Τρίτη, 2 Φεβρουαρίου 2016

"Αλμπέρ Καμύ - Ζαν Πωλ Σαρτρ" της Λένας Κωνσταντέλλου

Η Λένα Κωνσταντέλλου γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, εργάσθηκε επί 30 χρόνια ως αρχαιολόγος στο Μουσείο Μπενάκη. Συνεργάσθηκε ως μεταφράστρια με τις γνωστές εκδόσεις «Οδός Πανός» και «Κέδρος». Έχει ασχοληθεί με το δοκίμιο, την ποίηση και την πεζογραφία. Τελευταίο της δοκίμιο είναι το βιβλίο «Σκαρίμπας, Βουτυράς, δύο πρωτοπόροι» που κυκλοφόρησε εφέτος από τις εκδόσεις «Ενεκένεν» της Θεσσαλονίκης. Άλλα έργα της με δοκίμια και κριτικές είναι: «Τέσσερις όψεις του μοντερνισμού», «Μορφές και πρόσωπα της ελληνικής και ξένης λογοτεχνίας». Βιογραφίες έχει εκδώσει συνεργαζόμενη με τις εκδόσεις του περιοδικού «ΟΔΟΣ ΠΑΝΟΣ» για τον κορυφαίο ρώσο σκηνοθέτη Ταρκόφσκι, την διάσημη αμερικανίδα τραγουδίστρια Τζάνις Τσόπλιν και την αντιναζίστρια ηθοποιό Μάρλεν Ντήτριχτ που κατέφυγε στις ΗΠΑ κατά τον μεσοπόλεμο.

Έχει μεταφράσει από τα αγγλικά ένα σπουδαίο θεωρητικό έργο του ούγγρου μαρξιστή φιλοσόφου Μεσαρός «Η θεωρία του Μαρξ για την αλλοτρίωση» (εκδόσεις Κέδρος, 1973). Τα ποιήματά της περιλαμβάνονται σε μια συλλογή υπό τον τίτλο: «Ποιητικές στιγμές», εκδόσεις Μαυρίδης 2002. Το νέο της βιβλίο είναι το «Αλμπέρ Καμύ-Ζαν Πωλ Σαρτρ – Συνομιλίες με τον υπαρξισμό και το παράλογο». Πρόκειται για ένα μικρό καλογραμμένο φιλοσοφικό δοκίμιο για τους δύο μεγάλους γάλλους στοχαστές του 20ου αιώνα και πολυδιαβασμένους στην Ελλάδα, τους υπαρξιστές Καμύ και Σαρτρ. Η ιδέα της συγγραφής ενός δοκιμίου για αυτούς τους δύο φιλοσόφους του υπαρξισμού την βασανίζει από τα φοιτητικά της χρόνια, όταν μελετούσε την γαλλική λογοτεχνία και φιλοσοφία.

Με το έργο της αυτό, η Λένα Κωνσταντέλλου δεν επιθυμεί να καταθέσει ψυχρές ιδέες ή να πλουτίσει τις εγκυκλοπαιδικές γνώσεις των αναγνωστών, αλλά να επικαιροποιήσει τις ιδέες που πότισαν με τον ιδρώτα και το αίμα τους οι δημιουργοί. Οι δύο αυτοί στοχαστές ήταν πολιτικοποιημένοι, ο Σαρτρ στο μεγαλύτερο μέρος της ζωής του, συμφωνώντας τις περισσότερες φορές με το Κ.Κ.Γ, ο Καμύ παρέμεινε ως το τέλος της ζωής του ένας ουμανιστής στο χώρο της ευρύτερης αριστεράς. Η Λένα Κωνσταντέλλου την δεύτερη ενότητα του βιβλίου της την επικεντρώνει στην προσωπικότητα του Ζ. Π. Σαρτρ. Ξεκινά με μία συνοπτική βιογραφία του γάλλου φιλοσόφου, ο οποίος γεννήθηκε στο Παρίσι το 1905 και πέθανε στην ίδια πόλη το 1980. Στην βιογραφία αυτή παρουσιάζεται ένας από τους σπουδαιότερους γάλλους φιλοσόφους του αιώνα, με σημαντική απήχηση στη διεθνή διανόηση. Δεν ήταν μόνον νομπελίστας, αλλά και θεατρικός συγγραφέας, ακτιβιστής, γνωστός από την εξέγερση του Μάη του ’68. Το 1964 αρνείται να παραλάβει το βραβείο Νόμπελ της λογοτεχνίας για το αυτοβιογραφικό του διήγημα «Οι λέξεις». Κατά την διάρκεια των ακαδημαϊκών του χρόνων, είχε την ευκαιρία να συναναστραφεί με προσωπικότητες που σημάδεψαν την πολιτική ζωή και διανόηση της Γαλλίας, όπως οι Ρ. Αρόν, Φ. Μωριάκ, Βέιλ, K. Λεβί- Στρος.

Το 1938 δημοσιεύει την νουβέλα του «Ναυτία» σε μορφή ημερολογίου, όπου εμπεριείχε διάφορους φιλοσοφικούς συλλογισμούς τους οποίους ανέπτυξε στα επόμενα χρόνια.

Αποσπάσματα από έργο «Ναυτία» του Z.Π. Σαρτρ σε άψογη μετάφραση της Λένας Κωνσταντέλλου περιλαμβάνονται στο εν λόγω βιβλίο της.

Το 1943, εν μέσω της γερμανοναζιστικής κατοχής της Γαλλίας, εκδίδει ένα από τη σημαντικότερα έργα του, το «Το Είναι και το Μηδέν», όπου επεξεργάζεται τις σκέψεις του επάνω σε έννοιες όπως η ανθρώπινη συνείδηση, η ατομική και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Το 1946 και αφού είχε εστιάσει την προσοχή του στον άνθρωπο, αποφάσισε να αναδείξει στο επόμενο έργο του «Ο Υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός» το θέμα της κοινωνικής υπευθυνότητας. Ο Σαρτρ καταπιάστηκε με την έννοια της ελευθερίας, όχι μόνον ως αξία ή ως στόχο αλλά ως αναπόσπαστο στοιχείο της ανθρώπινης ύπαρξης που συνεπάγεται την κοινωνική υπευθυνότητα. Κατά την διάρκεια του β΄ Παγκοσμίου πολέμου, ο Σαρτρ κρατείται όμηρος από τα γερμανικά στρατεύματα από το 1940 έως τον Απρίλιο του 1941, οπότε και αφέθηκε ελεύθερος. Μόλις γυρίζει στην Γαλλία, παίρνει μέρος στην γαλλική αντιναζιστική αντίσταση, και ταυτόχρονα γίνεται μέλος του αντικατοχικού κινήματος «Σοσιαλισμός και Ελευθερία». Παρά το σπουδαίο του συγγραφικό έργο, η πολιτική του στράτευση δεν περιορίζεται σε θεωρητικό επίπεδο. Αξίζει να επιμείνει κανείς στα κεφάλαια του βιβλίου της Λένας Κωνσταντέλλου «φιλοσοφίες του υπαρξισμού – γενικά χαρακτηριστικά», και «φιλοσοφία του Σαρτρ», όπου η συγγραφέας αναλύει προσεκτικά τις φιλοσοφίες του υπαρξισμού. Ο Σαρτρ είναι αυτός που τις έφερε στο προσκήνιο στη Γαλλία, επηρεασμένος από την γερμανική φιλοσοφία και δημιούργησε το ομώνυμο γαλλικό κίνημα. Όπως αναφέρει στο βιβλίο της, υπάρχουν δύο ρεύματα υπαρξισμού: οι πρώτοι είναι οι χριστιανοί υπαρξιστές, όπως οι Γιάσπερς και Μαρσέλ. Η άλλη πλευρά είναι οι άθεοι υπαρξιστές όπως ο Σαρτρ, ο Καμύ και ο γερμανός Χάιντεγκερ, γνωστός από φιλοσοφικό του έργο «Είναι και ο Χρόνος» στο οποίο απαντά ο Σαρτρ με το ογκώδες βιβλίο του «Το Είναι και το Μηδέν».
Στο δοκίμιό του με τίτλο «Τι είναι η λογοτεχνία», ο γάλλος συγγραφέας, όπως γράφει η Λένα Κωνσταντέλλου, «μέσω μιας κοινωνικοϊστορικής και φιλοσοφικής προσέγγισης, όπου γίνεται χρήση ιδεών και όρων του υπαρξισμού, προσπαθεί να εξηγήσει ποια είναι η βαθύτερη αιτία για την οποία κάποιος ασχολείται με την λογοτεχνία».

«Οι λέξεις» όπως προαναφέραμε, είναι το μόνο αυτοβιογραφικό βιβλίο του υπαρξιστή φιλοσόφου. Με τις «Λέξεις» που γράφονται σε ώριμη ηλικία, η Λένα Κωνσταντέλλου σωστά επισημαίνει: «ο Σαρτρ πληρώνει την οφειλή του στο παιδί που υπήρξε κάποτε, ερμηνεύει πτυχές της προσωπικότητάς του, και ανιχνεύει τις πρώτες συγκυρίες που τον καθόρισαν ως συγγραφέα και ως άνθρωπο.»

Εκτός από τη φιλοσοφία, ο Σαρτρ ασχολήθηκε με το μυθιστόρημα και το θέατρο.
Ο μεγάλος θεωρητικός του θεάτρου Μάρτιν Έσσλιν δεν περιέλαβε στο μνημειώδες έργο του το «Θέατρο του παραλόγου» του τον Σάρτρ και τον Καμύ, οι οποίοι υπήρξαν από τους πρώτους που συνέλαβαν φιλοσοφικά το αίσθημα του παραλόγου, σαν το πρωταρχικό και συγκλονιστικό βίωμα του ανθρώπου που συνειδητοποιεί την αμείλικτη σιωπή του κόσμου, του θανάτου, του Θεού και της απώλειας της ζωής οικείων προσώπων.

Η συγγραφέας με δυνατά επιχειρήματα δικαιολογεί την διάκριση αυτή ανάμεσα στο υπαρξιστικό θέατρο του παραλόγου της δεκαετίας του ’40 (Ανουΐγ, Καμύ, Σαρτρ) από το αντι-θέατρο του παραλόγου της δεκαετίας του ’50 (Ιονέσκο, Μπέκετ, Αντάμωβ). Στηρίζει τις απόψεις της σε μία σπάνια ελληνική βιβλιογραφία για την έννοια του τραγικού του παραλόγου και του υπαρξισμού. Με οδηγό τα έργα και τις μεταφορές του κορυφαίου στοχαστή και ειδικού στην φιλοσοφία του υπαρξισμού Χρ. Μαλεβίτση και της θεατρολόγου-πανεπιστημιακού Χαράς Μπακονικόλα, καταλήγει σε γόνιμα συμπεράσματα όσον αφορά τον υπαρξισμό και το παράλογο, όπως ότι «οι ήρωες του Καμύ και του Σαρτρ είναι πρόσωπα με το πάθος της αλήθειας, της ελευθερίας, της ευτυχίας και τη δυνατότητα επιλογών. Οι ήρωες του θεάτρου του παραλόγου είναι σκιώδεις αντιήρωες. Στερούνται προσωπικότητας και πάθους. Η ατμόσφαιρα του θεάτρου του Καμύ και του Σαρτρ είναι ρεαλιστική, ενώ εκείνη του θεάτρου του παραλόγου είναι ονειρική έως εφιαλτική. Και τα δύο θέατρα καταγγέλλουν τον παράλογο κόσμο όπου ζούμε. Όμως στο θέατρο της καταγγελίας του Σαρτρ και του Καμύ, την ακολουθεί κάποια πρόταση. Αυτή είναι η κύρια διαφορά ανάμεσα στα δύο θέατρα».

Ο Σαρτρ, εκτός από την δραματουργία, καταπιάνεται με την κριτική της λογοτεχνίας και το δοκίμιο. Κατά την συγγραφέα, η σαρτρική κριτική κινείται σε δύο άξονες: στη γραφή ως νεύρωση από τη μία, και στην κριτική ως ολική γνώση του ανθρώπου από την άλλη. Μια άλλη θεώρηση για τον γάλλο ποιητή του 19ου αιώνα Σαρλ Μπωντλαίρ δίνει στο μικρό δοκίμιό του ο Ζ.Π. Σαρτρ κατά την συγγραφέα, και στηρίζεται στη ψυχολογική προσέγγιση.

Το βιβλίο της Λένας Κωνσταντέλλου «Άλμπερ Καμύ – Ζ.Π. Σαρτρ, συνομιλίες με τον υπαρξισμό και το παράλογο» τελειώνει με ένα πολυσυζητημένο θέμα, την σχέση του Σαρτρ με τον μαρξισμό. Ένα θέμα όπου σωστά επισημαίνει: «Ο Σαρτρ ποτέ δεν έπαψε να είναι μαρξιστής. Μόνο που οι πεποιθήσεις του σχετικά με τον μαρξισμό υπέστησαν βαθμιαίες αλλαγές».

Το βιβλίο αυτό της Λένας Κωνσταντέλλου γίνεται η αφορμή, σε μια εποχή που οι λησμονημένες προσωπικότητες των Σαρτρ και Καμύ επανέρχονται στην επικαιρότητα, για μια βαθύτερη έρευνα στο πλούσιο έργο των δύο μεγάλων ανδρών της σύγχρονης ευρωπαϊκής διανόησης.

Λουκάς Θεοχαρόπουλος

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου