Κυριακή, 6 Σεπτεμβρίου 2015

Η ποίηση του Γιάννη Σκαρίμπα

Το κείμενο που ακολουθεί είναι από το εξαιρετικό νέο βιβλίο της Λένας Κωνσταντέλλου με τίτλο Γιάννης Σκαρίμπας, Δημοσθένης Βουτυράς – Δυο πρωτοπόροι:


Η ποίηση του Γιάννη Σκαρίμπα

Μόνον εγώ, μόνον εγώ, ποτέ δεν
ήμουν πλοίο
μήτε αέρινο όνειρο, μήτε πουλί σε ανθό
ήρθα στον κόσμο με πλατύ μέτωπο,
ορθό και λείο,
μόνο δυο στίχους μου σκληρούς να
πω και να χαθώ


Οι Άπαντες Στίχοι (1936-1970), όπως ονομάζεται το έργο του Γιάννη Σκαρίμπα που περιέχει το σύνολο των στίχων του, περιλαμβάνουν τρεις συλλογές: την Ουλαλούμ, τους Εαυτούληδες και τους Βοϊδάγγελους. Των ποιημάτων προτάσσεται ένας πρόλογος του ποιητή (που αποκαλείται από τον ίδιο «μία ταχεία συντομία μου δύο λόγων» και όπου ο ποιητής προσπαθεί να ερμηνεύσει την ποίηση. Γράφει λοιπόν ο Σκαρίμπας: «Το σουρεαλιστικά –πώς- νοούμενο και “τρίτο μάτι” λεγόμενο (το ένστιχτο) αναστραφέν απ’ την ανθρώπινη σύμβαση, δεν θωρεί πια στα όξω. Κλειστό (ξυπνοί όντας μας) ανοίγει κοιμιστοί –προς τα εντός μας. Και βλέπει... Είναι καταπληκτική –εν τοις μπερδέμασι- η βλεψική φωτοχυσία του, αυτοί, οι σαν τεράστιου φακού, συμπαντικοί “κατοπτρισμοί” του. Οποία παμμέγιστη και φοβερή αυλαία που εσύρθη! Οι “συνειρμικές” σκηνοθεσίες του (απ’ τον ...ουραίο έως τον “τετράνθρωπο”, και απ’ αυτόν μέχρι το πνεύμα) αντί –όπως θα λέγαμε- επί πτερύγων ανέμου, αυτές μετριούνται μόνον με έτη –του φωτός! Κι εμείς το λέμε τούτο όνειρα.

»Τώρα αν πράγματι αυτό είναι “όνειρo” και όχι η μόνη αληθινή ζωή και πεπρωμένη (που τη ζούμε μεις στα μπρούμυτα...) ενώ η ξύπνια είναι τ' όνειρο, ου της παρούσης συντομίας μου, και ου των ικανοτήτων των δικών μου. Το αυτοματικό (διά την πολλήν αυτού αληθινότητα). Το παρανοϊκό (διά την συνέπειάν του την άκραν) είναι στις πράξεις, στα λόγια και στις σκέψεις μας, σαν μια “δαχτυλοδειξία” μας (των ψεύτικων...) σαν μια ε παυτοφώρω σύλληψή μας. Τρομαλαία τότε και περίγελη η καρικατούρα μας (της σύμβασης...) κρύβεται στο πιο μας μικρότερο, τσεπάκι. Και οι όροι αντιστρέφονται: Κυρίαρχος ο τρομερός νοικοκύρης μας (το ένστιχτο) –αυτός διατάσσει πια και γίνεται, αυτός ποιεί τον οίκον αυτού τρέμειν...».

Σχετικά με τη συλλογή του Ουλαλούμ ο ποιητής γράφει: «Η λέξη που χρησίμεψε για τίτλος τούτος της μικρής συλλογής είναι παρμένη απ’ το (ανέκδοτο) μυθιστόρημά μου Χαλκίδα ή το Βατερλώ δύο γελοίων (που ακόμα γράφεται) και ακριβώς από έναν διάλογο (τον παρά κάτω) μεταξύ του ήρωά μου Πιττακού και του γιατρού Εξαδάκτυλου.

- Πιττακός: Πώς την έλεγαν;
- Εξαδάκτυλος: Μηδά ξέρω; Το ξέχασα! Ξεχνώ ως και των ματιών της το χρώμα! Τώρα αν την έβλεπα Ουλαλούμ θα τη φώναζα!...»

Ο ίδιος ο ποιητής ομολογεί ότι δανείστηκε τον τίτλο «Ουλαλούμ» από το ποίημα του Έντγκαρ Άλλαν Πόε.

Ο Σκαρίμπας κατά τη γνώμη του Γιώργου Σεφέρη είναι περισσότερο ποιητής απ’ οτιδήποτε άλλο, δηλαδή διηγηματογράφος, μυθιστοριογράφος, θεατρικός συγγραφέας ή καραγκιοζοπαίχτης. Η γραφή του είναι πυκνή και κινείται στο μεταίχμιο ονείρου και πραγματικότητας. Ο Γιώργος Παπαστάμου στο βιβλίο του Σκαρίμπας γράφει σχετικά: «Και το περιεχόμενο. Ποιο είναι το περιεχόμενο της ποίησής του; Μνημείο, τοπία, ονειρικά, χάη απόκοσμα, γυάλινα καράβια (...) Όλα στοιχεία υποθετικά, αυτά (...). Και πίσω τους στέκει η αμίμητη και ανεπανάληπτη μιμική των κλόουν, των αρλεκίνων και των πιερότων του. Σαρκάζουν όλοι αυτοί, ειρωνεύονται, πονούν, κλαιν και γελούνε. Ερωτεύονται ακόμα μυστικά, μα παράφορα, κάτω πάντα απ΄την υπόκρουση ενός ασταμάτητου στεναγμού, που απορρέει απ’ τον σχεδόν αρρωστημένο του μεσοπολέμου συναισθηματισμό, όσος απ’ αυτόν δεν πρόφτασε να γίνει κλαυσίγελως ή θλιβερό αντρείκελο σιωπής κι αγιάτρευτης μελαγχολίας και θλίψης».

Είτε θρηνεί για την απώλεια του γιου του Ηλία ή για εκείνην της μούσας του Φιγιέττας Γ. Πνευματικού, είτε γιατί απέτυχε στον στόχο του να μπαρκάρει στο καράβι με τα γυαλένια πανιά του και να βγει «όξω απ’ τα όρια του κόσμου» είτε υμνεί τη Χαλκίδα του όντας «μέσα στην ασβόλη ένας λυπημένος πιερότος» ο Γιάννης Σκαρίμπας κάνει τους στίχους του με ένα ξεχείλισμα πηγαίου λυρισμού να βουλιάζουν σε ένα συμβολιστικό μούχρωμα, χωρίς να παύσουν να αναζητούν τις συγκαιρινές γειώσεις τους. Είναι φανερές οι επιδράσεις του Χαλκιδαίου συγγραφέα από τον αυτόχειρα της Πρέβεζας. Η Μαρία Χατζηγιάννη στο βιβλίο της Ο άλλος Σκαρίμπας αναφέρει ότι ο Σκαρίμπας σαν άνθρωπος ένιωθε τον Κώστα Καρυωτάκη πολύ κοντά του.

«Ήταν ένας προοδευτικός» έλεγε, «ένας σοφός ανατόμος της ζωής, ένας πολέμιος του κατεστημένου, ο Καρυωτάκης, γι’ αυτό τον κατατρέξανε. Αυτοί του βάλαν το περίστροφο στο χέρι. Ίσως αν δεν τον είχανε βαρύνει και τα πολυσύνθετα και άλυτα προβλήματα της προσωπικής του ζωής και της ανίατης αρρώστιας του, να είχε άλλη εξέλιξη η πορεία του. Ίσως να μην έστρεφε την πλάτη στη ζωή, παρά να τους έστηνε αυτούς τους “καταστημενίες” στο κυνήγι –όπως κάνω εγώ!».

Η ποίηση για τον Σκαρίμπα είναι μια ευκαιρία για απόδραση, για φυγή, φυγή από μια ζωή όπου ο ίδιος κρατάει ένα ρόλο παλιάτσου και «αντίς κωμωδία παίζει σε δράμα», όπως γράφει χαρακτηριστικά στο παρακάτω ποίημα.

Πρόλογος

(Σημείωμα προεισαγωγής ή περίληψη προηγούμενων)

ΕΙΧΑ –για τα γέλια- ένα μέρος να παίξω
κι ήρθα, ένα ρόλο σε έργο μυστήριο
θα μ’ανάγγλενε ένα (ως θάμπαιν’) απ’ έξω
χαιρώο εμβατήριο.

Και θα ΄μουν –για πρόγκα- τι τέλειος όταν
με τούτη μου ήθελε προβώ τη γκριμάτσα
στο φως της σκηνής, ως assorti θα μουρχόταν
και δαύτη μου η φάτσα...

Και να’μαι. Μα κύτταξε. Ζικ-ζακ λυγμού βιόλας
κειδά με περδίκλωσε –που κι ο κόσμος μ’ εκύττα-
και –φίδι- ένα σφύριγμα των φλάουτων, κιόλας
με βρήκε –σαγίτα.

Τι αστείο! Θα γέλαγα. Μα πάλι η ανάσα
μου επιάστη σε τρέμενς –βιολιού- σάμπως βούρλου
και κάτω (όρνια ανήσυχα) μου εκρώξαν τα μπάσα
στον κρότο ταμπούρλου!..

Σοβαρά;... Θα τραγούδαγα;.. Κι είχα –στο Δία
τ’ ορκίζομαι- ένα ρόλο παλιάτσου -ίδιο θάμα...
Δεν μούπαν πως θάκλαιγα, κι αντίς κωμωδία
Θα παίξω σε δράμα...


ΥΓ. Σε άλλο σημείο του βιβλίου (στη σελ. 29 συγκεκριμένα) η Λένα Κωνσταντέλλου αναφέρει: «Την ποιητικότητα του έργου [ενν. οι Καϋμοί στο Γριπονήσι] επισημαίνει ο Νίκος Δ. Παππάς [περ. Επαρχία, τχ. 3-4, 1931, 63]: "Ο Σκαρίμπας είναι προπαντός ποιητής. Πολλές φορές τον τσακώνεις σ' ένα θέμα ή σε μια μεριά που ένας άλλος δε θα 'λεγε παρά μέτρια κι ασήμαντα πραματάκια. Μα αυτός ξέρει να γράφει και να τραγουδά και τα πιο πεζά περιστατικά και να κάνει τα κοινότερα κομμάτια αληθινά ποιήματα».

Γιιάννης Σκαρίμπας

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου