Παρασκευή, 14 Οκτωβρίου 2016

Μανιασμένες επιθέσεις και δαιμονικές ταχύτητες - Μια απόπειρα προσέγγισης του αρχαιοελληνικού επιγράμματος

Έτσι έμοιαζε ο Καπανέας όταν εξαπέλυε μανιασμένη επίθεση στους πύργους της Θήβας,
σχεδιάζοντας ν’ ανέβει με μιαν ανεμόσκαλα,
και θα είχε πάρει την πόλη δια της βίας,
παρά το θέλημα της μοίρας.
Διότι ακόμα και ο κεραυνός του Δία θα είχε νιώσει ντροπή να σκοτώσει τέτοιον μπροστάρη του πολέμου.


Αυτά αναφέρει ένα επίγραμμα αρχαίο, σχολιάζοντας κάποιο έργο ενός από τους ξακουστούς ζωγράφους της αρχαιότητας κι ένα άλλο παρόμοιο:

Με κατασκεύασε το χέρι του Πολύγνωτου του Θάσιου,
και είμαι ο περίφημος Σαλμονέας που μανιασμένος μιμήθηκα του Δία τις βροντές
κι αυτός στον Άδη πάλι μ’ εξολοθρεύει και με χτυπάει με τους κεραυνούς του,
μισώντας ακόμα και τη βουβή αποτύπωση μου…


Ένα τρίτο του Φιλόστρατου από την Λήμνο μιλά για κάποια απεικόνιση του μυθολογικού ήρωα Τήλεφου:

Αυτός ο ασυγκράτητος ηγέτης της Τευθρανίας,
αυτός ο Τήλεφος που κάποτε έβαψε στο αίμα τον τρομερό στρατό των Δαναών,
όταν έκανε τον Κάυκο της Μυσίας αν ξεχειλίσει από τους σκοτωμένους,
αυτός που αντιμετώπισε το δόρυ του Πηλέα,
τώρα κρύβοντας μέσα στο μηρό το ένα βαθύ κι ολέθριο τραύμα, λιώνει…


Μεγάλιθοι που βρίσκονταν στην Τροία ή στην Θήρα και σύμφωνα με τον θρύλο είχαν εκσφενδονιστεί από τον Αίαντα έφεραν επιγραφές σαν αυτή:

Μην με σηκώνεις! Του Αίαντα το λιθάρι είμαι οδίτη,
Που χτύπησε σ’ άλλους καιρούς, τον Έκτορα στο στήθος…


Σκοπός ορισμένων επιγραμμάτων ήταν η αποτροπή των τυμβωρύχων, αυτής της μάστιγας των μνημείων του παλιού κόσμο. Ένα από τα πιο γνωστά απηχεί αυτήν την αποτροπή:
Θάναι μύθος, ως φαίνεται, τα Τάρταρα. Ειδεμή δεν θα τολμούσε
το μνήμα μου ν’ ανοίξει αυτός ο άνθρωπος…


Επίγραμμα ονομάστηκε η ποιητική σύνθεση που χαρασσόταν αρχικά πάνω σε κάποιο μνήμα ή σε κάποιο αφιέρωμα σε έμμετρη μορφή ώστε να απομνημονεύεται πιο εύκολα. Τα πρώτα δείγματα επιγραμμάτων που έχουμε προέρχονται από τον 8ο αιώνα π.Χ. και το πιο γνωστό είναι η περίφημη επιγραφή στην οινοχόη του Διπύλου η οποία προσφερόταν στον καλύτερο χορευτή κάποιου διαγωνισμού, ενώ νεότερη θεωρείται η επιγραφή που βρέθηκε πάνω σε κύλικα σ’ ένα νησάκι κοντά στη Νάπολη της Ιταλίας τις Πιθηκούσσες. Ο κύλικας είναι γνωστός ως το ποτήρι του Νέστορα και η επιγραφή που φέρει λέει:

Είμαι το καλόπιοτο ποτήρι του Νέστορα,
όποιος πιει μ’ αυτό εδώ το ποτήρι αμέσως αυτόν θα κυριεύσει το πάθος της καλλιστέφανης Αφροδίτης.

Αργότερα, το επίγραμμα διαδίδεται και ανθίζει ως ποιητικό είδος αγκαλιάζοντας κάθε μορφή γεγονότος. Κατά την ελληνιστική και ρωμαϊκή εποχή γίνεται πιο εκλεπτυσμένο και η θεματολογία του εμπλουτίζεται. Ένα επίγραμμα της Ρωμαϊκής περιόδου του Αντίπατρου από την Θεσσαλονίκη υμνεί ένα από τα θαύματα του αρχαίου κόσμου:

Της Βαβυλώνας (όπου άρματα μπορούν να τρέξουν) τείχη,
τον ανδριάντα του Διός στου Αλφειού εκεί τους όχθους,
τους κρεμαστούς τους κήπους, τον Κολοσσό του Ηλίου,
τις Πυραμίδες που ύψωσεν ο απέραντος ο μόχθος το μέγα, τέλος, μνημείο του Μαυσώλου· όμως ως είδα
το ναό της Άρτεμης να υψώνεται ως τα νέφη, τότε
όλα τα θαύματα, μεμιάς, λησμόνησα και είπα:
Δεν είδε ο ήλιος – εκτός από τον Όλυμπο – παρόμοιο θαύμα!


Δύο ακόμη επιγράμματα που εγκωμιάζουν τα επιτεύγματα αυτοκρατόρων όπως ο Γερμανικός και ο Ιουστίνος αντίστοιχα:

Των Πυρηναίων όρη και σεις με τις βαθειές κοιλάδες Άλπεις,
που βλέπετε του Ρήνου από κοντά το ορμητικό το ρεύμα,
είσθε των αστραπών οι μάρτυρες που έχει ο Γερμανικός εξαπολύσει,
τους Κέλτες κατακεραυνώνοντας σε λυσσαλέα μάχη.

Άλλο άγαλμα, κατάφορτο με λάφυρα,
θα στήσουνε οι τολμηροί Πέρσες μέσα στα Σούσα στον αυτοκράτορα για τη νίκη του.
Άλλο επίσης ο στρατός των μακρυμάλληδων Αβάρων πέρα από τον Δούναβη,
κόβοντας τούφες μαλλιά από την άθλια κεφαλή τους.
Αλλά ετούτο εδώ το έστησε για την χρηστή εξουσία του
η βασιλεύουσα πόλη από την υπατική μίτρα…


Κατά τη βυζαντινή περίοδο ο θαυμασμός για το είδος παραμένει αμείωτος. Οι συλλογές των επιγραμμάτων που συνέταξαν σοφοί γραμματικοί όπως ο Κωνσταντίνος ο Κεφαλάς διασώθηκαν από κάποιο χειρόγραφο που πέρασε από την Κωνσταντινούπολη στη Βενετία το 1421 και βρέθηκε τυχαία από τον Γάλλο λόγιο Σαλμάσιο στην Παλατινή Βιβλιοθήκη της Χαΐδελβέργης (εξ ου και η ονομασία της πιο γνωστής ανθολογίας που έφτασε μέχρι εμάς ως «Παλατινής»). Άλλα επιγράμματα εξυμνούν τα επιτεύγματα αθλητών μοναδικών που έμειναν στη μνήμη των ανθρώπων για αιώνες επειδή είχαν καταφέρει πράγματα ανεπανάληπτα. Ένα κομμάτι που αποδίδεται στον Αράβιο τον σχολαστικό (δικηγόρο) που έζησε την εποχή του Ιουστινιανού μιλά για κάποιον αγγελιαφόρο που είχε πραγματικά οργώσει τον κόσμο :

Ο Νείλος, η Περσία και η Ιβηρία, οι Σόλυμοι και
η Δύση, η Αρμενία, η Ινδία και η Κολχίδα κοντά στα βράχια του Καυκάσου,
και οι φλεγόμενες πεδιάδες των διάσπαρτων Αγαρηνών,
είναι μάρτυρες των επίπονων δρόμων του Λογγίνου...


Ένα ακόμα που αποδίδεται στον Σιμωνίδη τον Κείο, τον πιο λαμπρό ποιητή επιγραμμάτων της αρχαιότητας:

Αυτό είναι το ωραίο άγαλμα του ωραίου Μίλωνα,
που κάποτε στην Πίσα νίκησε εφτά φορές, χωρίς να πέσει στα γόνατα
.

Ένα που γράφτηκε προς τιμήν του Πορφύριου, ενός καταπληκτικού ηνιόχου της Κωνσταντινούπολης:

Αφού νίκησε κάθε ηνίοχο στη γη,
υψώθηκε ωραία και τρέχει προς τον ουρανό ο Πορφύριος,
το θαύμα της φατρίας των Βένετων.
Διότι, νικητής αυτός απέναντι σε κάθε αρματηλάτη στον κόσμο τούτο,
τράβηξε στα ύψη για να συνοδεύσει τον Ήλιο στην πορεία του.


Κι ένα τελευταίο ανώνυμο που υμνεί κάποιον εξωπραγματικό καθώς φαίνεται άλτη του μήκους, τον Λάδα:

Αν ο Λάδας έκανε άλμα στο στάδιο ή αν πέταξε από πάνω του,
η ταχύτητα του ήταν δαιμονική και δεν είναι δυνατόν να περιγραφτεί με λόγια.



Απόστολος Σπυράκης



Βιβλιογραφία
Βασίλης. Ι. Λαζανάς, Αρχαία ελληνικά επιγράμματα, τα τέσσερα τελευταία βιβλία της "Ελληνικής ή Παλατινής Ανθολογίας", Αθήνα 1991, εκδ. Παπαδήμας

Βασίλης. Ι. Λαζανάς, Αρχαία ελληνικά επιγράμματα, ολόκληρο το ένατο βιβλίο της ''Ελληνικής ή Παλατινής ανθολογίας'' Αθήνα 1990, εκδ. Παπαδήμας

Ανθολογία Ελληνική, δωδέκατος τόμος, Ανθολογία Παλατινή, βιβλίον ΙΕ Σύμμεικτα, βιβλίον ΙΣΤ Ανθολογία Μάξιμου Του Πλανούδη, σειρά Αρχαία ελληνική γραμματεία, ''Οι Έλληνες'', Αθήνα 2008 (α΄ έκδοση), εκδ. Κάκτος

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου