Παρασκευή, 2 Ιουνίου 2017

Ο έρωτας στη ζωή και το έργο του Αντόν Παύλοβιτς Τσέχωφ

Ο έρωτας στις ιστορίες του Τσέχωφ είναι σκληρός, επικίνδυνος, κάτι που μπορεί να δει κανείς πολύ νωρίς ήδη, στα πιο πρώιμα έργα του. Στην "Αγάθη" (1886) ο Σάβκα, ο ήρωας "...ένας ωραίος καλοκαμωμένος νέος που τα μάτια του πάντα έλαμπαν ακόμα κι όταν κοιτούσε τις περιφρονημένες γυναίκες με μια χαδιάρικη τρυφερότητα…παρά την τρυφερή καρδιά του και την ψυχική του απλότητα περιφρονούσε τις γυναίκες. Τους φερνόταν αδιάφορα αφ’ υψηλού και ξέπεφτε στο σημείο να γελάει περιφρονητικά για τα αισθήματα που δοκίμαζαν για το άτομό του". Η Αγάθη, μια νεαρή μόλις δεκαεννιά χρονών, δεν έχει κλείσει έναν χρόνο από τον γάμο της, όμως της είναι αδύνατο να αντισταθεί στη γοητεία του Σάβκα κι έρχεται να τον βρει το βράδυ που λείπει ο άντρας της. Και είναι τόσο ισχυρή η έλξη που της ασκεί ο ρέμπελος άνδρας ώστε, όταν συνέρχεται και προσπαθεί να φύγει, "…μια ακατανίκητη και άτεγκτη δύναμη την έσπρωξε βίαια, σ’ όλο της το σώμα, και σφίχτηκε πάνω στον Σάβκα".

Στο διήγημα "Οι δύο Βολόντια", ο ήρωας Βλαδίμηρος Μιχαήλοβιτς, ένας νέος κάπου τριάντα χρονών που ετοιμάζεται να κάνει καριέρα στο στρατό, έχει επιτυχία στις γυναίκες από την ηλικία των δεκατεσσάρων χρονών "…οι κυρίες που απατούσαν μ’ αυτόν τους άντρες τους δικαιολογούνταν πως ο Βολόντια ήταν ακόμα μικρός και ακίνδυνος… όταν ήταν φοιτητής, καθόταν σ’ ένα επιπλωμένο δωμάτιο, κοντά στο πανεπιστήμιο και ποτέ δεν πήγε κανείς να τον επισκεφτεί χωρίς να τον ακούσει πίσω από την πόρτα να λέει στερεότυπα τη φράση: Δεν είμαι μονάχος! Συγνώμη!". Η ιδιότυπη συμπεριφορά του εκδηλώνεται τη στιγμή που η παιδική του φίλη Σοφία Λβόβνα παντρεύεται τον μεγαλο Βολόντια, τον οποίο ανταγωνίζεται στο πεδίο του έρωτα. Σκοπός του "μικρού Βολόντια" είναι να ξεμυαλίσει τη νεαρή Σοφία Λβόβνα και μετά να την αφήσει στον μεγάλο Βολόντια, έναν συνταγματάρχη πενηντατεσσάρων χρονών με τον οποίο παίζουν τακτικά μπιλιάρδο κι έχουν αναπτύξει στενή φιλία. Στο τέλος το καταφέρνει και η Σοφία Λβόβνα "Με τα μάτια κλειστά και εκστατικά τούδωσε ένα φιλί στο στόμα,- φιλί φλογερό κι ατελείωτο που κράτησε ένα ολάκερο λεπτό μόλο που ήξερε πως αυτό που έκανε ήταν τρέλα…". Μετά απ’ αυτό ο μικρός Βολόντια πετυχαίνει τον σκοπό του, η Σοφία Λβόβνα τον γυρεύει παντού, τον κοιτά εκστατικά, αυτός όμως σε μια βδομάδα την παρατά για πάντα.

Η αλλοπρόσαλλη συμπεριφορά των ανθρώπων που εμπνέουν τον έρωτα αναλύεται και στη νουβέλα "Η Αριάδνη" (1895). Σ' αυτήν περιγράφεται η πραγματική ιστορία μιας κοπέλας που είχε ξεμυαλίσει τον καθηγητή των λατινικών του Τσέχωφ, Στάροβ, όταν ακόμα ο συγγραφέας ζούσε στη γενέτειρα του στο Τανγκαρόκ της Ουκρανίας. Η Αριάδνη είναι η προσωποποίηση του καταστροφικού και άπληστου θηλυκού που χρησιμοποιεί την τρομακτική της γοητεία με μόνο σκοπό την εκπλήρωση των άπληστων και αχαλίνωτων ονείρων της. Όταν κάποιος της αντιστέκεται δοκιμάζει άλλον με λιγότερο δυνατή θέληση και δεν θα ησυχάσει παρά μόνο όταν διαλύσει τα πάντα γύρω της. Στο διήγημα "Για τον έρωτα" αναλύονται τα συναισθήματα του Τσέχωφ για τη Λύντια Αβίλοβα "…δεν έπαυα να τη συλλογίζομαι κι όταν βρισκόμουν στο σπίτι και στα χωράφια και στην αποθήκη… η ανάλαφρη σιλουέτα της δε μού φευγε απ’ το μυαλό… αυτά τα πρόσχαρα, έξυπνα μάτια τα είχα ξαναδεί κάποτε στα παιδικά μου χρόνια, στο άλμπουμ, που ήταν πάνω στην κομόντ, στο σπίτι της μητέρας μου".

Από τη Λύντια Αβίλοβα είναι επίσης εμπνευσμένο και το διήγημα "Το χωρατό", στο οποίο μια κοπέλα μαζί με το φίλο της γλιστρούν σε μια κατηφόρα με το έλκηθρο πάνω στο παγωμένο χιόνι κι όπως τρέχουν με τον αέρα να σφυρίζει στ’ αυτιά τους αυτός της φωνάζει "Νάντια, σ’ αγαπώ!". Η κοπέλα κάθε φορά μεθά από ευτυχία όταν ακούει τη φράση και κάθε φορά που σταματά το έλκηθρο την βασανίζει η αμφιβολία αν ήταν αληθινό αυτό που άκουσε. Σύμφωνα με τη μαρτυρία της Αβίλοβα αυτή είχε διηγηθεί στον συγγραφέα ότι άκουγε στον αέρα που φυσούσε τη φράση "Σ' αγαπώ!", όμως μετά όλα χάνονταν και δεν ήταν σίγουρη αν είχε ακούσει σωστά ή αν ήταν ο αέρας που σχημάτιζε αυτά τα λόγια.

Με τη Λίντια Αβίλοβα, που ήταν παντρεμένη και μητέρα δύο παιδιών, ο Τσέχωφ ανέπτυξε μια πλατωνική σχέση που κράτησε χρόνια, για χατίρι της κόντεψε να πεθάνει όταν για να τη συναντήσει παρά τις συστάσεις των γιατρών που του απαγόρευαν οποιαδήποτε μετακίνηση είχε ταξιδέψει με τις χειρότερες συνθήκες, ενώ ήταν σε κακή κατάσταση εξαιτίας της φυματίωσης που τον οδήγησε σε πρόωρο θάνατο. Ο Τσέχωφ στην προσωπική του ζωή ερωτεύτηκε πολλές φορές, γνώρισε την απόρριψη που τον πείσμωσε, θεωρώντας ότι ο στόχος των γυναικών ήταν πολλές φορές η αυτοεπιβεβαίωση τους και μπορεί να πει κανείς ότι υπήρξε εκδικητικός με κάποιες απ’ αυτές που τον αγνόησαν, κυρίως με την Λίκα Μιζίνοβα, μια ξανθιά καλλονή που παρομοιάζονταν με νεράιδα βγαλμένη από τα παλιά ρώσικα παραμύθια, η οποία τον επιθυμούσε κατόπι σε όλη της τη ζωή. Τρία χρόνια πριν το θάνατό του παντρεύτηκε την Όλγα Κνίπερ, μια θαυμάσια ηθοποιό γερμανικής καταγωγής που μεσουρανούσε τότε στο καλύτερο θέατρο της Ρωσίας, ενώ στα νιάτα του επισκέπτονταν τακτικά τα πορνεία που αφθονούσαν στη Μόσχα στο τέλος του δέκατου ένατου αιώνα. Πολλά διηγήματά του αναφέρονται σ’ αυτά τα ταλαιπωρημένα πλάσματα που προσπαθούσαν να επιβιώσουν στις άθλιες συνθήκες της προεπαναστατικής Ρωσίας. Σε κάποιο γράμμα του μάλιστα αναφέρει πως σε ό,τι αφορά τα κορίτσια είχε γίνει άσσος, όμως οι γυναίκες πάντα αισθάνονταν άνετα μαζί του, νιώθοντας το σεβασμό του προς το φύλο τους, την αξιοπρέπεια, και την αρχοντιά του.

Η προσέγγιση του μεγάλου Ρώσου συγγραφέα στο θέμα του έρωτα σκανδάλισε συχνά τους σύγχρονούς του και οι πιο συντηρητικοί κριτικοί έφριτταν μπροστά στις εικόνες που περιγράφονταν στα διηγήματα και τα θεατρικά του. Κατά κανόνα οι έρωτες στον Τσέχωφ είναι ανεκπλήρωτοι, σφοδροί, εφήμεροι, απελπισμένοι, για παράδειγμα η σχέση της Μάσσα με τον Βερσίνιν στις "Τρεις αδερφές", το καλύτερο θεατρικό έργο του, μας δίνει μερικές από τις πιο αισθησιακές σκηνές στην ιστορία του θεάτρου, χωρίς να υπάρχει τίποτα το πρόστυχο στον έρωτα αυτών των δύο παντρεμένων ανθρώπων που διάλεξαν λάθος συντρόφους στη ζωή τους. Και παρά το σάλο που προκλήθηκε με το πρώτο ανέβασμα του έργου από το "Θέατρο Τέχνης", σάλο που οδήγησε στην απαγόρευση παραστάσεων από το υπουργείο παιδείας της Ρωσίας, πολλές γυναίκες της εποχής έφευγαν από τις παραστάσεις με δάκρυα στα μάτια αναγνωρίζοντας τον εαυτό τους στον έρωτα της ηρωίδας με τον συνταγματάρχη.

Τα πρότυπα των αφηγημάτων του Τσέχωφ μοιάζουν αρχετυπικά, κάτι που μπορεί να δει κανείς στην "Κυρία με το σκυλάκι", που έγραψε όταν διέμενε στο θέρετρο της Γιάλτας, όπου πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του. Ο έρωτας που τον απασχόλησε σε όλη τη διάρκεια της λογοτεχνικής του παραγωγής εμφανίζεται άλλοτε αναζωογονητικός, άλλοτε αδιέξοδος, άλλοτε μάταιος, όμως σε κάθε περίπτωση χρωματίζει τη ζωή με τα λαμπρότερα χρώματα.


Απόστολος Σπυράκης



Βιβλιογραφία:
Αντόν Τσέχωφ, Οι εχθροί, εκδόσεις Ηριδανός (μετάφρ.: Αντώνης Μοσχοβάκης)
Αντόν Τσέχωφ, Νουβέλες και διηγήματα, εκδόσεις Δωδώνη (μετάφρ.: Γιάννης Κουχτσόγλου)
Αντόν Τσέχωφ, Να κοιμηθώ και άλλα διηγήματα, εκδόσεις Εστία (μετάφρ.: Βασίλης Ντινόπουλος)
Αντόν Τσέχωφ, Οι τρεις αδερφές, εκδόσεις Δωδώνη (μετάφρ.:Λυκούργος Καλλέργης)
Λύντια Αβίλοβα, Ο Τσέχωφ στη ζωή μου, εκδόσεις Δωδώνη (μετάφρ.: Μέλπω Αξιώτη)
Donald Rayfield, Anton Chekhov: A life, Northwestern University Press, Enanston

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου