Δευτέρα, 10 Οκτωβρίου 2016

«Ποίηση είναι αυτό που χάνεται στη μετάφραση» - ή μήπως όχι; (sterna fringe festival 2016)

Το κείμενο που ακολουθεί είναι περίληψη της εισήγησής μου στην ελεύθερη συζήτηση με το ίδιο θέμα που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του 2ου sterna fringe festival στα Υστέρνια της Τήνου μεταξύ 5 και 7 Αυγούστου 2016. Πληρέστερο κείμενο θα δημοσιευθεί στο επόμενο τεύχος του περιοδικού vakxikon.



Πολλοί θα αναγνωρίσατε στον τίτλο τον πολύ γνωστό αφορισμό του Robert Frost: «ποίηση είναι αυτό που χάνεται στη μετάφραση». Αυτό που ίσως δεν γνωρίζετε είναι ότι ο Frost τον διατύπωσε στην προσπάθειά του να δώσει έναν ορισμό της ποίησης και όχι της μετάφρασης. Τα θέματα λοιπόν που υποδεικνύει ο τίτλος της ανάρτησης είναι δύο: η ποίηση (τι είναι) και η μετάφρασή της (αν δηλαδή και πώς μεταφράζεται).

Ι. Ποίηση
Όλοι μιλάμε για ποίηση, χωρίς όμως να μπορούμε να ορίσουμε τι πράγμα είναι αυτό για το οποίο μιλάμε! «Και ποιον ενδιαφέρει τελικά να οριστεί η ποίηση, όταν υπάρχει το ίδιο το γεγονός της;», αναρωτήθηκε κάποιος στο sterna fringe festival. Πράγματι στην ουσία δεν ενδιαφέρει, αφού η ποίηση υπάρχει πάμπολλους αιώνες τώρα κι ας μην είναι εφικτός ο ορισμός της. Άλλωστε η προσπάθεια να οριστεί η ποίηση ξεκίνησε από την ακαδημαϊκή κοινότητα που ήθελε να βρει μια στερεή βάση πάνω στην οποία θα θεμελιωνόταν η φιλολογία ως επιστήμη. Ωστόσο, σύμφωνα με μια θεωρία, ό,τι δεν μπορούμε να ορίσουμε με τη γλώσσα, δεν ριζώνει στη συνείδηση, επομένως σε κάποιον ορισμό πρέπει - έστω -  να προσπαθήσουμε να καταλήξουμε!

Και ενώ ακόμη και οι ποιητές που επιχείρησαν να δώσουν έναν ορισμό, το πέτυχαν μόνο εν μέρει, οι θεωρητικοί της λογοτεχνίας μάλλον ήταν πιο διεισδυτικοί. Έτσι, για παράδειγμα, ο Harold Bloom[1] είπε ότι υπάρχει κάτι μέσα σε όλους σχεδόν τους αναγνώστες που θέλει να πει: “Εδώ υπάρχει ένα ποίημα και εκεί ένα νόημα, και έχω την εύλογη βεβαιότητα ότι το ποίημα και το νόημα μπορούν να συναντηθούν”.

Αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον, γιατί μας λέει ότι κάπου υπάρχει ένα ποίημα και κάπου αλλού το νόημά του. Αυτός που τα φέρνει μαζί και τα ενώνει, είναι ο αναγνώστης. Και είναι πολύ ενδιαφέρον ότι κάθε αναγνώστης μπορεί να βρει το νόημα σε διαφορετικό σημείο από τους υπόλοιπους. Φαίνεται λοιπόν πως ο αναγνώστης και όχι ο ποιητής είναι εκείνος που νοηματοδοτεί το ποίημα. Σε αυτό συνηγορεί και ο Roland Barthes[2] που λέει: Ο αναγνώστης είναι ακριβώς ο χώρος όπου εγγράφονται, χωρίς καμιά τους να χάνεται, όλες οι αναφορές από τις οποίες είναι φτιαγμένη μια γραφή.

Αυτό που λέει ο Barthes είναι ότι ασφαλώς ο ποιητής έγραψε το ποίημα, επειδή ήθελε να πει κάτι. Όμως από τη στιγμή που το ποίημα δημοσιεύθηκε, δεν ενδιαφέρει πλέον τι ήθελε να πει ο ποιητής, αυτό που ενδιαφέρει είναι το τι καταλαβαίνει ο αναγνώστης. Και αυτό συμβαίνει επειδή, όπως είπε και ο Norman Holland[3], κάθε άνθρωπος που διαβάζει μια ιστορία, ένα ποίημα ή ακόμα και μία λέξη, τις κατανοεί διαφορετικά. […] Η έννοια-κλειδί είναι η ταυτότητα. Μπαίνω, με άλλα λόγια, ως αναγνώστης στο ποίημα με το σύνολο αυτού που είμαι και αυτό που είμαι είναι που καθορίζει την ανάγνωσή μου και την ερμηνεία που δίνω.

ΙΙ. Μετάφραση
Όταν διαβάζουμε ένα ποίημα, θέλουμε να το κατανοήσουμε και να το κάνουμε δικό μας. Όταν διαβάζουμε ένα ποίημα σε ξένη γλώσσα, δεν θέλουμε μόνο, χρειάζεται να το οικειοποιηθούμε, να το κάνουμε δηλαδή δικό μας. Και χρησιμοποίησα ήδη δύο λέξεις που είναι σημαντικές: μίλησα για ξένο ποίημα και για οικειοποίησή του. Υπάρχει δηλαδή, όπως είπαμε, η ταυτότητα με την οποία προσεγγίζω το ποίημα, η οποία μου υπαγορεύει την ερμηνεία που θα του δώσω και καθορίζεται βεβαίως και από τη γλώσσα που μιλώ, και κάτι άλλο, μια ετερότητα που θέλω να απαλείψω, γιατί θέλω αυτό το ξένο να το κάνω δικό μου. Και πώς θα το πράξω αυτό, αν δεν το μεταφράσω;

Mεταφράζεται λοιπόν η ποίηση... Επ’ αυτού θα ήθελα εκ πρώτοις να παραπέμψω στον γνωστό μεταφραστή ποίησης David Connolly[4] που έγραψε: Δεν ασχολούμαι με τη ρητορική και τετριμμένη πια ερώτηση αν η ποίηση μεταφράζεται. Η πεποίθησή μου είναι ότι η μετάφραση ποιείται.

Όσο για πιο πρακτικά θέματα, π.χ. αν η μετάφραση πρέπει να είναι πιστή ή δημιουργική, γι’ αυτά έχουν μιλήσει πολλοί, ένας εκ των οποίων και ο Αντώνης Δεκαβάλλε, ποιητής και μελετητής της νεοελληνικής λογοτεχνίας, που γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια το 1920, ο οποίος τάσσεται[5] υπέρ της διάσωσης όσο μπορεί πιο πολλών από τα στοιχεία του πρωτοτύπου, όχι σε βάρος της λογοτεχνικής ποιότητας της απόδοσης. Για το θέμα της πιστότητας της μετάφρασης έχουν μιλήσει όλοι οι πιθανοί εμπλεκόμενοι και χαρακτηριστικά θα αναφέρω τον Goethe, ο οποίος μνημονεύεται στην κλασική διάλεξη[6] του Friedrich Schleiermacher όπου φέρεται να λέει ότι οι μεταφράσεις της ποίησης σε πεζό, παρακαλώ, οι οποίες οφείλουν λίγο-πολύ να είναι παραφράσεις, [...] συμβάλλουν περισσότερο στη μόρφωση των νέων

Αυτό που λέει ο Goethe είναι ότι ο μεταφραστής δεν μπορεί να μεταφράσει το ποίημα σαν ποίημα. Πάντοτε το μετάφρασμα, όσο προσεκτικός κι αν είναι, όσο αγαθή πρόθεση και να έχει, θα απέχει από το πρωτότυπο για χίλιους λόγους: επειδή είναι αδύνατο να διασώσει επακριβώς το μέτρο, τη σειρά των λέξεων ή τις συγκεκριμένες αποχρώσεις νοήματος. Άρα το καλύτερο που μπορεί να κάνει, είναι να παρέχει με το μετάφρασμα μια μήτρα από την οποία θα ορμηθεί ο αναγνώστης στη δική του διαδικασία οικειοποίησής του. Είναι ένας αντισυμβατικός τρόπος θεώρησης της μετάφρασης που πρεσβεύει ότι το σημαντικό είναι να σωθεί η ποίηση, ακόμη και αν πρέπει να γίνει με θυσία του ποιήματος – αυτό δηλαδή που συνήθως συμβαίνει.

Έγραψα ήδη πολλά. Αν έχετε υπομονή, δείτε το βασικό, πρώτο μέρος της ελεύθερης συζήτησης στο sterna fringe festival 2016 στο βίντεο που ακολουθεί (η μαγνητοσκόπηση του δεύτερου μέρους δυστυχώς διαγράφηκε κατά λάθος), όπου συζητήσαμε και αρκετά παραδείγματα πιστής ή μη πιστής μετάφρασης και παραθέσαμε προβληματισμούς, αλλιώς μπορείτε να περιμένετε μέχρι το επόμενο τεύχος του vakxikon όπου πρόκειται να δημοσιευθεί ένα αναλυτικότερο κείμενο.



Χριστίνα Λιναρδάκη 



[1] Poetry and Repression: Revisionism from Blake to Stevens, 1976.
[2] “Science versus Literature”, The Times Literary Supplement, 28.9.1967.
[3] “Reading and Identity: A Psychoanalytic Revolution”, Academy Forum (American Academy of Psychoanalysis), 1979.
[4] Στον Πρόλογο του βιβλίου του «Ο μεταφραστής και ο ποιητής - μια εκλεκτική συγγένεια», εκδ. Ύψιλον, 2012.
[5] Στην Εισαγωγή του στα «Τέσσερα κουαρτέτα« του Έλιοτ, εκδ. Καστανιώτη, 1992.
[6] «Περί των διαφόρων μεθόδων του μεταφράζειν», 1893. Στα ελληνικά η έκδοση είναι δίγλωσση (αγγλική-γερμανική) και κυκλοφορεί από τις εκδ. Gutenberg (2014) σε μετάφραση του Κων. Κοτσιαρού.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου