Τετάρτη, 13 Απριλίου 2016

"Γκιακ" του Δημοσθένη Παπαμάρκου



Με εννέα διηγήματα για τον πόλεμο της Μικρασίας, το Γκιακ είναι μια συλλογή που παράγει συναισθήματα από τις πρώτες παραγράφους. Καταρχάς λόγω γλώσσας: προφορικός λόγος με έντονη (και συχνά μάλιστα πολύ έντονη) ντοπιολαλιά, η οποία υποστηρίζεται απολύτως από τον συγγραφέα.

Τα διηγήματα αυτά αφορούν αναμνήσεις πολέμου ετερόκλητων ανθρώπων που «συναντιούνται» σε μια πολύ συγκεκριμένη ιστορική στιγμή και συνθήκη. Πέραν του ιστορικού πλαισίου, η βία είναι κοινός παρονομαστής και η μόνη τελικά σταθερή πραγματικότητα, έναντι της οποίας βρίσκονται με τον έναν ή τον άλλον τρόπο διαφορετικοί άνθρωποι. Αυτοί οι άνθρωποι φεύγοντας από το πεδίο της μάχης, αφήνουν την ταυτότητα με την οποία κατατάχτηκαν για να αποκτήσουν μια καινούρια, πιο άγρια αλλά και ταυτόχρονα πιο αποκαλυπτική: τα κείμενα του Δημοσθένη Παπαμάρκου είναι οι μάρτυρες αυτής της εκ βάθρων αλλαγής των ηρώων. 

Ο συγγραφέας επιλέγει ένα πλαίσιο, από τα πιο σταθερά που θα μπορούσε να βρει για τις αφηγήσεις του, και βάζει τους ήρωές του να προέρχονται και από το ίδιο χωριό. Κάπου εκεί τελειώνουν οι ομοιότητες και μένει άπλετος χώρος για όλα όσα σηματοδοτούν τις διαφορές. Κάθε ιστορία λειτουργεί σαν καλειδοσκόπιο μιας πραγματικότητας που ξαφνικά άλλαξε δραματικά, περνώντας από την ευφορία της νίκης στην αγωνία της οπισθοχώρησης. Οι άνθρωποι επιχειρούν να πορευτούν με πυξίδα την ατομική τους αλήθεια στους μαιάνδρους που άφησε πίσω του ο πόλεμος, διαπιστώνοντας την ίδια στιγμή πως το να γυρίζουν πίσω ζωντανοί δεν τους εξασφαλίζει τελικά την επιβίωση.

Πέρα από το αίμα, τον κατεξοχήν συνδετικό κρίκο των διηγημάτων αλλά και των ίδιων των ηρώων μεταξύ τους, αυτό που δημιουργεί συνοχή είναι το γεγονός ότι όλοι αυτοί οι άνθρωποι που έγιναν στρατιώτες, θέλοντας και μη, παραμένουν στρατιώτες ακόμα και μετά την επιστροφή τους. Ο συγγραφέας δίνει  άλλη διάσταση στον πόλεμο της Μικρασίας επειδή, ανάμεσα στα άλλα, εκθέτει τις μόνιμες αλλαγές που συντελέστηκαν σε όσους τον βίωσαν. Κατά έναν παράδοξο τρόπο η επιστροφή στην προτέρα κατάσταση, στη ζωή που άφησαν προσωρινά πίσω, αποδεικνύεται ουτοπία: κανείς δεν είναι ίδιος πια, ούτε αυτός που έφυγε αλλά ούτε και αυτοί που έμειναν πίσω να τον περιμένουν, και με αυτό ως αφετηρία, λαμβάνονται καινούριες αποφάσεις και οι πορείες όλων επαναπροσδιορίζονται. 

Δεν υπάρχει πόλεμος χωρίς τις θηριωδίες που του αναλογούν, αυτό όμως που επιχειρεί να κάνει εδώ ο Δημοσθένης Παπαμάρκος είναι να απαλλάξει αυτές τις εμπειρίες από τα κλισέ και την επιλεκτική μνήμη που τις στοιχειώνουν και, λέγοντας την αλήθεια του καθενός από αυτούς που βρέθηκαν εκεί, να τους δώσει μια δεύτερη ευκαιρία: μια τσαλαπατημένη ευκαιρία, όπως συνέβη στον Θύμιο, ή μια καινούρια αρχή όσο πιο μακριά μπορεί όπως έκανε ο Αργύρης, ακόμα και μια εκδίκηση σαν αυτή που τελικά πήρε ο Τάκης για τον χαμό της αδερφής του.

Σε κάθε διήγημα ο αναγνώστης κρέμεται από τα χείλη του αφηγητή, και αυτό δεν είναι κάτι που συναντά κανείς κάθε μέρα. Εννέα καλές, και μάλιστα θαρραλέες ιστορίες, σε άμεσο, προφορικό λόγο. Θαρραλέες, αφού βγαίνουν από την πεπατημένη για να φτάσουν να ιχνηλατήσουν βήματα και σκέψεις ανθρώπων που για τουλάχιστον ένα ορισμένο χρονικό διάστημα βρήκαν τα όρια της ύπαρξής τους και τα ξεπέρασαν. Ο συγγραφέας τούς υποδέχεται λοιπόν στην νέα τους πραγματικότητα, τους αναγνωρίζει την ύψιστη αξία του να στέκεσαι όρθιος σε μια ζωή τελικά ρημαγμένη, και τους δίνει, υπό συνθήκες, δικαίωμα στην δεύτερη ευκαιρία με ό,τι συνεπάγεται αυτό. 

Κρις Λιβανίου

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου