Τετάρτη, 8 Μαρτίου 2017

"ο Έλληνας γιατρός" της Καρολίνας Μέρμηγκα




Από το όνομα του εριστικού και ταραχοποιού δεκανέα του ιππικού της οθωνικής περιόδου, Δημήτρη Κουτσαβάκη. Οι κουτσαβάκηδες είχαν μακριά μαλλιά και μεγάλο στριφτό μουστάκι, μαύρο σακάκι με αφόρετο το αριστερό μανίκι για ετοιμότητα σε ενδεχόμενο καυγά, πλατύ κόκκινο ζωνάρι όπου έβαζαν τα όπλα τους, καπέλο «καβουράκι» με μαύρη κορδέλα σε ένδειξη πένθους, ριγέ παντελόνι, φαρδύ επάνω και στενό κάτω, και παπούτσια με μυτερή μύτη και μεγάλο τακούνι. Κρατούσαν κομπολόι και κυκλοφορούσαν με ξεχωριστό περπάτημα, σαν τραυματισμένοι.[1]

408. Αυτός είναι ο αριθμός των υποσημειώσεων στο σύνολο του μυθιστορήματος. Ξεκίνησα την ανάρτησή μου για τον Έλληνα γιατρό της Καρολίνας Μέρμηγκα με μία από αυτές τις εξαιρετικές υποσημειώσεις γιατί δίνει το στίγμα του τι συμβαίνει στο σύνολο του βιβλίου: υπάρχει ακρίβεια (δεν είμαι σε θέση να κρίνω την ιστορική, πώς θα μπορούσα, 408 είναι…), σημασία στην λεπτομέρεια σε κάθε τομέα και το κυριότερο, υπάρχει ένα ενδιαφέρον τέτοιο, που δεν μπορεί κανείς να αφήσει το βιβλίο από τα χέρια του. Κι επειδή εκτείνεται ούτε λίγο ούτε πολύ σε 572 σελίδες, πέρασα τέσσερεις μέρες κάνοντας μόνο αυτό. Δεν το μετάνιωσα καθόλου. 

Λίγα πράγματα διχάζουν τόσο τους ανθρώπους όσο η ιστορία, κι αυτό από καταβολής κόσμου. Είναι υποθέτω φυσιολογικό να αναθεωρούμε και να επανεξετάζουμε συνεχώς τα του παρελθόντος, τις αιτίες, τις πράξεις και τις αδράνειες, τις καλές ιδέες που απέτυχαν ώστε να κερδίσουν τις εντυπώσεις και τον πόλεμο οι απέναντι, τους δίκαιους και τους άδικους θανάτους. Η Καρολίνα Μέρμηγκα γράφει τον Έλληνα γιατρό σε μια προσπάθεια να ξαναφωτίσει ένα μεγάλο μέρος της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας που παραδόξως παραμένει μισοσκεπασμένο από τη λήθη και κάνει μια εξαιρετική δουλειά πάνω σ’ αυτό, μεταξύ άλλων γιατί γνωρίζει πάρα πολύ καλά για τι πράγμα μιλάει.

Χαρτογραφεί την πορεία της σκέψης και των αντιδράσεων ενός ολόκληρου λαού χωρίς διάθεση κριτικής ή μομφής αλλά και χωρίς δισταγμό να σημειώσει κοινά σημεία και το κυριότερο, ίδια μυαλά και συμπεριφορές με τα σημερινά τόσο στα αρνητικά στοιχεία όσο και στα θετικά. Σε ένα μυθιστόρημα όπου η ιστορία αποτελεί την βάση και τον σκελετό, είναι δύσκολο να φτιάξει κανείς και να διατηρήσει αφηγηματικές ισορροπίες. Η Καρολίνα Μέρμηγκα το επιτυγχάνει αυτό αφενός επειδή γνωρίζει το αντικείμενο που θέλει να εκθέσει (αλλά όχι να κρίνει) και αφετέρου επειδή δίνει μυθιστορηματικό χώρο και χρόνο σε πολλούς ετερόκλητους ανθρώπους να περιδιαβαίνουν στις σελίδες: από τον Κωνσταντίνο Χριστομάνο (που προσωπικά μου ξυπνάει παλιές μεταφραστικές αναμνήσεις) και την Μαρίκα Κοτοπούλη, μέχρι τον Κωστή Παλαμά και τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, στον οποίο άλλωστε αφιερώνει μερικές από τις πλέον τρυφερές σελίδες του μυθιστορήματος. Με λίγα λόγια είναι σαν να ξεπάγωσε ο χρόνος. 

Η απεικόνιση της πολιτικής ζωής και της πολιτικής κουλτούρας ενός έθνους λίγο-πολύ από τα γεννοφάσκια του υποθέτω ότι ανήκει στις «επικίνδυνες αποστολές» γιατί είναι τόσο δύσκολο, αν όχι αδύνατο, να παραμείνει ο συγγραφέας ανεπηρέαστος από τα της δικής του εποχής τεκταινόμενα. Δεν είμαι σίγουρη ότι η Καρολίνα Μέρμηγκα το έχει επιτύχει, δεν θα της το προσάψω όμως, γιατί δεν είμαι σίγουρη ότι θα μπορούσε να γράψει κι αλλιώς. Η αλήθεια είναι ότι χειρίζεται το λόγο με τον απλούστερο δυνατό τρόπο και χωρίς ρίσκα, αλλά η δομή του –εκτενέστατου κειμένου- είναι «αντισεισμική» μέχρι και την τελευταία τελεία κι αυτό είναι μια αρετή που προσωπικά δεν θα κουραστώ να εκθειάζω κάθε φορά που την συναντάω. Διάβασα κάπου πως η ίδια λέει ότι μπορεί ο αριθμός των υποσημειώσεων να είναι υπερβολικός. Θα συμφωνήσω για να προσθέσω αμέσως μετά ότι «να ‘ταν κι άλλες». Δεν υπάρχουν κενά στο κείμενο, οι πληροφορίες είναι εκεί για να τις κατανοήσει ο αναγνώστης και ακόμα καλύτερα να τις απολαύσει, γιατί είναι ενταγμένες σε ένα μυθιστόρημα του οποίου η βασική αρετή είναι η ευχαρίστηση να το διαβάζεις. 

Ένα σωρό άνθρωποι, νοσοκόμες, γιατροί, εθελοντές χαμένοι από κάθε εκδοχή της ιστορίας βρήκαν στον Έλληνα γιατρό την θέση τους και την φωνή τους ενώ ταυτόχρονα η συγγραφέας επιδεικνύει διακριτικότητα, δεν γράφει όλα όσα θα μπορούσε αλλά τα αφήνει να τριγυρίζουν μόνα τους σιωπηλά ανάμεσα στις γραμμές. Αυτό βέβαια δεν την εμποδίζει να ακουμπήσει μια ιδιαίτερα οξυμένη ματιά στις λεπτές κλωστές που συντηρούν και εξασφαλίζουν τις κοινωνικές ισορροπίες, και δεν είναι μόνο αυτό αλλά πέτυχε να συνδυάσει το ειδικό βάρος των πολιτικών γεγονότων, των ιστορικών συγκυριών και του ανθρώπινου πάθους για να αποδώσει την ξεχωριστή ατμόσφαιρα κάθε εποχής αντλώντας στοιχεία από ετερόκλητες πηγές, από την ρυμοτομία και το εκπαιδευτικό σύστημα μέχρι τις περιγραφές κτιρίων και μέσων μεταφοράς.

Η αίσθηση του χιούμορ, λεπτή, ανεπαίσθητη και καταλυτική, είναι αυτό που ειδικά προς το τέλος θα τα αλλάξει όλα: ο αναγνώστης είναι πια αναγκασμένος να διαγράψει τα όποια κλισέ συνοδεύουν ανάλογης θεματολογίας βιβλία για να απολαύσει ένα κείμενο που σε πείσμα όσων συμβαίνουν μπορεί να τον κάνει να γελάει.

Η συγγραφέας έφτιαξε έναν ήρωα, τον Κωνσταντίνο Μ., που στέκεται σταθερά στα πόδια του χωρίς να χάνει βήμα. Τον έφτιαξε άρτιο και του έμεινε ασάλευτα πιστή μέχρι το τέλος. Έκανε το ίδιο και για την Πηνελόπη Δέλτα: της έφτιαξε μια βραχώδη αδυσώπητη προσωπικότητα και δεν την πρόδωσε ποτέ, δίνοντας στον αναγνώστη ένα ιστορικό και μυθιστορηματικό πλάσμα απεριόριστης τρυφερότητας χωρίς την παραμικρή σκιά μελοδραματισμού. Για την Δέλτα το τετελεσμένο έχει επέλθει ήδη από την αρχή του μυθιστορήματος, από την στιγμή που ο Ίωνας Δραγούμης πεθαίνει. Η ίδια έζησε άλλα εικοσιένα χρόνια χωρίς ποτέ να αμφισβητήσει αυτό το γεγονός. Ήταν μια ζωντανή νεκρή που κάποια στιγμή πέθανε απλώς για να μπει στον τάφο. Η Καρολίνα Μέρμηγκα αποδίδει εξαιρετικά την εικόνα ενός ανθρώπου χτυπημένου από τον έρωτα σαν από κεραυνό και εξ αρχής σε πλήρη συνείδηση για το ρήγμα που αυτός θα επιφέρει στην ζωή της. 

Σε σχεδόν εξακόσιες σελίδες η συγγραφέας προσπαθεί μεταξύ άλλων να εξημερώσει την απώλεια. Των ονείρων, των ψευδαισθήσεων, των ανθρώπων, των πολέμων, της γης, του έρωτα. Αμφιβάλλω αν εξημέρωσε κάτι από όλα αυτά. Την ψηλάφησε όμως, και κατόρθωσε να την συνδέσει με το μοναδικό εκείνο στοιχείο που θα μπορεί πάντα να επηρεάσει την έκβαση: το καθαρό θάρρος. 

 Κρις Λιβανίου


[1] υποσημείωση σελ. 69

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου