Παρασκευή, 2 Δεκεμβρίου 2016

Ευφυείς και μαν(ι)ακοί - Μερικά σχόλια στο βιβλίο του Αριστοτέλη «Περί Ποιητικής»

Η "Ποιητική" είναι  το πρώτο και μοναδικό αρχαίο  γραπτό κείμενο  λογοτεχνικής κριτικής και μας δίνει ένα πλήθος στοιχείων για ένα εκπληκτικό πλούτο κειμένων που χάθηκαν και αντιπροσώπευαν μια πολιτιστική έκρηξη στην ιστορία της ανθρωπότητας. Η αρχαία ελληνική λογοτεχνία είχε  το προνόμιο να εμφανιστεί σ’ ένα πρώιμο στάδιο ανάπτυξης του πολιτισμού, όταν  οι μύθοι ήταν ακόμα ζωντανοί, και το ανθρώπινο είδος έβγαινε από μια εποχή σκοτεινή, όπου η φύση κυριαρχούσε και φαίνονταν παντοδύναμη κι όπου η έννοια του θεού και του υπερφυσικού ήταν τόσο δυνατή που επισκίαζε την λογική σκέψη.

Τέσσερα είδη τραγωδίας, αυτού του ποιητικού είδους που γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη στην εποχή του, ορίζει ο μεγάλος Έλληνας φιλόσοφος: την περίπλοκη (πεπλεγμένη) που σε όλη την έκταση της είναι μια περιπέτεια με κορυφαία στιγμή την αναγνώριση, την παθητική που περιγράφει τις συμφορές ανθρώπων που παρέβησαν κάποια εντολή των θεών και δέχτηκαν την ανάλογη τιμωρία, την ηθική που εστιάζει στην διδαχή και στην ηθοπλασία, και τέλος την θεαματική ή τρομακτική.

Σε ότι αφορά την περίπλοκη (περιπετειώδη) τραγωδία, αποκορυφώνεται  στην αναγνώριση με βάση  κάποια εξωτερικά στοιχεία όπως τα σημάδια στους αστραγάλους του Οιδίποδα, την ουλή στο πόδι του Οδυσσέα, τα περιδέραια που άφηναν στα έκθετα παιδιά οι γονείς τους, ή τα σημάδια που φέρουν οι ήρωες από τη στιγμή της γέννησης τους (για παράδειγμα η λόγχη που έφεραν στο σώμα τους οι Σπαρτοί και οι απόγονοι τους, αυτοί δηλαδή που ξεπήδησαν από την γη ένοπλοι φυτρώνοντας από τα δόντια του δράκοντα που σπάρθηκαν στη γη). Με τον τρόπο αυτό αναγνωρίζει ο Κρέων τον Αίονα, νόθο γιο της Αντιγόνης και του Αίμονα στην Αντιγόνη του Ευριπίδη, ενώ στον Θυέστη του Καρκίνου, ενός ζοφερού και αινιγματικού ποιητή από τον οποίο έφτασαν σ’ εμάς μονάχα θραύσματα αποσπασματικά, ο πατέρας αναγνωρίζει το παιδί του από το σημάδι του άστρου που έφεραν στο σώμα τους  όλοι οι απόγονοι του Πέλοπα.

Σχετικά τώρα με την θεαματική ή τρομακτική τραγωδία, αυτή αποσπά το ενδιαφέρον του θεατή χρησιμοποιώντας εντυπωσιακά σκηνικά  και τεχνικές που  αποτελούν μέρος της δραματικής τέχνης  και που εστιάζουν στην θεαματικότητα ( όψιν) όπως στον  Προμηθέα Δεσμώτη. Εκείνο το μοναδικό εφεύρημα του ήρωα καρφωμένου στα βράχια του Καυκάσου, να βασανίζεται στις εσχατιές του κόσμου περιμένοντας τον ήρωα Ηρακλή να τον λυτρώσει. Θεαματικές τραγωδίες θεωρούνται κατά τον Αριστοτέλη έργα όπως  οι Φορκίδες- τερατώδεις γριές κόρες του Φόρκυος - καθώς και όσες διαδραματίζονται στον Άδη, όπως για παράδειγμα ο Κέρβερος του Σοφοκλή και τα σατυρικά δράματα του Αισχύλου οι  Ψυχαγωγοί και ο Σίσυφος Πετροκυλιστής. Οι Ψυχαγωγοί σχετίζονται με την κάθοδο του Οδυσσέα στον Άδη όπου τον οδηγεί ο ψυχοπομπός (Ψυχαγωγός) Ερμής, ενώ ο Σίσυφος Πετροκυλιστής έχει να κάνει με το μαρτύριο του Σισύφου στον κάτω κόσμο επειδή ξεγέλασε τον Δία συλλαμβάνοντας τον δαίμονα του θανάτου, έτσι ώστε για ένα διάστημα να μην πεθαίνει κανείς πάνω στη γη.

 Η τραγωδία στην οποία είναι αφιερωμένο το μεγαλύτερο κομμάτι της "Ποιητικής" δίνει τη δυνατότητα της χρήσης μέσων που καθιστούν γοητευτική την αφήγηση, κι  ο Αισχύλος θα μπορούσε να θεωρηθεί ο κατ’ εξοχήν  μάστορας  σ’ αυτό. Για παράδειγμα στους Επτά επί Θήβας, το έργο αποκτά μια θαμαστή ζωντάνια όπως εκτυλίσσεται μπροστά στα τείχη της πόλης κι ο θεατής έχει την αίσθηση ότι ακούει τον εχθρό που πλησιάζει, ενώ στον Αγαμέμνονα, ο φύλακας που στέκεται στην στέγη του παλατιού των Ατρειδών και βλέπει την φλόγα να αναγγέλλει την πτώση της Τροίας  είναι άλλο ένα τέχνασμα του μεγάλου δραματουργού που προκαλούσε εντύπωση στον θεατή από την πρώτη στιγμή. Ο Σέξπηρ μεταγενέστερα καλλιέργησε αυτό το είδος,  ποιος δεν έχει εντυπωσιαστεί από την μαγική  σκηνή του φαντάσματος που περπατά στις πολεμίστρες του κάστρου στο ξεκίνημα του Άμλετ, ή από την μάχη του Βασιλιά  Ληρ με τα στοιχεία  της φύσης που μοιάζουν να λυσσομανούν  εναντίον του  ή από την έξοχη  πρώτη σκηνή της Τρικυμίας.

 "...διο ευφυούς  η ποιητικήν εστίν  ή μανικού"  για να πετύχει κάποιος ποιητής  λέει ο Αριστοτέλης  θα πρέπει να είναι εξαιρετικά ταλαντούχος (ευφυής)  ή μανι(α)κός, να παθιαστεί  δηλαδή τόσο πολύ με το αντικείμενό του ώστε να φτάσει σε μια τέτοια κατάσταση ενόρασης που θα του επιτρέψει να δει τα πράγματα από μια άλλη ματιά, πέρα απ’ τα φυσικά και τα λογικά, αγγίζοντας την ουσία αυτού που λέγεται τέχνη. Σύμφωνα με τον μεγάλο Έλληνα διανοητή, οι καλύτεροι από τους ποιητές  ξέρουν να διαλέξουν τον κατάλληλο μύθο όπως ο Όμηρος στην Οδύσσεια, "Έστι δε πάσης τραγωδίας το μεν δέσις το δε λύσις..." υποστηρίζει παρακάτω, αυτό είναι όλο, τόσο απλό, πρώτα εξασφαλίζεις μια πλοκή ικανή που να κεντρίσει το ενδιαφέρον του θεατή και μετά με τις κατάλληλες κινήσεις δίνεις μια λύση τόσο φυσική σα να προέρχεται από την τύχη, από κάτι απροσδιόριστο που εκπλήσσει αλλά ταυτόχρονα απονέμει κάποιου είδους δικαιοσύνη η οποία  καθίσταται αναγκαία απ’ την εξέλιξη.

Τώρα σε ότι αφορά την οικονομία του κειμένου και την ενότητα του ο Αριστοτέλης παρατηρεί ότι είναι ζωτικής σημασίας η επίτευξη μιας οργανικής συνοχής με την αποφυγή παρεμβολών που δεν έχουν σχέση με το θέμα  ή που πλατειάζουν κάνοντας τον θεατή να πλήξει. Χρησιμοποιώντας για παράδειγμα πάλι τον Σέξπηρ, θα μπορούσε να ειπωθεί ότι στο πιο νευρικό του έργο, τον Μακμπέθ, που δείχνει να έχει την μεγαλύτερη ενότητα κι έναν ρυθμό καλπασμού, ξενίζει κάπως η τρίτη σκηνή της τέταρτης πράξης που μοιάζει να σπάει την δυναμική και στιβαρή ροή του κειμένου. Ομοίως τα εκτενή  χορικά των αρχαίων που αποτελούσαν συστατικό στοιχείο των τραγωδιών και  για τα οποία  ο Αριστοτέλης λέει ότι θα πρέπει να τα γλυκαίνει ο ποιητής χρησιμοποιώντας το άλλο συστατικό της τραγωδίας, την μουσική. Αυτά λοιπόν τα κομμάτια στην σύγχρονη εποχή  δεν βοηθούν τον θεατή που ζει σε ρυθμούς πολύ γρηγορότερους  από αυτούς των αρχαίων, γι αυτό και μεγάλοι σκηνοθέτες σαν τον Κάρολο Κουν, δεν δίσταζαν να τα κόψουν προκειμένου να πετύχουν την μέγιστη συνοχή του έργου.

Η ‘’Ποιητική’’ του Αριστοτέλη τον οποίο φαίνεται ότι σε κάποια φάση της ιστορίας δεν εκτιμούσαν τόσο πολύ, ήταν χαμένη για αιώνες και δεν υπάρχουν αρχαία σχόλια πάνω στο κείμενο. Εμφανίζεται γύρω στον ένατο αιώνα σε συριακή μετάφραση από την οποία σώθηκε μόνο ένα κεφάλαιο, όμως η αραβική απόδοσή της  ήταν αυτή που τελικά επιβίωσε και σύμφωνα με τους ειδικούς αντιπροσωπεύει το πρωτότυπο κείμενο. Η ποιητική μελετήθηκε και επηρέασε με τον ένα ή τον άλλον τρόπο τους μεγαλύτερους φιλόσοφους και ποιητές όλων των εποχών όπως τον Οράτιο, τον  Καντ, τον Χαιντέγκερ, τον Νίτσε και τον Τολστόι και παραμένει ένα από τα πιο σημαντικά κείμενα γύρω από τα ζητήματα της τέχνης. 

Απόστολος Σπυράκης


Σημ.: Το κείμενο βασίστηκε στη δημοσίευση της "Ποιητικής" από τις εκδόσεις Κάκτος.


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου