Τετάρτη, 14 Σεπτεμβρίου 2016

Σήμερα γάμος γίνεται...



…αν και μάλλον κάτι σαν «μια Κυριακή και μια Λαμπρή, μια πίσημον ημέρα…» θα έπρεπε να περιμένουμε σε ένα δημοτικό τραγούδι. Δημοτικά τραγούδια του γάμου λοιπόν, ιδού η επίσημη πρώτη του Στίγματος για αυτή την χρονιά, έστω την ακαδημαϊκή.

Σε μια ποίηση τόσο καταλυτικά κοινωνική όσο η δημοτική, τα τραγούδια του γάμου αποτυπώνουν σταθερές συμπεριφορές και ανομολόγητες επιθυμίες, εθιμοτυπικά που χάνονται στα βάθη της ιστορίας αλλά και παραδόσεις που συγκαλύπτουν σκοτεινές σκέψεις και γκρίζες ζώνες της ανθρώπινης ψυχοσύνθεσης. Ο γάμος στα δημοτικά τραγούδια δεν είναι Χόλυγουντ, αυτό είναι το μόνο σίγουρο. Σε αρκετές περιπτώσεις δεν του λείπει το happy end, αλλά στα πιο ενδιαφέροντα κείμενα τα πράγματα γρήγορα αποκτούν περισσότερες από μία διαστάσεις.

Ο γάμος είναι δεσμός και λύσιμο ταυτόχρονα, συμβαίνει σε μια ορισμένη χρονική στιγμή στην εκκλησία αλλά εκτυλίσσεται και στο διηνεκές, είναι ένα μεμονωμένο γεγονός αλλά και ένα πέρασμα-μύηση που θα επιφέρει μια δραματική και ριζική αλλαγή στην δομή και την δυναμική της οικογένειας: είναι μια πολλαπλή διαβατήρια τελετή διασκευασμένη σε αισθηματική λειτουργία. Δέσιμο δύο ανθρώπων που μέχρι εκείνη τη στιγμή αποτελούσαν μέλη μιας άλλης προϋπάρχουσας οικογένειας, η οποία πρέπει να διαρραγεί για να γεννηθεί η δική τους, ο γάμος έχει δύο όψεις, και αποτελεί μια πραγματικότητα που εδραιώνεται πάνω στα ερείπια της προηγούμενης. Εξ ου και η ένταση, άλλοτε εμφανής και άλλοτε υποβόσκουσα της όλης υπόθεσης.

Σε πολλά δημοτικά τραγούδια ο γάμος αποτελεί την ευτυχή κατάληξη του έρωτα, είτε του αμοιβαίου, είτε του μετ’ εμποδίων. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις υπάρχει όπως είναι αναμενόμενο μια αίσθηση κλεισίματος και ολοκλήρωσης μιας ιστορίας, λίγο-πολύ ένα σενάριο «έζησαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα» το οποίο δεν στερείται ούτε συμβολισμών, ούτε και αρχαίων επιρροών, αλλά συνήθως δεν μας πάει και πολύ παραπέρα. Τα δημοτικά του γάμου είναι κατά κανόνα τελετουργικά, τα πρόσωπα που συναντά κανείς συμπίπτουν με την ιδεώδη μορφή τους: οι γονείς είναι πάντα καλοί, τα αδέρφια το ίδιο, ο αποχωρισμός της νύφης και του γαμπρού από την γονική εστία πάντα ανυπόφορος, σε κάποιες περιπτώσεις μάλιστα και άδικος σύμφωνα με τα λεγόμενα των μελλόνυμφων. 

Ο γάμος όμως, όπως και κάθε μύηση, εμπεριέχει έναν κίνδυνο, όχι μόνο αποτυχίας αλλά ακόμα και θανάτου, τραγούδια όπως αυτό της «κακής πεθεράς» το αποδεικνύουν. Το μοτίβο αυτό συναντάται κυρίως στην νησιωτική Ελλάδα χωρίς σημαντικές διαφοροποιήσεις. Η πεθερά μισεί τη νύφη της και όταν ο γιος της Κωσταντής (Κωνσταντίνος, Μικροκωνσταντίνος…) ή σε άλλες παραλλαγές Γιάννης (Γιαννανακής) αναγκάζεται να φύγει στον πόλεμο, βρίσκει τρόπο και την δηλητηριάζει. Η κοπέλα έχει έναν φρικτό θάνατο από δίψα (κλασσικό μοτίβο του Κάτω κόσμου) αλλά και η πεθερά καταλήγει σφαγμένη από τον γιο της, σε μια τιμωρία εντυπωσιακής αγριότητας.

Η καινούρια αρχή που σηματοδοτεί ο γάμος ως γεγονός, λειτουργεί σαν καταλύτης προγενέστερων προβληματικών συμπεριφορών. Αιμομιξίες ανάμεσα σε μάνα και γιο, σε αδέλφια, μη-αποδοχή της «ξένης» νύφης (συνηθέστερα Βουλγάρας), της αλλόθρησκης (Εβραιοπούλα, κόρη του εμίρη…), και της ορφανής κόρης είναι κάποια από τα στοιχεία που συναντώνται σε μεγάλο αριθμό παραλλαγών. Το ζευγάρι βρίσκεται σε ένα σημείο καμπής που δεν παρακάμπτεται και δεν αποσιωπείται, αντίθετα βιώνεται στο έπακρο ώστε να διασφαλιστεί η συνέχεια, η γονιμότητα, η κοινωνία. Ο δημοτικός ποιητής σκιαγραφεί την αγωνία μπροστά στο άγνωστο, την αμφισημία της μάνας, την σχεδόν ολοκληρωτική απουσία της πατρικής φιγούρας, και πάνω από όλα αυτή τη θεμελιώδη ανάγκη του ατόμου να διαιωνίσει εαυτόν και κοινωνία. Και ο γάμος είναι η μόνη οδός για να το πετύχει αυτό. Το συμπέρασμα είναι ότι το τυπικόν του γάμου μόνο τυπικόν δεν είναι, και οι ισορροπίες που διαταράσσονται για να επαναπροσδιοριστούν στη συνέχεια αποτελούν το σημείο κλειδί για την απρόσκοπτη πορεία της κοινωνικής ομάδας στον χρόνο. 

Δεν πετυχαίνει πάντα, είτε γιατί ο δεσμός ανάμεσα στο νέο ζευγάρι είναι εύθραυστος, είτε επειδή ο κυκεώνας που ακολουθεί δεν αφήνει τίποτα όρθιο στο πέρασμά του. Ο γάμος είναι ένας καθρέφτης σχέσεων αμείλικτης ειλικρίνειας: η απεικόνισή τους, ακόμα και η απλή αναφορά σ’ αυτές οδηγεί σε ανατροπές που μόνο με την καταλυτική επίδραση του θανάτου θα μπορούσαν να συγκριθούν. Μένει η αισιοδοξία, η αποδοχή του μη-αναστρέψιμου και η ελπίδα μιας καλής τύχης, πολλές φορές αυτό είναι το μόνο που χρειάζεται. 

Κρις Λιβανίου

2 σχόλια:

  1. Επίκαιρη η επίσημη πρώτη του blog μας, δεδομένου του γάμου της Κρις Λιβανίου με κουμπάρα την υποφαινόμενη το καλοκαίρι που μας πέρασε. Και πάντα εξαιρετική η ανάλυσή της των δημοτικών τραγουδιών. Σας έχουμε πει ότι το διδακτορικό της Κρις στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης ήταν πάνω στο δημοτικό τραγούδι;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Ο γάμος μου δεν ήταν τίποτα, η μεγάλη επιτυχία ήταν η κουμπάρα. Και στον δικό μου γάμο, όπως και σε αυτούς που συναντάει κανείς στα δημοτικά τραγούδια υπήρξαν ανατροπές και ξαφνιάσματα, αλλά είχα κι εγώ, όπως και οι νύφες εκεί,υποστηρικτή και βοηθό την κουμπάρα μου. Παραδέχομαι πάντως ότι όντως είναι κάποιο είδος "περάσματος" ο γάμος, σκοτεινού και αμήχανα επικίνδυνου, το καταλαβαίνεις όταν το περάσεις με επιτυχία και βγεις αλώβητος από αυτή την περιπέτεια. Αν όλα περιορίζονταν σε ένα λευκό φουστάνι κι ένα γλέντι, τα δημοτικά τραγούδια δεν θα είχαν αφιερώσει ούτε στίχο.
    Θα περιοριζόμασταν στις χολυγουντιανές κομεντί.

    ΑπάντησηΔιαγραφή