Παρασκευή, 9 Φεβρουαρίου 2018

Καζαντζάκης και Σαίξπηρ

Οι δεσμοί ανάμεσα στον Ουίλιαμ Σαίξπηρ και τον Νίκο Καζαντζάκη εκτείνονται πολύ πέρα από το γεγονός ότι αμφότεροι οι συγγραφείς αποτελούν δύο από τους επιφανέστερους στη χώρα τους καθώς και στον κόσμο ολόκληρο. Οι δεσμοί αυτοί πάνε ακόμα βαθύτερα από το απλό γεγονός ότι ο Καζαντζάκης συνέγραψε ένα θεατρικό έργο με το όνομα Ο Οθέλλος Επιστρέφει ή λίγα ακόμα κείμενα 75 σελίδων που φέρουν σαιξπηρικούς τίτλους, τα οποία δεν έχουν γίνει ακόμα προϊόν επεξεργασίας και που μπορεί κάποιος να τα βρει σήμερα στο Μουσείο Καζαντζάκη.

O Carl Sagan είπε ότι «για να φτιάξεις μια μηλόπιτα από την αρχή, πρέπει πρώτα να εφεύρεις το Σύμπαν». Ο κοινός δεσμός που οι δύο αυτοί αθάνατοι μοιράζονται είναι ότι και οι δύο δημιούργησαν το Σύμπαν. Είναι ένα σύμπαν γλωσσολογικό, γεμάτο από χιλιάδες νέες λέξεις με πρωτότυπες σημασίες που γεννούν αναρίθμητες δυνατότητες, ένα σύμπαν που πλημμυρίζει με συναρπαστικές ιστορίες που αιχμαλωτίζουν τη φαντασία και προσφέρουν νέα πρότυπα ήθους, ανθρώπινης χάρης και αξιοπρέπειας, και που έχουν εμπλουτίσει όχι μόνο το Αγγλικό Λεξικό, όχι μόνο την Παγκόσμια Λογοτεχνία αλλά και την ίδια τη ζωή με τον πλούτο τους, σε σύλληψη, έμπνευση και δημιουργικότητα.

[...Η] αντίληψη που είχε ο Καζαντζάκης για τον Σαίξπηρ [κινούνταν] μέσα στα πλαίσια της δικής του επιθυμίας να ανακαλύψει στον ποιητή, που τόσο σφόδρα λατρεύει,τα χαρακτηριστικά αυτά που ο ίδιος θεωρεί ως τα ανώτερα χαρακτηριστικά σε ένα ανθρώπινο ον. Ο ιδανικός ήρωας του Καζαντζάκη είναι ο πολεμιστής άγιος, ο πνευματικός μαχητής που βρίσκεται σε μια διαδικασία διαρκούς ανάβασης. Αυτός που με δόντια και με νύχια και με νου, είτε με μεγάλες θυσίες είτε με αυτοταπείνωση, εξακολουθεί να αναζητά τις ανομολόγητες δυνάμεις που διαχέονται στο σύμπαν. Ένας ήρωας τόσο ελεύθερος, ελεύθερος από το φόβο, ελεύθερος ακόμη και από την ελπίδα, κάποιος που θα περνούσε και μέσα από την Κόλαση για να φτάσει στον Παράδεισο, που θα δοκίμαζε όλα τα δηλητήρια στο σύμπαν και θα τα μετουσίωνε σε φως, δημιουργία, σωτηρία, ελευθερία. Το ταξίδι του Καζαντζάκη είναι στην πραγματικότητα μια πνευματική αναζήτηση για την ψυχή του ποιητή. Και αυτό που θα ανακαλύψει μέσα στην ψυχή του Ουίλιαμ Σαίξπηρ, θα μετουσιώσει εν τέλει ολόκληρη την οπτική του Καζαντζάκη για την Αγγλία ως έθνος.

[...] ο Νίκος Καζαντζάκης περπατούσε, και αγαπούσε τους λαβυρίνθους. Ήταν ένας flaneur, ένας περιπατητής εν σώματι και πνεύματι, και επιτρέψτε μου να πω ότι γεννήθηκε με το μίτο της Αριάδνης ήδη στο (αριστερό) χέρι του. Περπατούσε μέσα στους δρόμους της γενέτειρας του Σαίξπηρ, διάβαινε μέσα στη ζωή του και τα έργα του σαν ένας μυστικός χαρτογράφος, άρχισε να χαρτογραφεί την ψυχή του ποιητή.

Ξεκινώντας με τη θρησκευτική ταυτότητα της κοινωνίας που έθρεψε τον Ουίλιαμ Σαίξπηρ, ο Καζαντζάκης γράφει: «Ο Σαίξπηρ ήταν παιδί του καιρού του, ξεχειλίζοντας κι αυτός, όπως κι η εποχή του, από τους χυμούς της μεθυστικής ειδωλολατρικής αναγέννησης. Ο καθολικισμός είχε χάσει τη δύναμή του να κρατάει σε αλύγιστη πειθαρχία τις ψυχές. Κι ο πουριτανισμός δεν είχε ακόμα απλώσει το πένθος του στην Αγγλία. Η τρυφερή, φιλήδονη ψυχή του Σαιξπήρου γεννήθηκε ίσια ίσια στο κλίμα που περισσότερο της ταίριαζε, για να δώσει όλον της τον καρπό». Από αυτή λοιπόν την οπτική γωνία είναι που ο Καζαντζάκης πρωτοδιακρίνει τα φτερά της ελευθερίας. Ελευθερία που πηγάζει εκ των έσω αλλά, προφανώς, και ελευθερία ολόγυρά του. «Ακράταγο διονυσιακό μεθύσι συνεπαίρνει τα κρεατοφάγα αυτά κορμιά», συνεχίζει ο Καζαντζάκης, «συνεπαίρνει και τα μυαλά και τις ψυχές, το περίσσεμα της καρδιάς είναι άφθονο. [...] μποέμηδες, φτωχοί, μπεκρήδες, καβγατζήδες, γυναικάδες. Μαθαίνουν τη ζωή και τη χοντρή χυμώδη γλώσσα της όχι από λεξικά και παλιές χρονογραφίες, παρά στις ταβέρνες, στα πορνεία, στα παζάρια, στα λιμάνια, στις φυλακές και στον πόλεμο. [...] Ζουν όλα τα πάθη των ανθρώπων, κι απάνω στο γόνατο, στις ταβέρνες ή στα χαμώγια τους, σκαρώνουν γρήγορα γρήγορα κωμικές σκηνές και τραγωδίες και βιαστικά τις ανεβάζουν στα πρωτόγονα θέατρα στους όχτους του Τάμεση». 

[...] Και στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου του Ταξιδεύοντας στην Αγγλία: «Η Αγγλία κοιτάζει το πρόσωπό της στον Σαίξπηρ και χαίρεται, γιατί βλέπει πως ο γιος τούτος έχει, μέσα στο μικρό χώρο του προσώπου του, τέλεια συμπυκνώσει κι αποτυπώσει όλα τα χαρακτηριστικά της: το σαξονικό πραχτικό νου, την κελτική ονειροπόληση, την κουρσάρικη πακλικαριά του Βίκινγκ και την πειθαρχία του Νορμανδού. Κι απάνω από όλα, μέσα σε όλα, τον έρωτα της Ελευτερίας».


Νίκη Σταύρου 


Σημ.: Αναδημοσίευση αποσπάσματος από ομότιτλο κείμενο που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό
δε/κατα, τεύχος 52, χειμώνας 2017.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου