Παρασκευή, 16 Σεπτεμβρίου 2016

"Αντιγόνη" του Ζαν Ανουΐγ από το Εθνικό Θέατρο (Σκηνή Μαρίκας Κοτοπούλη)

Η «Αντιγόνη» του κορυφαίου Γάλλου θεατρικού συγγραφέα Ζακ Ανουΐγ (1910-1987) παρουσιάσθηκε σε σκηνοθεσία Ελένης Ευθυμίου, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών-Επιδαύρου 2016 στο Εθνικό Θέατρο στις 21 και 22 Ιουλίου. Πραγματεύεται τον αρχέγονο μύθο της Θηβαϊκής δυναστείας των Λαβδικιδών που ουσιαστικά ξεκινάει από τις τραγωδίες του Σοφοκλή.

Η «Αντιγόνη» του Ανουΐγ γράφτηκε το 1942 και παρουσιάσθηκε σε πρώτη εμφάνιση τον Φεβρουάριο του 1944 στο Παρίσι. Σημαδιακό έτος τόσο για την Γαλλία, όσο και για την ανθρωπότητα. Ο Ανουΐγ συγκεκριμένα αναφέρει: «Η Αντιγόνη του Σοφοκλή, που την είχα διαβάσει και ξαναδιαβάσει, και που την ήξερα απέξω, μου προκάλεσε ένα ξαφνικό σοκ την ημέρα που τοιχοκολλήθηκαν οι “μικρές κόκκινες αφίσες”, δηλαδή προγραφές από τους Γερμανοναζί και το φιλογερμανικό καθεστώς του Βισύ. Την ξανάγραψα με τον δικό μου τρόπο, στον απόηχο της τραγωδίας που ζούσαμε τότε». Ο μύθος της Αντιγόνης πορεύεται στο χώρο και στο χρόνο, εντυπωσιάζει, καθίσταται σημείο αναφοράς, όταν το δίκαιο ηττάται για άλλη μια φορά. Όχι από το άδικο, αλά από το επίσημο δίκαιο, δηλαδή το Νόμο της πολιτείας. Και το δίκαιo της Αντιγόνης, Νόμος είναι: άγραφος-θεϊκός Νόμος. Να ενταφιάσει τον νεκρό αδελφό της Πολυνείκη, προδότη-εχθρό της πόλης κατά τον Βασιλιά της Θήβας. Ο Νόμος του Κρέοντα σημαίνει ταπείνωση, υποταγή. Την άρνηση στο Νόμο του Κρέοντα, η Αντιγόνη την έχει ανάγκη, την πιστεύει, την επιθυμεί. Και ας είναι βέβαιο ότι θα θανατωθεί. Δεν αγαπά τη ζωή; Μα γι’ αυτό πεθαίνει, επειδή αγαπά τη ζωή. Μια ζωή όπως εκείνη τη λαχταρά. Εντελώς ελεύθερη. «Όπως όταν ήμουν μικρή, ειδάλλως να πεθάνω», αναφωνεί στους στίχους της τραγωδίας.

Ο Ανουΐγ προσάρμοσε τον μύθο της Αντιγόνης χωρίς μεγάλες διαφοροποιήσεις από τη μορφή της. Η κατάσταση διαφοροποιείται, στην οπτική γωνία από την οποία αντικρίζει ο συγγραφέας την εξουσία. Ο Κρέων είναι πιο ανθρώπινος από εκείνον τον Σοφοκλή. Εκείνος είναι ο τύραννος, ο ταυτισμένος με την εξουσία του, που έχει φροντίδα του την αυστηρή διαφύλαξη του γράμματος του νόμου. Αδιαφορεί για το μέλλον της Αντιγόνης, καθώς και γι’ αυτό του γιου του Αίμωνα, αρραβωνιαστικού της Αντιγόνης, εν αντιθέσει με τον ήρωα του Ανουΐγ που προσπαθεί με κάθε τρόπο να πείσει την Αντιγόνη να ανακαλέσει την απόφασή της. Η διαφορά με την Σοφόκλεια τραγωδία είναι ότι στο έργο του Ανουΐγ απουσιάζει η έννοια του Θεού, αλλά ο Γάλλος θεατρικός επικεντρώνεται στην αντιπαράθεση του ανθρώπου ως άτομο με την εξουσία.

Ο Ανούϊγ δεν χρησιμοποιεί γενικά, τον αρχαίο μύθο ή την τραγωδία, παρά σαν αφετηρία για τη δημιουργία νέων δραμάτων, που πολύ απέχουν από εκείνα που του χρησίμευσαν ως πρότυπα.

Τα δύο βασικά θέματα στο θέατρο του Ανουΐγ είναι η εξέγερση και η απομόνωση. Η εξέγερση σε έναν κόσμο παράλογο, που έχει απωλέσει το νόημα των ανθρωπίνων σχέσεων, οι οποίες τώρα ρυθμίζονται από το συμφέρον, την υποκρισία και την αλαζονεία.

Όσον αφορά τους δύο αντι-ήρωες, έχει ειπωθεί ότι η Αντιγόνη ζει με αυταπάτες και έχει την ευαισθησία της αναρχικής, ενώ ο Κρέων είναι η «αναρχική διανόηση». Εκείνο που γενικά είναι παραδεκτό με το δραματικό θέατρο του Ανουΐγ, παρά τον οποιονδήποτε μηδενισμό του, συνιστά μια θετική συμβολή στον προβληματισμό μας γύρω από τον σύγχρονο άνθρωπο και τον κόσμο του. Ο Ανουΐγ, όπως και ο Πιραντέλλο, έχουν δείξει με διαφορετικούς τρόπους, αλλά με όμοια δραματουργική επεξεργασία, την τραγικά δύσκολη θέση του προσώπου που δημιουργεί για τον εαυτό του μια εικόνα αγνή και ιδανική, αλλά που τελικά, παρά τις προσδοκίες, θα δεσμευθεί από την κοινωνία που το μολύνει και το εκχυδαΐζει.

Οι περισσότεροι άνθρωποι συγκαλύπτουν την πικρή αλήθεια με νόμους, κώδικες ή κανόνες ηθικής για να αποφύγουν την πραγματικότητα, επειδή φοβούνται να αφήσουν την καρδιά και τη λογική τους να τους αγγίξει με μια βαθιά συγκίνηση ή μια τολμηρή σκέψη. Αυτοί είναι χειραγωγημένοι, χωρίς αληθινή ζωή μέσα τους. Εντούτοις αισθάνονται ισχυροί, διότι έχουν την πλειοψηφία της κοινωνίας με το μέρος τους.

Ο έρωτας για τα πρόσωπα του Ανουΐγ, είναι η μόνη αποτελεσματική ασπίδα εναντίον της ασχήμιας.

Όπως έχει καταλήξει η σύγχρονη έρευνα, ο Γάλλος συγγραφέας είναι ο δημιουργός της άρνησης, της μάταιης αναζήτησης, της παιδικής αγνότητας, της ατομικής εξέγερσης. Το σημείο στο οποίο συμφωνούν οι ερευνητές είναι ότι ο Ανουΐγ με την Αντιγόνη του δημιούργησε ένα μεγάλο σύγχρονο δράμα και είναι δικαιολογημένη η τοποθέτηση σύγχρονου μελετητή του νεωτερικού θεάτρου για το έργο αυτό, πως «ποτέ δεν πρόδωσε κανείς τόσο καλά τον Σοφοκλή».

Ο Ανουΐγ έβλεπε σωστά την περιρρέουσα ατμόσφαιρα των καιρών του. Αντιλήφθηκε την ουσία της τραγωδίας του Σοφοκλή και δημιούργησε μια σύγχρονη πολιτική τραγωδία.

Η παράσταση «Αντιγόνη» του Ανουΐγ σε σκηνοθεσία της νέας και επιτυχημένης σκηνοθέτιδας Ελένης Ευθυμίου, που ανέβηκε στο Εθνικό Θέατρο (Rex Σκηνή Κοτοπούλη) ήταν επάξια για το Φεστιβάλ Αθηνών-Επιδαύρου και μία εκ των καλυτέρων του καλοκαιριού. Η Ελένη Ευθυμίου πρωτοτυπεί σε αρκετά σημεία. Όσον αφορά το σκηνικό χώρο, με την «πολυκατοικιακή» του αρχιτεκτονική: τον χορό που καταλαμβάνει θέση θυρωρού, την αμίλητη Βασίλισσα που παρακολουθεί από την πίσω πόρτα του ανακτόρου.

Οι ανεμιστήρες και τα υγρά μαντηλάκια αρχικά δείχνουν άσχετα με το έργο, όμως η εξέλιξή του δικαιώνει αυτές τις πρωτότυπες παρεμβάσεις. Έτσι, οι ανεμιστήρες διώχνουν την κακοσμία του πτώματος του Πολυνείκη από το βασίλειο του Κρέοντα και τα υγρά μαντηλάκια, με τα οποία καθαρίζουν οι ηθοποιοί τα χέρια τους, είναι κατά κάποιον τρόπο ο εξαγνισμός για τα δεινά που πλήττουν την πόλη των Θηβών.

Η κεντρική ηρωίδα της τραγωδίας «Αντιγόνη» (Βασιλική Τρουφάκου), νεαρή και φέρελπις ηθοποιός δοκιμάστηκε με αυτόν το δύσκολο ρόλο, αλλά με τη διδασκαλία της Ελένης Ευθυμίου ξεπέρασε με ευκολία τους σκόπελους. Η ερμηνεία της Β. Τρουφάκου σε γενικές γραμμές χαρακτηρίζεται ως ερμηνεία των κινήσεων. Κινήσεις έξυπνες, με πλαστικότητα, όπως ταιριάζουν στον ψυχισμό μιας γυναίκας, που ξεπερνά τον εαυτό της όταν συγκρούεται με την εξουσία.

Ο Κρέων (Στέλιος Μάινας), ένας δοκιμασμένος και έμπειρος ηθοποιός, απομακρύνθηκε από το πρότυπο του θεοκρατικού βασιλιά, προσπαθώντας να γίνει περισσότερο μια πατρική φυσιογνωμία, ένα πρόσωπο που έχει στόχο να γίνει ο ηγέτης ενός λαού της παρακμής. Χώλαινε από το ένα πόδι, δείγμα της παρακμής της πολιτείας. Η συνεργασία του με την Αντιγόνη (Β. Τρουφάκου), υποδειγματική, έδωσε στη σκηνή τη σφραγίδα ενός νεωτερικού έργου). Η Ισμήνη (Ιωάννα Μαυρέα) και ο Αίμων (Γιώργος Φριτζήλας) σημείωσαν επιτυχία στους ρόλους τους. Η Τροφός (Α. Παπαδοπούλου) δημιούργησε μία εικόνα συμπάθειας, ιδίως όταν προσπάθησε να τιθασεύσει την Αντιγόνη, για το καλό της, χωρίς όμως αποτέλεσμα.

Οι δύο Φρουροί (Νίκος Ντόλας και Ερρίκος Λίτσης), τα κατακάθια της εξουσίας, ήταν η απεικόνιση μιας υπερφίαλης, διακυβέρνησης, η οποία έχει από καιρό παρακμάσει, αλλά παλεύει μάταια να διατηρήσει το στιβαρό της πρόσωπο. Η μετάφραση του Στρατή Πασχάλη, ποιητή και μεταφραστή κορυφαίων ποιητών και θεατρικών συγγραφέων του μοντερνισμού, κατανοεί σωστά τη σύγχρονη αντίληψη περί τραγικού που προωθεί ο Γάλλος συγγραφέας.

Ο Ζακ Ανουΐγ, προφανώς για να μας δελεάσει, έθεσε ένα άλυτο αίνιγμα: ποιος από τους δύο – Κρέων ή Αντιγόνη – έχει δίκαιο, επικαιροποιώντας έτσι τον αρχαίο τραγικό μύθο.


Λουκάς Θεοχαρόπουλος



Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου