Τετάρτη, 9 Δεκεμβρίου 2015

Χαμένοι στη μετάφραση;

«Ποίηση είναι αυτό που χάνεται στη μετάφραση», γράφει ο Robert Frost και ίσως αυτός ο αφορισμός να μας φαίνεται υπερβολικός, αλλά το σίγουρο είναι πως ένα ποίημα δεν μπορεί να μεταφερθεί σε μια γλώσσα διαφορετική από αυτή, που γράφτηκε χωρίς να χάσει μέρος της αισθητικής του. Όμως, διαβάζοντας πολλές μεταφράσεις ποιημάτων, που έγιναν τα τελευταία χρόνια, παρατηρούμε ότι πολλές φορές πέρα από την αισθητική, στην οποία δεν δίνεται πλέον καμιά σημασία, χάνεται και το νόημα. Ψάχνουμε για ώρες να βρούμε τι θέλει να πει ο ποιητής και καταλήγουμε χαμένοι στη μετάφραση.

Το πρώτο, που πρέπει να αναρωτηθούμε είναι: Μεταφράζεται η ποίηση; Η ποίηση δεν μεταφράζεται, αλλά παραφράζεται. Το μεγάλο λάθος πολλών νεότερων μεταφραστών ποίησης είναι ότι μεταφράζουν το ποίημα λέξη προς λέξη. Όμως, κάθε γλώσσα έχεις τις δικές της ιδιαιτερότητες. Μια λέξη, που σε μια γλώσσα είναι εύηχη και ποιητική σε μια άλλη μπορεί να χαλάσει το νόημα τραυματίζοντας ανεπανόρθωτα το ποίημα. Πόσο μάλλον, όταν πρόκειται για μοντέρνα ποίηση, που πολλές φορές ο αναγνώστης δυσκολεύεται να βρει το νόημα στη μητρική του γλώσσα. Ο μεταφραστής θα πρέπει να αποδώσει το νόημα, τουλάχιστον, όπως θα φαινόταν στη μητρική γλώσσα του αναγνώστη και να μην τον δυσκολέψει περισσότερο.

Όσον αφορά την αισθητική, μπορούμε να πούμε ότι στις περισσότερες νεότερες μεταφράσεις ποίησης απουσιάζει εντελώς. Κάπου στο διαδίκτυο διαβάσαμε ένα ποίημα του Paul Verlaine, που στα γαλλικά κάνει όμορφες παρηχήσεις και ακούγεται σαν μουσική ή σαν νερό, που κελαρύζει. Στην ελληνική μετάφραση δεν χάνονται μόνο οι παρηχήσεις, αλλά απουσιάζει και η ομοιοκαταληξία σε μια προσπάθεια του μεταφραστή να εκμοντερνίσει τον Verlaine. Το αποτέλεσμα είναι ένα ποίημα ανούσιο χωρίς ρυθμό σαν απλή και πεζή παράθεση λέξεων. Για να είναι άρτια αισθητικά η μετάφραση ενός ποιήματος, πρέπει ο μεταφραστής να έχει πολύ καλή σχέση με την ποίηση. Αν είναι και ο ίδιος ποιητής ακόμα καλύτερα. Ένα ποίημα, που μεταφράζεται στα ελληνικά θα πρέπει να αρέσει αισθητικά όπως θα άρεσε ένα ελληνικό ποίημα. Αν δεν αρέσει σημαίνει ότι ο μεταφραστής έχει αποτύχει. Ταυτόχρονα, δείχνει και έλλειψη σεβασμού προς τους παλιότερους ποιητές η προσπάθεια μιας εκμοντερνισμένης μετάφρασης, με απαλοιφή του μέτρου και της ρίμας.

Τα τελευταία χρόνια παρά τις άπειρες κακές μεταφράσεις ποιημάτων, που έχουν κυκλοφορήσει, υπάρχουν και λίγες καλές μεταφραστικές προσπάθειες, που σέβονται τον δημιουργό και αξίζουν την προσοχή μας. Αναφέρουμε μία πρόσφατη έκδοση μεταφρασμένης ποίησης, που μας έκανε ιδιαίτερη εντύπωση ως δείγμα καλής μετάφρασης: την ερωτική ποιητική ανθολογία «Δύστηνος Έγκειμαι Πόθω» σε μετάφραση Γιώργου Μπλάνα, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Vakxikon.gr. Τέτοιου είδους καλές μεταφράσεις μας δίνουν ελπίδες ότι θα μπορούμε να γνωρίσουμε την ποίηση πέρα από τα σύνορα χωρίς τελικά να χαθούμε στη μετάφραση.

Θεοχάρης Παπαδόπουλος



Παραθέτουμε μία όμορφη μετάφραση από το βιβλίο «Δύστηνος Έγκειμαι Πόθω»:


Σονέτο 3

Κοιτάξου στον καθρέφτη σου και πες στο είδωλό σου
πως ήρθε η ώρα είδωλο κι εκείνο ν’ αποκτήσει.
Το έργο αυτό, αν άστοχα, δεν θεωρείς δικό σου,
μια μάνα έχεις καταραστεί, τον κόσμο εξαπατήσει.
Γιατί, ποια θα ‘ναι η τόσο αγνή και τόσο ξιπασμένη,
που θ’ αρνηθεί στη μήτρα της μια στιβαρή εργασία;
Τι θα ‘ναι αυτός που αγάπησε τον τάφο του και στέλνει
εκεί από εγωισμό μια ωραία δυναστεία;
Καθρέφτης της μητέρας σου είναι κι αυτή εντός σου
ανακαλεί τα δροσερά, τα ωραία της πρωτάτα.
Έτσι, μπρος στο παράθυρο κι εσύ των γερατειών σου
θα βλέπεις τις ρυτίδες σου να σφύζουν από νιάτα.
Αν δεν γεννήσεις την ωραία μνήμη των ημερών σου
απλά, μια μέρα θα χαθείς μαζί με το είδωλό σου.


Ουίλιαμ Σαίξπηρ


ΥΓ.: Περαιτέρω απόψεις για τη μετάφραση της ποίησης δείτε εδώ και εδώ.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου