Δευτέρα, 4 Ιανουαρίου 2016

Χαϊ-κού και "χαϊ-κού": η τέχνη μιας παρεξήγησης

Στην ιαπωνική κουλτούρα η τέχνη των χάι-κού είναι κατά σχεδόν απόλυτη έννοια η μεταφορά του Ζεν Βουδδισμού στο πεδίο της γραπτής ποίησης. Αν θα μπορούσαμε να ορίσουμε με δυο λόγια την ουσία αυτής της τέχνης, τότε θα λέγαμε πως το συγγραφικό υποκείμενο σε αυτή την περίπτωση σωπαίνει (και ας γράφει) για να αφήσει το σύμπαν, την φύση να “εκφραστούν” σε μία στιγμή.

Ή αλλιώς, είναι, ας πούμε, σαν ένα όμορφο λουλούδι που ανθίζει στον κρατήρα του χρόνου, το οποίο ο ποιητής αφήνει να φανερωθεί από μόνο του χωρίς να επεμβαίνει.

Στην Δύση η ποίηση πήρε τον εντελώς αντίθετο δρόμο. Εδώ το υποκείμενο “ερμηνεύει”(ποιητικά) , “αποδίδει”, “αλληγορεί” ,”μεταμορφώνει” κατά κάποιο τρόπο το σύμπαν και την φύση (την Ιστορία ακόμα) με μεταφορές και όλα τα αναγκαία σχήματα που τρέπουν τον λόγο σε επιθυμητούς “οδοδείκτες”. Ακόμα, το προσωπικό ύφος ή στυλ ενέχει μείζονα σημασία· απλά και μόνο η ύπαρξή του κάποιες φορές μπορεί να ξεχωρίσει αμέσως τους καλούς από τους συνηθισμένους ή κακούς ποιητές.

Δεν θα είχε νόημα να αντιπαραθέσει κανείς αυτές τις δυο νοοτροπίες μεταξύ τους· η καθεμιά έχει την αξία της για το ιδιαίτερο έδαφος της κουλτούρας στο οποίο πατάει. Αξίζει όμως να σημειωθεί, πως συχνά στην Δύση τα χάι-κού έγιναν μόδα σε πολλούς ποιητές που βρήκαν σε αυτά μια “φτηνή” και “καλή” λύση για να εκφράσουν όχι κάτι περισσότερο από κοινότοπες σκέψεις οι οποίες ως τέτοιες θα φανερώνονταν πιθανώς πιο εύκολα σε μια άλλη φόρμα του ποιητικού λόγου. Εξ άλλου, τρεις στίχοι, λέει, δεν είναι και μεγάλη κούραση για να τους γράψει κανείς. Γιατί αλλιώς, πού να τρέχει…

Kατά συνέπεια, κατακλυσμοί από ψευδοχάι-κού, χωρίς να έχει γίνει στο ελάχιστο κατανοητή η ουσία τους, γεμάτα από περιγραφές προσωπικών συναισθημάτων, δράματα, απελπισίες και στεναγμούς εν συντομία, ή γενικώτερα, με ό,τι η πραγματική τέχνη των χάι-κού εκ προοιμίου αποφεύγει, γέμισαν βιβλία και διαδικτυακές σελίδες. Ή αλλιώς, ένα κενό που οφειλόταν στην παρερμηνεία και την επιπολαιότητα πολλών ποιητών και “ποιητών”.

Μα, θα μπορούσε να αντιτείνει κάποιος, δεν θα ήταν άραγε δυνατόν όλες οι άνω περιγραφόμενες απόπειρες που χαρακτηρίζονται με ένα γενικό τρόπο ως “ψευδοχάικου” να εκληφθούν ως χάικου με μιαν “ευρεία” έννοια;

Εξαρτάται από το τι εννοεί κανείς “ευρεία” έννοια; Μια τέτοια “έννοια” παρουσιάζουν, ας πούμε, εκείνα τα χάι-κού που έγραψε ο Jack Kerouac (αλλά και άλλοι Αμερικανοί ποιητές της beat γενιάς), για να αναφέρουμε ένα κάπως γνωστό παράδειγμα. Δηλαδή, καίτοι “ευρείας έννοιας” ή αλλιώς “δυτικής έννοιας” χάι-κού, παραμένουν ωστόσο χάι-κού και αυτό είναι σημαντικό. Η ουσία δεν αλλάζει.

Ό,τι προσφέρεται ως εννοιολογικά “ευρύτερο” αναφορικά με μια καλλιτεχνική μορφή λόγου δεν μπορεί να είναι “απεριόριστο”. Αλλιώς, ακόμα και ένα επίγραμμα ή ένα ρομάντσο μπορεί να αποκληθεί “επική ποίηση” με μιαν “ευρεία” έννοια, πράγμα που κυμαίνεται ασφαλώς από το μάλλον απίθανο έως το αδόκιμο και το παράλογο.

Ο Αμερικανός συγγραφέας Jack Kerouac υπήρξε, πέραν των άλλων, ένας από τους πολύ λίγους Δυτικούς που κατανοούσε θαυμάσια το τι είναι ένα χάι-κού. Ο ίδιος έγραψε περί τα 1000 χάι-κού (στο ‌Book of Haikus του, βρίσκονται περί τα 500 από αυτά), κάνοντας μάλιστα ανά στιγμές μια σοβαρή προσπάθεια να ορίσει το τι θα μπορούσε να είναι ένα “αμερικάνικο” ή “δυτικό” χάι-κού.

Ως προς αυτόν τον σκοπό θεώρησε κάποτε πολύ σωστά το “δεκαεπτασύλλαβο” σχήμα ως περιττό και ανώφελο για οποιαδήποτε άλλη γλώσσα πέραν της ιαπωνικής, στην οποία μόνον, ή κατά κύριον λόγον, και λόγω της συλλαβικής φύσης της τελευταίας, μπορεί αυτό το σχήμα να αποκτά ένα ιδιαίτερα ευφωνικό νόημα. 

Σε αυτό το σημείο, αξίζει ακόμα να λεχθεί, πως παραμένει εξαιρετικά επιπόλαιο το γεγονός ότι στην Δύση διάφοροι “συγγραφείς” ψευδοχάι-κού κάνουν την πιο σκληρή τυπολατρική προσπάθεια να κρατήσουν το ιαπωνικό δεκαεπτασύλλαβο (5-7-5) σε τρεις στίχους, που όμως με καμμία έννοια ΔΕΝ συνιστούν χάι-κού! Και δεν φτάνει αυτό, πρόκειται συνήθως και για κακή ποίηση.

Όμως ας δούμε, από παραδειγματική άποψη, μερικά πραγματικά, έξοχα χάι-κού του Kerouac:

A baloon caught
in the tree – dusk
In Central Park zoo

Δεν πρόκειται ούτε καν για συντομευμένη περιγραφή, αλλά για “ανάδυση” μιας στιγμής μέσα από το χάος των αισθητηριακών εντυπώσεων. Αυτή η στιγμή, μέσα από την πένα του συγγραφέα (που στην ουσία “σωπαίνει”), αποκαλύπτεται με ένα σχεδόν μαγικό τρόπο, ως εάν ήταν το πιο ασυνήθιστο, παράδοξο ή αινιγματικό θέαμα στον πλανήτη, ακόμα και όταν πρόκειται για έναν πολύ κοινό τόπο θέασης.

All I see is what
I see –
Red fire sunset

A raindrop from
the roof
Fell in my beer


Cat gone 24 hours
– A piece of his hair
Waving on the door


Neons, Chinese restaurants
coming on –
Girls come by shades


Τα χάι-κού, όπως ήδη ελέχθη, συνιστούν από καθαρά “τεχνική” άποψη το αντίθετο της δυτικής ποιηματουργίας. Εδώ οι παρομοιώσεις, οι μεταφορές, τα ευρήματα κλπ., η μυθογραφία ακόμα, λείπουν, γιατί η εμφάνισή τους – τόσον αναγκαία ή επιθυμητή στην δυτική ποιητική-, αναδεικνύει την ύπαρξη ενός συγγραφικού υποκειμένου, το οποίο στο συγκεκριμένο είδος λόγου της ιαπωνικής κουλτούρας πρέπει να παραμένει σε δεύτερο πλάνο ή, με μια ουσιαστική έννοια, να “λείπει”.

Αυτό άλλωστε είναι και η ουσία του Ζεν όταν προκύπτει σε ποιητική: ενσωματώνει το υποκείμενο μέσα στο σύμπαν σε τέτοιο βαθμό, ώστε όταν διαβάζεις ένα χάι-κού να δίνει την εντύπωση πως το ίδιο είναι ό,τι άφησε όλο κι όλο πίσω του ο κόσμος σε μια, αν θα μπορούσα να την αποκαλέσω έτσι, παράξενη άμπωτη εμφάνισης στην αισθητηριακή αντίληψη.

Δεν είναι τυχαίο το ότι ο Jack Kerouac είχε κατανοήσει σε βάθος τον Ζεν Βουδδισμό, πράγμα που όσον και αν στενοχωρεί όλη αυτή την κοσμοπλημμύρα στην Δύση που έπεσε με τα μούτρα στα “χάι-κού”, συνιστά τελικώς μια απαραίτητη προϋπόθεση για την συγγραφή ποιημάτων αυτού του είδους.

Και το να κατανοήσει κάποιος το Ζεν δεν είναι εύκολη υπόθεση, ούτε εξαντλείται στην ανάγνωση μερικών βιβλίων.

Πρέπει κανείς να εμφορείται σε αυτές τις περιπτώσεις από “συνθετικό” πνεύμα, γιατί οι πολιτισμοί δεν υπάρχουν για να καταπίνουν ο ένας τον άλλον, αλλά για να “συνομιλούν” μεταξύ τους.

Και η “ισοπέδωση”, η”εξομοίωση”, η κλίνη του Προκρούστη σε κάθε έκφανσή της στις πολιτισμικές περιπτώσεις δεν είναι παρά γνήσια ανθρώπινη βλακεία, συστηματική παρερμηνεία, σφετερισμός· η “συνομιλία” όμως εδώ, είναι ο μόνος δρόμος. Ό,τι θα μπορούσε να κάνει συνειδητές τόσον τις φωτεινές όσον και τις σκοτεινές πλευρές των πολιτισμών. Αλλιώς, μπορεί μεν να ευδοκιμήσει η εκάστοτε λατρεία του “φωτός”, όχι όμως και η πίστη σε αυτό.


Διονύσιος Πλατανιάς
 
 

Ο Jack Kerouac διαβάζει χαϊκού του
 
ΥΓ. Δείτε και παλαιότερη ανάρτησή μας σχετικά με το θέμα εδώ.
 

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου