται και 2) «Αφήγησις παράξενος», και που γραφτήκανε πριν από το 1500, στο τέλος του 15ου αιώνα, είναι χαρακτηριστικά έντεχνα ποιήματα, που λένε τα βάσανα, τα παρατηρήματα, τα παθήματα και τις συμβουλές του Ηρακλειώτη δικηγόρου στους πατριώτες του.

[…] Σύγχρονοι με το Στέφανο Σαχλίκη είναι οι τρεις στιχουργοί του 1500. Οι Χούμνος, Πικατόρος και Μάρκος Δεφανάρας. Του Χύμνου ξέρομε ένα έργο με τίτλο «Κοσμογέννησις». Του Πικατόρου έχομε μια μόνο θρηνητική ρίμα «Εις τον πικρόν και ακόρεστον Άδην» που μιλεί με υπερβολικά μεγάλη απαισιοδοξία για τη ζωή. […] Του Μάρκου Δεφανάρα διασώθηκαν δύο έργα. Από τα δύο το πιο χαρακτηριστικό είναι το «Ιστορία της Σωσάνης». Το διακρίνει έντονο θρησκευτικό συναίσθημα και έχει χριστιανική έμπνευση.

[…] Στα 1508 βρίσκομε το ποίημα του Μανώλη Σκλάβου που επιγράφεται «Η συμφορά της Κρήτης του μεγάλου σεισμού». Το ποίημα είναι γραμμένο σε ομοιοκατάληκτους στίχους και συνταιριάζει μέσα του το ηθικοπλαστικό με το ιστορικό στοιχείο. Κρίνεται όμως σαν άτεχνο ποίημα, πραγματικότητα που φανερώνει πως ο Μανώλης Σκλάβος είτανε αγράμματος και άπειρος σαν ποιητής κι ας είχεν αίσθημα βαθύ κι αγάπη μεγάλη για τους ανθρώπους και τον τόπο του.

[…] Ο «Απόκοπος, του ποιητή Μπεργαδή εδημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1519. Ο Μπεργαδής είναι Ρεθεμνιώτης από παλιά μεγάλη οικογένεια. […] Ο Μαρίνος Φαλιέρος εδημοσίευσε στα 1534 μια ποιητική του εργασία με τίτλο «Ερωτικό ενύπνιον». Το ποίημα είναι πολύ ωραίο, με φαντασία και αξιόλογη τέχνη, κι ας είτανε πολύ νέος ο ποιητής του.

Ο Γαβριήλ Ακοτιανός τον ίδιο χρόνο, 1534, εδημοσίευσε μια διασκευή του «Απολλώνιου». Η διασκευή θεωρείται όχι πετυχημένη και ίσως για το λόγο αυτό δεν έμεινε στη μνήμη των Κρητικών όσο έπρεπε.

Στα 1539 έχομε τη δημοσίευση από ένα, ανώνυμο ποιητή μιας σάτυρας πολύ δυνατής, γεμάτης νεύρο και χιούμορ με τίτλο: «Η Φυλλάδα του Γαϊδάρου». […] Η σάτυρα αυτή είναι διασκευή κάποιου πιο παλιού έργου ποιητικού, με στόχο τους γραμματιζούμενους Βενετούς ου θελήσανε να φέρουνε και να κάμουνε υποχρεωτικά τα γράμματά τους στην Κρήτη. Οι Κρητικοί βέβαια τους περιφρονήσανε και τους κοροϊδέψανε τόσο, που δεν έγινε τίποτε, ούτε έμεινε τίποτε, στον κρητικό λαό.

Στα 1585 εγράφτηκε το ποίημα του Αντώνη Αχέλη «Μάλτας πολιορκία». Το ποίημα περιγράφει συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός, δηλαδή την πολιορκία του νησιού Μάλτα από τους Τούρκους στα 1565.

[…] Η κρητική ποίηση συνεχίζει τη δοξασμένη δημιουργική πορεία της προς τα πάνω σε όλο το διάστημα του 16ου αιώνα. Ο αιώνας αυτός κλείνει ποιητικά, όπως δείχνουνε τα πράγματα με την έρευνα, με την αψεγάδιαστη «Βοσκοπούλα». […] Το θαυμάσιο αυτό έργο, τη «Βοσκοπούλα», την αγαπήσανε πολύ ο Αδαμάντιος Κοραής και ο εθνικός μας ποιητής Διονύσιος Σολωμός και μαζί τους όλοι οι Έλληνες. Τούτο μας το βεβαιώνει η αλήθεια πως τη «Βοσκοπούλα» την μαθαίνανε ξεστίχου, απ’ έξω, και άντρες και γυναίκες στην Κρήτη και στην άλλη Ελλάδα. […] Ο στίχος είναι με δεκατρείς συλλαβές και η ομοιοκαταληξία στρωτή πάντοτε, με τον παροξύτονο τονισμό της. Η διήγηση γίνεται από τον βοσκό και έχει θαυμαστές εναλλαγές και ακόμη θαυμάσιες σε πλοκή και χρώματα εικόνες στην πανώρια κρητική φύση, όπως:
«Σε δέντρη, σε λιβάδια, σε ποτάμια,
Σε δροσερά και τρυφερά καλάμια.
Μέσα στα δέντρη κείνα τ’ ανθισμένα
Που βόσκαν τα λαφάκια τα καημένα,
Στη γη τη δροσερή, στα χορταράκια
Που γλυκοτραγουδούσαν τα πουλάκια,
Πανώρια λυγερή, πανώρια κόρη,
Ωσάν καλή καρδιά κι ωραία στα θώρη,
έβλεπε κάποια πρόβατα δικά της
Κι έλαμπε σαν τον ήλιο η ομορφιά της…».


Παύλος Κεδραίος



Σημ.: Αποσπάσματα-επιλογές από το βιβλίο-μελέτη Η κρητική ποίηση ως το 1900 (εκδ. Δωρικός, 1984).

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου