Παρασκευή, 6 Μαΐου 2016

Όταν η λογοτεχνία διασταυρώνεται με τη μουσική

Umberto Eco, Roberto Leydi e Luciano Berio (Bologna, 1995)

Στο προηγούμενο τεύχος [ενν. του The Books' Journal] συναντήσαμε τον Ουμπέρτο Έκο και τον Λουτσιάνο Μπέριο να συνεργάζονται στο Studio di fonologia musicale της ιταλικής ραδιοφωνίας. Ο Έκο δίνει πολύ ωραία το κλίμα εκείνης της εποχής (...):

Μεταξύ 1958 και 1959 περνούσα τα βράδια μου στο σπίτι του Μπέριο, δοκιμάζοντας τις αρμένικες συνταγές της γυναίκας του, της Κάθυ Μπερμπέριαν (σ.σ. σπουδαία μέτζο-σοπράνο, συνθέτρια και μούσα του Μπέριο) και διαβάζοντας Τζόυς. Από εκείνες τις βραδιές γεννήθηκε το ηχητικό πείραμα που ο πρωτότυπος τίτλος του ήταν Omaggio a Joyce, ένα είδος ραδιοφωνικής εκπομπής διάρκειας σαράντα λεπτών, που άρχιζε με την ανάγνωση του ενδέκατου κεφαλαίου του Οδυσσέα (το επιλεγόμενο "Σειρήνες", ένα όργιο ονοματοποιίας και παρηχήσεων) σε τρεις γλώσσες, στα αγγλικά, στα γαλλικά και στα ιταλικά αργότερα, όμως, καθώς ο ίδιος ο Τζόυς είχε πει ότι η δομή του κεφαλαίου ήταν fuga per canonem, ο Μπέριο σκέφτηκε να υπερθέσει τα κείμενα με τον τρόπο της φούγκας, πρώτα τα αγγλικά πάνω στα αγγλικά, ύστερα τα αγγλικά πάνω στα γαλλικά και ούτω καθεξής, ένα είδος πολύγλωσσου και ραμπελαισανού Frere Jacques με μεγάλη ορχηστρική δύναμη (παρ' ότι το μόνο όργανο ήταν η ανθρώπινη φωνή). Στην τελευταία φάση του έργου, ο Μπέριο εργάστηκε μόνο πάνω στο αγγλικό κείμενο (το απήγγειλε η Κάθυ Μπερμπέριαν) φιλτράροντας ορισμένα φωνήματα, έως ότου προκύψει μια γνήσια μουσική σύνθεση, στην οποία και έδωσε τον ίδιο τίτλο, Omaggio a Joyce. (...)



Αν ακούσει κανείς το Omaggio a Joyce (...) διακρίνει τον ιδιοφυή τρόπο με τον οποίο αναγνωρίζει ο Μπέριο τη δυναμική του τζοϋσικού κειμένου, επεκτείνοντας τον ορίζοντα της ανατρεπτικής του χειρονομίας προς τη μουσική. Η πρώτη του εκδοχή, στην οποία αναφέρεται και ο Έκο - απανωτά στρώματα των αναγνώσεων σε τρεις γλώσσες τα οποία ο συνθέτης μιξάρισε και μεταμόρφωσε ηλεκτρονικά, οργανώνοντας, ωστόσο, το ακουστικό του υλικό σύμφωνα με τους περιορισμού της φυσικής άθρωσης - ήχησε τόσο προκλητικά στα αυτιά των καλλιτεχνικών διευθυντών της RAI, ώστε έκριναν την "εκπομπή" ακατανόητη και ως εκ τούτου ακατάλληλη για το κοινό. Όμως ο Μπέριο ενδιαφερόταν πάνω απ' όλα για την αντίσταση στην κατανόηση. Επεξεργάστηκε περαιτέρω την πρώτη εκδοχή, με στόχο να διαρρήξει οριστικά τα όρια του νοήματος. Η ερμηνεία της Μπερμπέριαν ήταν τώρα μια υπαινικτική ροή ακατάληπτων φωνήσεων, όπου λέξεις και σπαράγματα λόγου χωρίς νόημα περιβάλλονταν από συνθετικό ήχο - οι ήχοι αντιπαραθέτονταν και υπερθέτονταν με τρόπους που η ανθρώπινη φωνή δύσκολα αρθρώνει. Μολονότι υπάρχουν σημεία που αντανακλούν το ενδιαφέρον του Έκο και του Μπέριο για την ονοματοποιία - στο τελευτάιο μέρος, η λέξη "hiss" (συριγμός) επαναλαμβάνεται πολλές φορές με αισθησιακό, αγωνιώδη τρόπο -, το κομμάτι ως σύνολο βρίσκεται πιο κοντά στη μουσική παρά στη λέξη. Η σαφήνεια της καθημερινής πομιλίας είναι περιττή, ενδιαφέρει μόνο η μουσική της (...).

Κατερίνα Σχινά


Σημ.: Απόσπασμα από ομότιτλο άρθρο που δημοσιεύθηκε στη στήλη της Κατερίνας Σχινά "τέσσερα τέταρτα" στο πιο πρόσφατο τεύχος του The Books' Journal (τ. 65, Απρίλιος 2016). Εμπλουτίσαμε το κείμενο με το video στο οποίο αναφέρεται και τη φωτογραφία στην αρχή.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου