Δευτέρα, 26 Φεβρουαρίου 2018

«Το καρυδότσουφλο» του Ίαν ΜακΓιούαν

Ένα ευρηματικό και βαθιά σαρκαστικό μυθιστόρημα, ανάμεσα σε θρίλερ και μαύρη κωμωδία, αφηγημένο από τον πιο αναπάντεχο αφηγητή: το μωρό που κυοφορεί μια επίδοξη δολοφόνος. Το μυθιστόρημα στηρίζεται πάνω σε οξείες αντιθέσεις ή δίπολα, όπως ο σύζυγος και ο εραστής, ο ρόλος της μητέρας και ο ρόλος της ερωμένης, το κρυφό και το φανερό, ο αμνιακός σάκος και ο έξω κόσμος, η ποίηση και η κοινοτοπία, η αγάπη και το μίσος, η αθωότητα και η ενοχή, το δίκαιο και το άδικο. Ρυθμιστής της κίνησης του εκκρεμούς ανάμεσα στον εκάστοτε πόλο δεν είναι πάντοτε η μοίρα, είναι κυρίως οι ενσυνείδητες αποφάσεις που παίρνουν οι ενήλικοι πρωταγωνιστές – πάντοτε σκοποθηρικές, εν τη αποδείξει τους αφελείς ωστόσο.

Τόσο αφελείς που κάνουν την αποφασιστική κίνηση του εμβρύου, να προκαλέσει δηλαδή το ίδιο τη γέννησή του στην πιο άκαιρη για τους δολοφόνους στιγμή, ώστε να συλληφθούν (έστω κι αν αυτό σημαίνει ότι και το ίδιο θα μεγαλώσει, μαζί με τη μητέρα του, στη φυλακή), να μοιάζει εξαιρετικά επιτυχημένη. Στην κίνηση αυτή του εμβρύου θα μπορούσε ο αναγνώστης να διακριβώσει τη λανθάνουσα πίστη του συγγραφέα στην a priori τασσόμενη υπέρ της δικαιοσύνης φύση του ανθρώπου, αν δεν είχε προηγηθεί η αποδόμηση αυτής ακριβώς της ανθρώπινης φύσης μέσα από τα ίδια τα λόγια του εμβρύου που μιλάει με τη σοφία ενός υπερήλικα, δημιουργώντας το πιο εκκωφαντικό οξύμωρο της αφήγησης και περιφρονώντας την εδραιωμένη αντίληψη περί tabula rasa όσον αφορά την προγεννητική γνώση.

Πιστεύω ότι αυτός ακριβώς είναι ο λόγος που οι άνδρες θα δουν περισσότερες αρετές στο βιβλίο από ό,τι οι γυναίκες. Το μητρικό φίλτρο αντιτίθεται σθεναρά σε τούτη την εκδοχή οξυδερκούς, άκρατα εγωκεντρικού, απίστευτα μίζερου (κάπως σαν τους γέρους του Muppet Show!) και ελάχιστα τρυφερού εμβρύου  που προτείνει ο ΜακΓιούαν κι έτσι οι γυναίκες δεν αποδεικνύονται εξίσου ενθουσιώδεις αναγνώστριες. Προσωπικά, πάντως, πιστεύω ότι ο ΜακΓιούαν κάνει απλώς επίδειξη της σαρκαστικής του δεινότητας με αυτό το εύρημα.

Η ματιά του μωρού-αφηγητή, λοιπόν, δεν είναι αφελής ούτε αθώα. Αντίθετα, είναι πλήρης γνώσης: πρόκειται για μια γνώση που υποτίθεται ότι το μωρό κατάφερε να κτίσει  από τα ντοκιμαντέρ του BBC – άλλο ένα καυστικό ευφυολόγημα του ΜακΓιούαν, ως επί το πλείστον για εγχώρια κατανάλωση. Το έμπλεο γνώσεων αυτό μωρό διαθέτει επίσης και social IQ: έχει την ωριμότητα να αντιλαμβάνεται την έλλειψη κοινωνικών δεξιοτήτων που το διακρίνει, λοιδορώντας τον mainstream παντογνώστη αφηγητή της κλασικής λογοτεχνικής θεωρίας.

Οι απανταχού απηχήσεις Σαίξπηρ, αλλά και στίχων σύγχρονης ποίησης, κάνουν το κείμενο πυκνό - ενδεχομένως μάλιστα να το βαραίνουν υπέρ το δέον σε ορισμένα σημεία. Ο υπομνηματισμός της Κατερίνας Σχινά και η μετάφρασή της εν γένει είναι αριστοτεχνικά, εκτός από ένα σημείο, όσον αφορά τη μετάφραση: "Τον θέλω νεκρό!" αναφωνεί η κυοφορούσα μητέρα-επίδοξη δολοφόνος, αφήνοντας να διαφανεί ανάγλυφο το πρωτότυπο "I want him dead!". Πιο στρωτό στα ελληνικά θα ήταν το "Θέλω να πεθάνει". Και ένα δεύτερο: αυτό που μεταφράζεται ως "ουρήθρα" στα ελληνικά είναι το αγγλικό bladder ("Against my skull I feel her bladder shrink, and I'm relieved"), δηλαδή η ουροδόχος κύστη. Όμως αυτά είναι ψιλά γράμματα, ενδεικτικά του προσωπικού μου ψυχαναγκασμού με τις λέξεις.

Κατά τα άλλα, το σασπένς κτίζεται πάνω στα γεγονότα και τα γεγονότα πάνω στις εύθραυστες ψυχολογίες, οι οποίες συνιστούν τα πραγματικά αίτια που παρακινούν στη δράση: την ψυχολογία του απροσχημάτιστα και συστηματικά αγνοημένου από τον μεγαλύτερο αδερφό μικρού αδερφού που έκλεψε τη γυναίκα-παιχνίδι του πρώτου και, αβυσσαλέα ανικανοποίητος, θέλει να κλέψει και την περιουσία του, και εκείνη της ανάλγητης, εμμονικής με το αλκοόλ εγκύου που βάζει με ναρκισσισμό τη γυναικεία της ταυτότητα πάνω από τη μητρική και τη ζήλια της πάνω από τον ανθρωπισμό της. Το αποτέλεσμα το συνοψίζει η φράση που κλείνει το βιβλίο: "Πρώτα θλίψη, έπειτα δικαιοσύνη, έπειτα νόημα. Τα υπόλοιπα είναι χάος".


Χριστίνα Λιναρδάκη

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου