Κυριακή, 3 Απριλίου 2016

Το κλειστό επάγγελμα του κριτικού λογοτεχνίας

Δημοσιεύσαμε τις προηγούμενες δύο Τρίτες ένα χειμαρρώδες κείμενο του Κωστή Μακρή σε συνέχειες αναφορικά με τον τρόπο που καθένας μας ασκεί κριτική ή σκέφτεται κριτικά. Το κείμενο αυτό με εκφράζει από την αρχή μέχρι το τέλος. Επειδή όμως ο αγαπητός αναγνώστης κ. Ντέμης Κωνσταντινίδης έριξε το γάντι σε εμένα προσωπικά στα σχόλια μιας παλαιότερης ανάρτησης και δεν θέλω να κατηγορηθώ για φυγομαχία, επανέρχομαι στο ακανθώδες θέμα της κριτικής.

Η διαδικασία της κριτικής, λοιπόν, είναι άμεσα συνυφασμένη με τον τρόπο που λειτουργεί ο εγκέφαλός μας. Γεννιόμαστε κριτικοί, όπως έγραψε και ο Κωστής. Κάθε φορά που καλούμαστε να κάνουμε μια επιλογή ή απλά βλέπουμε κάτι που τραβά την προσοχή μας, προβαίνουμε σε μια αξιολόγηση και στην αιτιολόγησή της - με άλλα λόγια, ασκούμε κριτική. Και αυτό συμβαίνει όλη την ώρα, για όλα τα πράγματα. Η κριτική λογοτεχνίας όμως είναι κάτι το διαφορετικό.

Για να πει κάποιος τη γνώμη του για ένα βιβλίο πρέπει να έχει επαρκή γνώση της λογοτεχνικής παράδοσης, των εκλεκτικών και μη συγγενειών και των πνευματικών οικογενειών (για να ξέρει πού εντάσσεται, αν συνιστά πρωτοπορία κ.λπ.). Θα πρέπει επίσης να έχει, βασική έστω, γνώση των λογοτεχνικών ειδών και των ειδοποιών τους στοιχείων (αυτών δηλαδή που τα ξεχωρίζουν από άλλα είδη ή που ξεχωρίζουν τις κατηγορίες μέσα στο ίδιο είδος - κάποιος που γράφει για την ποίηση π.χ. δεν νοείται να μην ξέρει τι είναι παντούμ, μπαλάντα κ.λπ.). Θα είναι καλό να ενημερώνεται για τη σύγχρονη εγχώρια παραγωγή, σε μια ψηλάφηση του παλμού της εποχής του, και - ει δυνατόν - και για τη σύγχρονη λογοτεχνική παραγωγή άλλων χωρών, ώστε να μπορεί να ανιχνεύει τις τάσεις. Θα πρέπει να διαθέτει αντίληψη του τι σημαίνει διακειμενικότητα, τι αυτή συνεπάγεται και σε τι μορφώματα συντελεί στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή μας. Και, φυσικά, θα πρέπει να διαθέτει κριτήριο – όσο το δυνατόν πιο ξεκάθαρο και αλάνθαστο. Γι' αυτό και λογοτεχνική κριτική στις μέρες μας ασκείται από πολύ λίγους κατ επάγγελμα.

Θα πείτε ίσως ότι το κριτήριο είναι υποκειμενική υπόθεση. Υπάρχουν όμως ορισμένα στοιχεία χωρίς τα οποία ένα λογοτεχνικό έργο δεν νοείται ότι έχει επιτύχει τον στόχο του. Ας πάρουμε την περίπτωση της ποίησης: 
  • μια καλή ποιητική συλλογή διαθέτει εσωτερικό ρυθμό – όχι απαραίτητα ρίμα, αλλά μια υπόκωφη ρυθμικότητα που αναφώσκει μέσα της, 
  • μια καλή ποιητική συλλογή έχει συνέπεια, δεν αποτελείται δηλαδή από ατάκτως ερριμμένα ποιήματα ούτε μοιάζει με βιτρίνα δειγματισμού τεχνικών, 
  • μια καλή ποιητική συλλογή έχει ροή, δεν παρουσιάζει συμφραστικές αντιστάσεις που οδηγούν σε παράδοξους συνδυασμούς λέξεων που δεν βγάζουν νόημα, 
  • μια καλή ποιητική συλλογή βρίσκεται σε διάλογο με τον αναγνώστη: το ποίημα στην ελλειπτικότητά του είναι η συμβολή του δημιουργού στον διάλογο και αυτό που λείπει από το ποίημα και συμπληρώνει ο αποδέκτης κατά την ανάγνωση είναι η συμβολή του αναγνώστη, 
  • μια καλή ποιητική συλλογή είναι ένα έργο τέχνης και σαν τέτοιο κομίζει πάντα κάτι νέο, μια νέα ερμηνεία του κόσμου, μια νέα εκδοχή – διαφορετικά είναι αναμάσημα ήδη ειπωμένων πραγμάτων και καταντά κλισέ,
  • μια καλή ποιητική συλλογή μπορεί να αψηφά όλα τα παραπάνω και όμως να παραμένει καλή, επειδή π.χ. τα ερεθίσματα που προκαλεί στο νου και το σώμα (οι περίφημες ΜΑΓΥΑ που έγραψε ο Κωστής) είναι αξιόλογα ή επειδή αποτελεί πρωτοπορία: είναι δηλαδή αντισυμβατική και ανατρεπτική.
Αυτά τα στοιχεία ψηλαφούμε, πάνω σε αυτές τις γραμμές κινούμαστε και στο στίγμαΛόγου, προσπαθώντας όχι να ασκήσουμε κριτική, αλλά να αρθρώσουμε μια όσο το δυνατόν πιο εμπεριστατωμένη γνώμη. Καμιά φορά νερώνουμε λίγο το κρασί μας ή ξεχειλώνουμε τον ορισμό που οι ίδιοι έχουμε δώσει στην καλή ποίηση, γιατί πάντοτε έχουμε κατά νου ότι πίσω από τις συλλογές βρίσκονται άνθρωποι που πιστεύουν ότι έκαναν το καλύτερο που μπορούσαν.

Και είμαστε σίγουροι ότι, ακόμη κι αν όλα τα παραπάνω δεν μας κάνουν κριτικούς, σίγουρα μας κάνουν υποψιασμένους αναγνώστες. Κι αν δεν πιστεύετε κι εσείς το ίδιο, τότε σας παραπέμπω στον Λουίτζι Πιραντέλλο: "έτσι είναι, αν έτσι νομίζετε"!

Χριστίνα Λιναρδάκη


Αντί υστερόγραφου, ένα ωραίο βιντεάκι περί σύγχρονης ποίησης από τους "Απαράδεκτους". Ασκεί και αυτό με τον τρόπο του κριτική (προσοχή ιδίως στο 1:40'' του βίντεο!!!):





7 σχόλια:

  1. Αγαπητή κα Λιναρδάκη,
    Με τιμάτε που αφιερώνετε ολόκληρη ανάρτηση, ώστε να απαντήσετε σε σχόλιά μου, αν και δεν επρόκειτο κανείς να σας κατηγορήσει για φυγομαχία, όπως λέτε.
    Είναι σημαντικό που αποτυπώνετε σύντομα και με σαφήνεια την οπτική σας. Δεν αποτελεί, ασφαλώς, ιδιαίτερο "ξάφνιασμα", μιας και όποιος παρακολουθεί τις αναρτήσεις σας, είναι εξοικειωμένος λίγο ή πολύ με τα αισθητικά κριτήρια και το ύφος των κειμένων.
    Οι ορισμοί και αφορισμοί που διατυπώνετε μπορεί να λειτουργούν ως μπούσουλας, να είναι ίσως εξυπηρετικοί για εσάς, αλλά επιβεβαιώνουν τον κανόνα. Κι αυτός έχει να κάνει με το ανέμπνευστο και το αφόρητα στυλιζαρισμένο, που σαρώνει στις μέρες μας, δηλ. το κλισέ. Μοιάζει κάπως με εκείνη την περίφημη εισαγωγή, από τον "Κύκλο των Χαμένων Ποιητών", που καλούνται οι κολεγιόπαιδες να σκίσουν την πρώτη κιόλας ημέρα του μαθήματος. Θα επανέλθω όμως.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Να επανέλθετε. Προσωπικά θα εριμένω με μεγάλο ενδιαφέρον την επάνοδό σας, ιδίως αν συνοδεύεται με μια εναλλακτική πρόταση που θα μπορούσε να αναιρεί το κλισέ που επισημαίνετε. Ευχαριστώ για το σχόλιό σας.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Νομίζω, κα Λιναρδάκη, πως μια ποιητική συλλογή είναι ακριβώς αυτό που λέει η λέξη: συλλογή! Δηλ. μάζεμα ποιημάτων, δίχως απαραίτητα κάποια λογική αλληλουχία. Ο παράγοντας της τυχαιότητας είναι, κατά τη γνώμη μου, ιδιαίτερα καθοριστικός. Συνήθως έχουμε την εντύπωση πως διατηρούμε τον έλεγχο των πάντων, αλλά το αληθινό ποίημα δεν υπακούει σε κανόνες. Κι είναι αρκετό, για εμένα, ένα καλό ποίημα, ένα τετράστιχο, μια εύστοχη σκέψη, για να σου μείνει έστω κάτι από μια συλλογή. Να πεις πως άξιζε τον κόπο. Συνήθως, όμως, δεν υπάρχει ούτε αυτό.
    Δεν διεκδικείται, βέβαια, πρωτοτυπία ως προς τα νοήματα. Σχεδόν τα πάντα έχουν διατυπωθεί στο παρελθόν και με μεγάλη πυκνότητα. Αυτό που μένει είναι το πώς. Η επαναδιατύπωση στα μέτρα του καιρού μας. Αδιάφορο αν ο τρόπος μπορεί να μοιάζει με μίξη διαφορετικών τεχνικών, φλερτάρει με ξεχασμένα είδη κλπ.
    Για τη σημερινή χαώδη κατάσταση έχω εκφραστεί εδώ http://www.vakxikon.gr/%CE%B3%CE%BD%CF%8E%CE%BC%CE%B7-%CF%84%CE%B9-%CE%B5%CE%BC%CF%80%CE%B5%CE%B4%CF%8E%CF%83%CE%B1%CE%BC%CE%B5-%CE%BB%CE%BF%CE%B9%CF%80%CF%8C%CE%BD-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%BD%CF%84%CE%AD%CE%BC%CE%B7/
    Δεν ξέρω, βέβαια, κατά πόσο αυτό σας καλύπτει.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Αντιλαμβάνομαι ότι μπορούμε να μιλάμε επ' άπειρον γι' αυτά τα θέματα - αλλά είναι πραγματικά χαρά μου.

    Τα "πρέπει να είναι έτσι και όχι αλλιώς" κι εμένα με ενοχλούν πολύ γιατί συνείρουν κανονιστικές διατάξεις, αλλά προκύπτουν αναπόφευκτα όταν προσπαθεί κανείς να βάλει τάξη σε κάτι που μοιάζει χαώδες.

    Αλλά ας μιλήσουμε σε προσωπικό επίπεδο. Εμένα το "ένα καλό τετράστιχο" δεν μου φτάνει για να χαρακτηρίσω μια ποιητική συλλογή επιτυχημένη στο σύνολό της, χρειάζομαι περισσότερα. Θα μιλούσαν όλοι για τον Γιάννη Στίγκα στις μέρες μας, αν οι συλλογές του περιείχαν ένα μόνο καλό ποίημα, ένα καλό τετράστιχο;

    Επίσης, τη συλλογή την αντιλαμβάνομαι ως προϊόν σκηνοθεσίας: απόδειξη ότι αν αλλάξει κανείς τη σειρά των ποιημάτων, αλλάζει και το αποτέλεσμα της πρόσληψής της.

    Οπωσδήποτε η ποίηση δεν είναι "υψιπετής συνομιλία" όπως πολύ σωστά λέτε στο άρθρο σας, δεν σημαίνει όμως ότι είναι και "ό,τι να 'ναι"...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Aν ξεφυλλίζετε μια συλλογή όπως ένα μυθιστόρημα, τότε είναι πράγματι όπως τα λέτε. Αλλά η γραμμική πορεία, όπως την εννοείτε, είναι άλλη μια απόδειξη του πόσο έχουν παγιωθεί κάποιες αντιλήψεις. Toυ πόσο μπετόν είναι τα πράγματα, ή έτσι, τουλάχιστον, τα έχουμε δεχθεί.
    Η σκηνο-θεσία σε μια συλλογή μπορεί να έχει ενδιαφέρον, όταν κατορθώνει αυτό που αναφέρετε, ένα πράγματι καλοδουλεμένο υφαντό, αλλά η λέξη κλειδί για την προώθησή της, άσχετα με την υπαρκτή ή ανύπαρκτη αξία της, είναι συνήθως το.. παρα-σκήνιο.
    Το "ό,τι να 'ναι" και το "ό,τι πρέπει" σηκώνει κουβέντα -που έχετε δίκιο, δεν τελειώνει- αλλά μου φέρνει στο μυαλό και εκείνο το χαριτωμένο ανέκδοτο (με τα προσόντα του γαϊδάρου).
    Θα μου επιτρέψετε, όμως, να κλείσω με ένα απόσπασμα από το tasakos.com, που περιγράφει, νομίζω, πολύ καλύτερα από εμένα την κατάσταση:
    "Κλισέ, κλισέ, κλισέ, λες και η γραφή είναι αγγαρεία, σαν το κείμενο να είναι ένα προχειροφτιαγμένο εισιτήριο για τον λαμπερό κόσμο των εκδοτών του τίποτα και της αρπαχτής. Όμως πρέπει να είμαι δίκαιος – η ευθύνη δεν είναι τόσο των συγγραφέων παρόμοιων κειμένων, όσο ενός καλά κτισμένου συστήματος που προωθεί χρόνια τώρα μια ελεεινή «λογοτεχνική» ποιότητα και έχει κατορθώσει να πείσει για την αξία της."

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Καλή εβδομάδα στο Στίγμα Λόγου!
    (αν ήταν ποίημα ή μικρό αφήγημα αυτή η ευχή, θα ήταν κάπως έτσι: "Καλή εβδομάδα, ευχήθηκε μια παλιά Παρασκευή στην πιο νέα από τις Δευτέρες. Εκείνη στραβομουτσούνιασε. Ήξερε πόσο εφήμερη ήταν. Και η ευχή και η ίδια. Αλλά δεν αντιμίλησε. Όπως όλες οι Δευτέρες, ονειρευόταν να γίνει Παρασκευή.)

    ΑπάντησηΔιαγραφή