Τρίτη, 16 Φεβρουαρίου 2016

Η λογοτεχνική διάσταση των ιπποκρατικών κειμένων


Στην αρχαιότητα, απ' τον καιρό κιόλας του Ομήρου, οι γιατροί μαζί με κάποιους άλλους επαγγελματίες όπως οι μαραγκοί κι οι τραγουδιστές έβγαζαν το ψωμί τους περιοδεύοντας από πόλη σε πόλη. Ο μεγαλύτερος απ' αυτούς τους περιοδεύοντες γιατρούς, ο Ιπποκράτης, ήταν ήδη θρύλος κατά τη διάρκεια της ζωής του που συνέπεσε με την εποχή του φονικού Πελοποννησιακού Πολέμου ο οποίος συγκλόνισε την Ελλάδα. Οι αρχές που εφάρμοζε ήταν τόσο προχωρημένες ώστε αποτελούν μέχρι σήμερα τη βάση της διαγνωστικής διαδικασίας κατά την άσκηση του ιατρικού επαγγέλματος και ακόμη και σήμερα όσοι επιλέγουν να ασκήσουν την ιατρική επιστήμη εξακολουθούν να συμβουλεύονται τα κείμενα του. 

Σύμφωνα με τους ειδικούς, τα βιβλία της ιπποκρατικής συλλογής που έχουν φτάσει σε μας δεν ανήκουν όλα στον μεγάλο Κώο γιατρό, κάποια γράφτηκαν πιθανόν από τους μαθητές του, όμως σε γενικές γραμμές αποδίδουν το πνεύμα του. Πέρα όμως από την επιστημονική τους αξία, τα ιπποκρατικά κείμενα έχουν γοητεία ιδιαίτερη και αξία λογοτεχνική σ' όποιον εντρυφήσει σ' αυτά. Οι γιατροί εκείνης της εποχής ήταν υποχρεωμένοι να εξασκήσουν το μάτι και τη διαίσθησή τους σε τέτοιο βαθμό ώστε να είναι σε θέση όχι μόνο να θεραπεύουν, αλλά και να προβλέπουν την εξέλιξη των ασθενειών. Αυτή η ικανότητα τους επέτρεπε να αυξήσουν τα ποσοστά επιτυχίας τους εξασφαλίζοντας τη φήμη που ήταν απαραίτητη για την επιβίωση τους. Οι παρατηρήσεις των ιπποκρατικών κειμένων, παρά την επιστημονικότητά τους, αντικατοπτρίζουν αναπόφευκτα την ατμόσφαιρα της εποχής με όλες τις ιδιαιτερότητες που την χαρακτήριζαν, τους φόβους, τις δεισιδαιμονίες, την έντονη εξάρτηση των ανθρώπων από τις κλιματολογικές συνθήκες. Μερικά παραδείγματα από το βιβλίο Περί Επιδημιών:

Την εποχή του χειμερινού ηλιοστασίου εμφανίστηκε ουράνιο σώμα όχι μικρό. Την επόμενη πέμπτη και έκτη μέρα έγινε σεισμός... Η ξηρασία ήταν μεγάλη ύστερα από τον ζέφυρο και μέχρι τη φθινοπωρινή ισημερία. Κάτω από τον αστερισμό του Κυνός επικράτησε αποπνικτική ζέστη και ζεστοί άνεμοι. Εμφανίστηκαν πυρετοί με ιδρώτα... Από τις αρχές της άνοιξης, ταυτόχρονα με τα κύματα του ψύχους, παρατηρήθηκαν πολλές περιπτώσεις ανεμοπυρώματος... Όταν πλησίαζε η ανατολή του Αρκτούρου, ενώ την προηγούμενη περίοδο είχε επικρατήσει για ένα χρόνο ξηρασία, έβρεξε πολύ και φύσηξαν νότιοι άνεμοι ...

Εκπληκτικά ζωντανές είναι οι αφηγήσεις που προήλθαν από τις παρατηρήσεις των παθήσεων των ατόμων που γνώρισαν προσωπικά οι συγγραφείς των κειμένων, αφηγήσεις που μας δίνουν μια τοιχογραφία ολοζώντανη των ανθρώπων και του τρόπου ζωής εκείνης της εποχής:

Ο μάγειρας από την Άκανθο έχασε την ακοή του ύστερα από φρενίτιδα... Η γυναίκα που κατοικούσε προς το πάνω μέρος των πυλών, κάπως ηλικιωμένη πια, παρουσίασε χαμηλό πυρετό... Ο άνθρωπος που δούλευε κοντά στο βουνό και τον είδα κοντά στη γέφυρα να σέρνει τα πόδια του, δεν παρουσίαζε σημαντικό αδυνάτισμα στη μια κνήμη του, οι μηροί του όμως ήταν ιδιαίτερα αδύνατοι .... Ο ταβερνιάρης που έμενε έξω από την πόλη (''Ο έξω κάπηλος'' στο αρχαίο κείμενο) αρρώστησε από περιπνευμονία... ο Φιλίσκος έμενε κοντά στο τείχος. Έπεσε στο κρεβάτι με υψηλό πυρετό και εφίδρωση την πρώτη μέρα. Πέρασε άσκημη νύχτα... Ο Ερασίνος που έμενε κοντά στη χαράδρα του Βοώτη εκδήλωσε πυρετό μετά το δείπνο. Πέρασε ταραγμένη νύχτα... Ο Φοίνικας είχε την εντύπωσή πως έβλεπε κάτι σαν λάμψη αστραπής συνήθως από το δεξιό μάτι...

Ορισμένα ιατρικά περιστατικά περιγράφονται με λογοτεχνικό τρόπο θαυμάσιο :

Η πάθηση του Νικάνορα: όταν ριχνόταν στο ποτό, ένιωθε φόβο για την αυλητρίδα. Όταν άκουγε σε συμπόσιο τους πρώτους ήχους του αυλού, κυριευόταν από φόβο και έλεγε ότι με δυσκολία μπορούσε να το υπομείνει, όταν ήταν νύχτα . Ωστόσο όταν άκουγε το όργανο την ημέρα, δεν ταραζόταν καθόλου. Η κατάσταση τούτη κράτησε αρκετό καιρό. Ο Δημοκλής που ήταν μαζί του, φαινόταν πως είχε θολωμένη όραση και χαλαρωμένο σώμα. Έλεγε ότι δεν θα τολμούσε να περάσει από την άκρη του γκρεμού, ούτε πάνω από γέφυρα, ούτε να πηδήσει χαντάκι, ακόμα και με ελάχιστο βάθος, από φόβο μήπως πέσει μέσα. Θα μπορούσε όμως να περπατήσει μέσα απ' το χαντάκι . Η κατάσταση τούτη κράτησε αρκετό καιρό... Η κοπέλα που έπεσε από τον γκρεμό έχασε τη φωνή της. Κυριεύτηκε από ανησυχία. Είχε πέσει από την πλευρά του αριστερού αυτιού. Με δυσκολία κατάπινε νερόμελο. Είχε ρόγχο και συχνή αναπνοή όπως οι ετοιμοθάνατοι. Την έβδομη μέρα ξαναβρήκε τη φωνή της,  ο πυρετός  υποχώρησε κι η άρρωστη έγινε καλά. Ο Παρμενίσκος είχε από παλιά κυριευθεί από απογοήτευση και επιθυμία να πεθάνει . Άλλοτε η ευθυμία του επανερχόταν. Κάποιο φθινόπωρο, όταν βρισκόταν στην Όλυνθο έχασε τη φωνή του, ενώ ήταν ήσυχος , και προσπαθούσε να αρθρώσει κάποιες λέξεις που τις είχε μόλις αρχίσει. Ακόμα κι αν κατόρθωνε να πει κάποιες λέξεις, μετά έχανε πάλι τη φωνή του. Άλλοτε κοιμόταν κι άλλοτε έμενε άυπνος . Ήταν ανήσυχος και σιωπηλός . Άλλοτε πάλι ήταν ξαπλωμένος ήσυχα γυρισμένος προς τον τοίχο.  Είπε αργότερα πως αναγνώριζε όσους έμπαιναν μέσα. Πότε πότε δεν ήθελε να πιει τίποτα για ένα ολόκληρο εικοσιτετράωρο, ακόμα κι αν του πρόσφεραν, κι άλλοτε πάλι άρπαζε απότομα το δοχείο και έπινε όλο το νερό. Γύρω στη δέκατη τέταρτη μέρα η κατάσταση βελτιώθηκε.

Οι διαπιστώσεις και οι περιγραφές των γιατρών που συνέγραψαν τα ιπποκρατικά κείμενα αποτελούν τεκμήρια πολύτιμα μιας εποχής που γνώρισε τη βιαιότητα του Πελοποννησιακού Πολέμου ο οποίος συγκλόνισε την αρχαία  Ελλάδα. Στις Επιδημίες δίνουν  μια εικόνα των συνθηκών που αντιμετώπιζε ένας γιατρός εκείνης της εποχής προσπαθώντας να βοηθήσει τους πληγωμένους στρατιώτες, κάποια αποσπάσματα:

Ο άνθρωπος από τον Αίνο, πληγωμένος στη Δήλο από ακόντιο στο πλευρό, στο πίσω μέρος αριστερά, δεν ένιωθε πόνο στη πληγή. Ο Τύχων κατά την πολιορκία του Δάτου τραυματίστηκε στο στήθος από καταπέλτη και ύστερα από λίγο τον έπιασε δυνατό γέλιο. Αυτός που χτυπήθηκε στο κεφάλι με πέτρα από κάποιον Μακεδόνα είχε πάνω από τον αριστερό κρόταφο τομή που έμοιαζε με αμυχή. Η όραση του θόλωσε με το χτύπημα και έπεσε κάτω. Αυτός που πληγώθηκε στο συκώτι με ακόντιο από κοντά πήρε αμέσως το χρώμα του νεκρού. Όταν ο Αύδελος πληγώθηκε στην πλάτη έβγαινε από την πληγή πολύς αέρας με θόρυβο και έτρεχε αίμα. Ύστερα από επίδεση με αιμοστατικό φάρμακο ο άρρωστος θεραπεύτηκε. Ο Αρίστιππος δέχτηκε βίαιο και επικίνδυνο χτύπημα από βέλος στο πάνω μέρος της κοιλιάς. Ο πόνος ήταν τρομερός. Υπήρχε πυρετός και δίψα... 

Απόστολος Σπυράκης
  


Σημ.: Οι μεταφράσεις των κειμένων είναι του Βασίλειου Μανδηλαρά από τις εκδόσεις Κάκτος.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου