Παρασκευή, 7 Απριλίου 2017

Νυν πάντα πεπλήρωνται φως (Πάσχα στο Βυζάντιο)

Το Πάσχα ήταν η σημαντικότερη γιορτή στο Βυζάντιο. Το βράδυ της Ανάστασης ο αυτοκράτορας με την ακολουθία του μετέβαιναν στην Αγία Σοφία και σε όλη την διαδρομή η βασιλική πομπή επευφημούνταν από τους δήμους των Πράσινων και των Βένετων που τοποθετούνταν εναλλάξ σε διαφορετικά σημεία.

Όλο το πλήρωμα των πιστών παρακολουθούσε τη λειτουργία μέχρι την τρίτη και τέταρτη ώρα μετά τα μεσάνυχτα, έξω από την κλειστή θύρα της Αγίας Σοφίας και μόλις ψαλλόταν το "Αναστάσεως η μέρα λαμπρυνθώμεν λαοί!" από τον πρωτοπαπά των ανακτόρων οι πιστοί εισέρχονταν στον μεγαλοπρεπή ναό για να ακούσουν τα τροπάρια που εκφράζουν μια πραγματική φωτοπλημμύρα χαράς για το κοσμοϊστορικό γεγονός:

Νυν πάντα πεπλήρωνται φωτός, ουρανός τε και γη και τα
καταχθόνια, εορταζέτω γουν πάσα κτίσις την έγερσιν Χριστού…

Και:

Φωτίζου, φωτίζου, η νέα Ιερουσαλήμ, η γαρ δόξα Κυρίου επί σε ανέτειλε.
Χόρευε νυν και αγάλλου, Σιών συ δε αγνή τερπου θεοτόκε…

Οι έξοχοι αυτοί ύμνοι αποδίδονται στον Ιωάννη τον Δαμασκηνό, διανοούμενο και θεολόγο εξαιρετικά υψηλής παιδείας, που κατά τους ειδικούς είχε γνώση των μετρικών συστημάτων και των δομών που χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι ποιητές. Σ’ αυτές τις ωδές χρησιμοποιεί στοιχεία των προφητειών του Ησαΐα, τα οποία συνθέτει με τρόπο που απηχούν τη Σαπφώ και τον Αρχίλοχο. Κατά την παράδοση, οι "καταβασίες" αυτές παρουσιάστηκαν στο εκκλησιαστικό κοινό μέσα από μια διαδικασία ακρόασης για την επιλογή του καλύτερου ύμνου, διαδικασία που συνηθιζόταν εκείνη την εποχή, και σκόρπισαν ενθουσιασμό απίστευτο όταν ακούστηκαν πρώτη φορά.

Σύμφωνα με το τυπικό της Μεγάλης Εβδομάδας, που διαμορφώθηκε στη διάρκεια των αιώνων μέσα από άπειρες τροποποιήσεις, οι ακολουθίες ξεκινούσαν από την Κυριακή των Βαΐων. Στο δοξαστικό της ημέρας περιγράφεται μια εικόνα θαυμάσια, παρμένη από το ευαγγέλιο του Ιωάννη :

Προ εξ ημερων του Πάσχα ήλθεν Ιησούς εις Βηθανίαν·
και προσήλθον αυτώ οι μαθηταί αυτού λέγοντες αυτώ· 
Κύριε, πού θέλεις ετοιμάσωμεν σοι φαγείν το Πάσχα; 
ο δε απέστειλεν αυτούς · Απέλθετε εις την απέναντι κώμην και
ευρήσεται άνθρωπον κεράμιον ύδατος βαστάζοντα· ακολουθήσατε 
αυτω και τω οικοδεσπότη είπατε· Ο διδάσκαλος λέγει, προς σε 
ποιώ το Πάσχα μετά των μαθητών μου.

Το βυζαντινό τυπικό σε γενικές γραμμές τηρείται μέχρι σήμερα. Τη Μεγάλη Δευτέρα, σύμφωνα με το συναξάρι, γίνεται μνεία της παραβολής των δέκα παρθένων και υπογραμμίζεται το γεγονός της εγρήγορσης και της προνοητικότητας, ώστε να μείνουν οι πιστοί μαζί με τον νυμφίο Χριστό, ψάλλεται δε το θαυμάσιο στιχηρό:

Eν ταις λαμπρότησι των αγίων σου πώς εισελεύσομαι ο
ανάξιος; εάν γαρ τολμήσω συνεισελθείν εις τον νυμφώνα,
ο χιτών με ελέγχει, ότι ουκ έστι του γάμου, και δέσμιος
εκβαλούμαι υπό των αγγέλων. Καθάρισον, Κύριε, τον ρύπον
της ψυχής μου και σώσον με ως φιλάνθρωπος.

Για το βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης έχει γραφτεί η πιο δύσκολη και πιο σύνθετη ακολουθία όπου συντελείται η κορύφωση του δράματος μ’ εκείνο το φοβερό:

Σήμερον κρεμάται επί ξύλου ο εν ύδασι
την γην κρεμάσας…
Ψευδή πορφύραν περιβάλλεται 
ο περιβάλλων τον ουρανόν εν νεφέλαις…
Ήλοις προσηλώθη ο
νυμφίος της εκκλησίας..

Και το εξίσου μεγαλειώδες και συνταρακτικό με την εκπληκτική κατάληξη:

Εξέδυσάν με τα ιμάτιά μου και ενέδυσάν με χλαμύδα κοκκίνην· έθηκαν επί την
κεφαλήν μου στέφανον εξ ακανθών και επί την δεξιάν μου χείρα έδωκαν κάλαμον, 
ίνα συντρίψω αυτούς ως σκεύη κεραμέως.

Ακολουθεί μια πτώση, μια περισυλλογή κι ένας θρήνος που χαρακτηρίζουν την Μεγάλη Παρασκευή, κατά την οποία ψάλλονται μερικά από τα ωραιότερα κομμάτια της ορθόδοξης λατρείας, όπως αυτό που προέρχεται από τον εσπερινό της ημέρας:

Πάσα η κτίσις ηλοιούτο φόβω θεωρούσα σε εν σταυρώ κρεμαμενον, 
Χριστέ· ο ήλιος εσκοτίζετο και γης τα θεμέλια συνεταράττετο· 
τα πάντα συνέπασχον τω τα πάντα κτίσαντι...

Η αποκαθήλωση του σώματος του Χριστού είναι μια από τις πιο συγκλονιστικές στιγμές της χριστιανικής θρησκείας, γεγονός που φαίνεται σ’ αυτό το απόστιχο:

Ότε εκ του ξύλου σε νεκρόν ο Αριμαθαίας καθείλε, την των απάντων ζωήν,
σμύρνη και σινδόνι σε, Χριστέ, εκήδευσε· και τω πόθω ηπείγετο καρδία και χείλει,
σώμα το ακήρατόν σου περιπτύξασθαι…

Το χαρακτηριστικό αυτών των στιγμών είναι η έκπληξη ολόκληρης της φύσης από το απόκοσμο γεγονός του θανάτου του Ιησού, έκπληξη που μπορεί να δει κανείς στα λεγόμενα "ευλογητάρια" που ψάλλονται το βράδυ της μεγάλης Παρασκευής με πιο χαρακτηριστικό το πρώτο:

Των αγγέλων ο δήμος κατεπλάγη, ορών σε εν νεκροίς λογισθέντα, του θανατου
δε, Σωτήρ την ισχύν καθελόντα και συν εαυτώ τον Αδάμ εγείραντα και εξ Άδου
πάντας ελευθερώσαντα.

Με τρόπο εξαιρετικά παραστατικό απεικονίζονται αυτές ο στιγμές και στο τροπάριο που αποδίδεται στον Γεώργιο Ακροπολίτη, έναν από τους πιο μορφωμένους διανοούμενους της εποχής του ύστερου Βυζαντίου που κατέλιπε, εκτός των άλλων, σπουδαίο ιστορικό έργο. Το τροπάριο όπου δραματοποιείται η έκκληση του Ιωσήφ από την Αριμαθαία προς τον Πιλάτο ψάλλεται σε πολλές περιοχές μέχρι σήμερα κατά την περιφορά του Επιταφίου:

Τον ήλιον κρύψαντα τας ιδίας ακτίνας και το καταπέτασμα του ναού διαρραγέν 
τω του Σωτήρος θανάτω, ο Ιωσήφ θεασάμενος, προσήλθε τω Πιλατω 
και καθικετεύει, λέγων· δος μοι τούτον τον ξένον, τον εκ βρέφους ως ξένον ξενωθέντα εν
κόσμω· δος μοι τούτον τον ξένον, ον ομόφυλοι μισούντες, θανατούσιν ως ξένον·
δος μοι τούτον τον ξένον, ον ξενίζομαι βλέπων του θανάτου το ξένον· δος μοι τούτον
τον ξένον, όστις είδε ξενίζειν τους πτωχούς και τους ξένους· δος μοι τούτον τον ξένον,
ον Εβραίοι τω φθόνω αποξένωσαν κόσμω· δος μοι τούτον τον ξένον, ίνα κρύψω εν
τάφω, ος ως ξένος ουκ έχει την κεφαλήν πού κλίνη...

Το πρωινό του Μεγάλου Σαββάτου ίσως είναι η πιο παράξενη φάση της Μεγάλης Εβδομάδας, καθώς ο Χριστός κατεβαίνει στον Άδη, όμως παντού πλανιέται η παρουσία του, κάτι που φαίνεται με πολύ ωραίο τρόπο σ’ αυτό το κομμάτι το οποίο ψάλλεται αντί χερουβικού:

Σιγησάτω πάσα σαρξ βροτεία και στήτω μετά φόβου και τρόμου και μηδέν γήινον
εν αυτή λογιζέσθω· ο γαρ Βασιλεύς των βασιλευόντων και Κύριος των κυριευόντων 
προσέρχεται σφαγιασθήναι… Προηγούνται δε τούτου οι χοροί των αγγέλων μετά πάσης αρχής 
και εξουσίας, τα πολυόμματα Χερουβείμ και τα εξαπτέρυγα Σεραφείμ τας όψεις καλύπτοντα...

Η γιορτή του Πάσχα εξακολουθεί να είναι η πιο μεγάλη πανήγυρις των ορθόδοξων της Ανατολής και, αν τη μελετήσει κανείς σε βάθος, μπορεί αν βρει ίχνη των παλιών εποχών, τότε που μεσουρανούσε η αυτοκρατορία των Ρωμιών. Η Κυριακή του Πάσχα ήταν, κατά τους Βυζαντινούς, η λαμπρότερη μέρα του χρόνου. Στο παλάτι λάμβανε χώρα μεγαλοπρεπής τελετή στο επιβλητικότατο των διαμερισμάτων, το Χρυσοτρίκλινο, όπου τοποθετούταν η χρυσή τράπεζα και το πενταπύργιο, ένα είδος μπουφέ με πέντε πυργίσκους στον οποίο τοποθετούνταν τα πολύτιμα βασιλικά κοσμήματα και στέμματα. Κατά την πέμπτη μέρα μετά το Πάσχα προσκαλούνταν στο τραπέζι ο πατριάρχης μαζί με τους μητροπολίτες και τους πρεσβυτέρους του παλατιού, καθώς και τους ηγουμένους δώδεκα μοναστηριών. Μέχρι την Κυριακή της Πεντηκοστής οι ναοί αντηχούσαν από τους στίχους που θυμίζουν αρχαίους παιάνες:

Αύτη η μέρα ην εποίησεν ο Κύριος αγαλιασώμεθα και ευφρανθώμεν εν αυτή.
Αναστήτω ο Θεός, και διασκορπισθήτωσαν οι εχθροί αυτού και φυγέτωσαν από προσώπου 
αυτού, οι μισούντες αυτόν.  Ως εκλείπει καπνός εκλιπέτωσαν, ως τήκεται κηρός από προσώπου πυρός.


Απόστολος Σπυράκης


Πηγές: 
1. Φαίδων Κουκουλές "Βυζαντινών Βίος και Πολιτισμός".
2. http://vizantinaistorika.blogspot.gr/2014/04/blog-post_5994.html
3. http://analogion.com/forum/showthread.php?t=31533


Καλό Πάσχα! Καλή Ανάσταση! Ραντεβού στις 24 Απριλίου.


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου