Παρασκευή, 18 Σεπτεμβρίου 2015

Συνέντευξη της Κατερίνας Ηλιοπούλου στη Χριστίνα Λιναρδάκη


Τελευταία φορά συναντηθήκαμε με την Κατερίνα Ηλιοπούλου στη φετινή art athina. Η χαρά μου που ένα λογοτεχνικό περιοδικό έδινε το "παρών" σε μια τόσο σημαντική έκθεση για την τέχνη ήταν τεράστια. Συζητώντας το γεγονός μαζί της στο περίπτερο του [φρμκ], της απέσπασα την υπόσχεση για μια συνέντευξη... 


 
Χριστίνα Λιναρδάκη: Γιατί γράφεις ποίηση;


Κατερίνα Ηλιοπούλου: Θα αποπειραθώ να δώσω μία πολύ προσωπική απάντηση σε αυτό το ερώτημα που δεν απαντιέται. Γράφω για να διατηρήσω ή να επαναλάβω μία συνθήκη μοναξιάς, η πρώτη ανάμνηση της οποίας χάνεται στα εφηβικά χρόνια, που οδηγεί στην έκσταση. Δηλαδή σε μία κατάσταση εκτός των ορίων του κοινωνικού εαυτού μου, του εγώ μου, όπου είμαι ανοιχτή, ανυπεράσπιστη, ανισόρροπη. Η γραφή της ποίησης είναι ένας τρόπος κίνησης μέσα στην παραλυσία που γεννά η βαθιά παρατήρηση, η οποία καθιστά τον κόσμο που με περιβάλλει μια επικράτεια εντελώς άγνωστη που αιωρείται απρόσιτη, επικίνδυνη, θελκτική. Η γραφή είναι χειραφέτηση, σχέδιο, εκστρατεία, όχι για να δαμάσει κανείς αυτήν την κατάσταση αλλά να μπορέσει να την διατηρήσει με την μεγαλύτερη δυνατή ενάργεια. Η γραφή είναι ξύπνημα μέσα στην ήδη συνειδητή ζωή και πάνω απ' όλα είναι πράξη. Γράφω γιατί για άγνωστους λόγους αγαπάω τις λέξεις και τις εκρήξεις που συμβαίνουν όταν συνδυάζονται, για το γεγονός ότι μέσα στη γραφή η απόσταση γίνεται εγγύτητα και η απομόνωση συμμετοχή. Γιατί η γραφή είναι κατανόηση και έρευνα που δεν τελειώνει ποτέ και μου επιτρέπει να δραπετεύω από την φυλακή της ατομικότητάς μου. Τέλος γράφω γιατί το γράψιμο, όταν συμβαίνει, προκαλεί ευτυχία. Όμως αυτό δεν μπορεί να το καταλάβει όποιος δεν γράφει και για αυτό τον λόγο το ερώτημα δεν πρέπει να τίθεται.


Χ.Λ.: Πιστεύεις ότι στις μέρες μας «ο κύκλος της ποίησης όπως την ξέραμε έχει κλείσει» όπως έγραψε ο Άρης Μπερλής στο Athens Review of Books;

Κ.Η.: Αυτή η διατύπωση είναι προβληματική αλλά είναι μια καλή βάση για να συζητήσει κανείς. Πρώτον η λέξη “κύκλος”. Ο κύκλος ορίζει μια διαδρομή που επαναλαμβάνεται, άρα είτε σταματά εκεί όπου ξεκίνησε, είτε περνά από τα ίδια σημεία. Αυτές οι ανησυχίες περί τέλους κατατρύχουν συνήθως όσους αισθάνονται πως έχουν φτάσει στο τέλος της δικής τους βιολογικής ή δημιουργικής πορείας και δεν μπορούν να διανοηθούν ότι ο κόσμος θα συνεχίσει να γυρίζει μετά από αυτούς. Εγώ θα πρότεινα το σχήμα μίας σπείρας που εκτείνεται στο άπειρο αν ήθελα να περιγράψω σχηματικά την πορεία της ποίησης. Δεύτερον το “όπως την ξέραμε” δηλαδή “πώς” και “ποιοι”. Εμείς οι διανοούμενοι, το ευρύτερο κοινό, οι ποιητές οι ίδιοι; Αντιλαμβανόμαστε πόσο διαφορετικές περιοχές αντίληψης και γνώσης καλύπτουν αυτές οι κατηγορίες. Οι σύγχρονοι ποιητές που παρακολουθώ και αναζητώ (πολλοί από αυτούς, Έλληνες και ξένοι, έχουν δημοσιευτεί στο περιοδικό ΦΡΜΚ) είναι εκείνοι που επιμένουν. Επιμένουν να παρατηρούν τον κόσμο βαθιά και με γενναιότητα χωρίς να αφήνουν καμία περιοχή της ανθρώπινης δραστηριότητας, γνώσης, εμπειρίας εκτός της έρευνάς τους. Έχουμε αφήσει πίσω μας οριστικά πολλά σχήματα, ποιητικούς τρόπους, κυρίως την έννοια της καθολικότητας, την εικόνα ενός ποιητή επόπτη ο οποίος κηρύσσει την αλήθεια. Βρισκόμαστε εδώ και πολλές δεκαετίες μέσα στο πεδίο των αποσπασμάτων και της πολλαπλότητας. Ο κόσμος είναι αενάως ανολοκλήρωτος, τεράστιος, αντιφατικός, γεμάτος νοήματα και γεμάτος καταρρεύσεις. Η εικόνα ενός ποιητή προφήτη (αν υπήρχε ποτέ) που θα μπορούσε να μας προστατεύσει από το χάος είναι μία φενάκη. Φενάκη επίσης ως καλλιτεχνική θέση είναι και αυτή η, πολύ συχνή είναι η αλήθεια, ψευδαισθητική συνθήκη της εξομολόγησης που θεωρεί τον εαυτό ένα πεδίο ικανό να συλληφθεί από το ίδιο το άτομο. Η θέση που βρίσκεται πιο κοντά στην δική μου αντίληψη είναι αυτή ενός ενεργού παρατηρητή-ερευνητή-εφευρέτη, που βλέπει τα πάντα χωρίς να αποστρέφει το βλέμμα, επιλέγει, κάνει διακρίσεις, δημιουργεί συνδέσμους και αναπόφευκτα δημιουργεί νέες μορφές. Οι ποιητές που παρακολουθώ και αναζητώ -και υπάρχουν πολλοί- δημιουργούν έργα που δεν είναι τελειωμένα, οριστικά, δεν προσβλέπουν απαραίτητα στην κατανόηση, αλλά στην πρόσληψη, στην επισήμανση, στη δοκιμή, στην επινόηση. Όντας ενεργά υποκείμενα της εποχής τους, παραμένουν ανήσυχοι και ερωτηματικοί, ρισκάρουν το να μην γίνουν κατανοητοί, ακονίζουν την κριτική τους ικανότητα, αναρωτιούνται για την ίδια την φύση της τέχνης τους. Δεν υπηρετούν το γούστο του μέσου όρου, ούτε αυτό που θεωρείται αποδεκτό ή αναμενόμενο, έχουν την εντιμότητα να ξέρουν πότε κοροιδεύουν τον εαυτό τους και να ξεκινούν από την αρχή. Όλα συνεχίζονται λοιπόν χωρίς να τελειώνουν, όπως στους φανταστικούς κόσμους και τα άπειρα σε έκταση βιβλία του Μπόρχες, τα πράγματα δεν ταυτίζονται με τις λέξεις, ο κόσμος δεν χωράει μέσα στο κείμενο, όμως το πάθος της γλώσσας και η αναζήτηση παραμένουν.


Χ.Λ.: Στη φετινή art athina, όπου συμμετείχε το [φρμκ] για πρώτη φορά, προτείνατε στους επισκέπτες του περιπτέρου σας ένα παιχνίδι: σας έδιναν κάποιες λέξεις που τους αφορούσαν και μέσω κάποιας εφαρμογής τους επιστρέφατε ένα ποίημα. Αυτό το παιχνίδι με την ποίηση που προτείνατε, χαρακτηρίζει και τον τρόπο που πιστεύεις πως ένας αναγνώστης πρέπει να την προσεγγίζει; Σαν ένα παιχνίδι και όχι με σοβαροφάνεια;

Κ.Η.:
Μία από τις κεντρικές μου έγνοιες σε σχέση με την ποίηση είναι η ανανέωση της πρόσληψης του ποιητικού κειμένου από το κοινό. Ακόμα και οι πιο σκληροπυρηνικοί από εμάς, έχουμε υποφέρει από την ατμόσφαιρα μούχλας και παραίτησης που κυριαρχεί στην συντριπτική πλειονότητα των αναγνώσεων ποίησης από κάθε ηλικίας ποιητές. Είναι ευρέως γνωστό ότι διάφορες μορφές επιτελεστικής ανάγνωσης, αλλά και γενικότερα αυτό που λέμε performance, έχει μεγάλη εξάπλωση στις μητροπόλεις και τα φεστιβάλ ποίησης. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι έτσι η ποίηση “θεαματικοποιείται”. Όμως κάθε τρόπος που εξοικειώνει το κοινό με την ποίηση είναι για μένα νόμιμος και με απρόβλεπτα αποτελέσματα. Άλλωστε τίποτα από όλα αυτά δεν αντικαθιστά τη μοναχική ανάγνωση. Το παιχνίδι που φτιάξαμε στην Art Athina, ήταν μια φανταστική “υπηρεσία”: υποσχόταν ότι θα έστελνε (και το έπραξε) ένα ολοκληρωμένο ποίημα σε κάθε έναν “πελάτη” ο οποίος παρέδιδε συμπληρωμένο το ερωτηματολόγιο που είχαμε συνθέσει για αυτό το σκοπό.

Όλες αυτές οι δράσεις ξεκινούν από την πεποίθηση ότι η επαφή με την ποίηση, η συμμετοχή στο ποιητικό γεγονός, δημιουργεί χαρά. Η ποίηση είναι συναρπαστική, αρκεί να βρείς τον τρόπο εισόδου. Εμείς με αυτά τα “διαδραστικά” έργα έχουμε δει στην πράξη αυτό να συμβαίνει. Δεν φταίει τόσο πολύ η σοβαροφάνεια αλλά μια βαθιά ριζωμένη αντίληψη ότι η ποίηση είναι βαρετή και η ανασφάλεια που γεννά το γεγονός ότι δεν την καταλαβαίνει κανείς, αντιλήψεις συχνά τραυματικές ακόμα και για φοιτητές φιλολογίας που έχουν δημιουργηθεί από τον καταστροφικό τρόπο διδασκαλίας της ποίησης στο σχολείο. Το χιπ χοπ και η εξάπλωσή του είναι μια καλή απάντηση για το πόσο φυσική είναι η ποιητική έκφραση στους εφήβους. Το Karaoke Poetry Bar που συνδιοργάνωσα με τους Intothepill, το Prostibulo Poetico με το Poetry Now, ήταν έργα σύνθετα και πολυπρόσωπα με ενθουσιώδη συμμετοχή του κοινού. Όμως ακόμα και πιο απλές αναγνώσεις με ιδιαίτερη φροντίδα για τη σκηνοθεσία, τη θεματική και τη φωνή, στις οποίες έχω συμμετάσχει (όπως για παράδειγμα στις αναγνώσεις του “με τα λόγια γίνεται” του Παναγιώτη Ιωαννίδη) και στις θεματικές αναγνώσεις για την παρουσίαση των τευχών του ΦΡΜΚ, είναι θερμή και συχνά γεμάτη έκπληξη η ανταπόκριση ανθρώπων που δεν έχουν απαραίτητα μεγάλη εξοικείωση με ποιητικά κείμενα. Χρειάζεται λοιπόν να επιστρατεύσουμε την εφευρετικότητά μας αλλά και να μην διαιωνίζουμε τρόπους που έχουν αποδειχθεί από καιρό ανενεργοί (και σχεδόν, ως εκ τούτου, αρνητικοί).


Χ.Λ.: Η συλλογή σου «Άσυλο» έχει έντονο το στοιχείο του θεάτρου, αλλά και η πιο πρόσφατη συλλογή σου «Gestus» αγκαλιάζει τη φωτογραφία. Πες μας λίγα λόγια γι’ αυτή τη συνδιάλεξη της ποίησης με άλλες μορφές τέχνης.

Κ.Η.: Η σύγχρονη τέχνη ενσωματώνει και χρησιμοποιεί με ελευθερία όλες τις γλώσσες της τέχνης, συχνά επινοεί καινούριες, δημιουργεί υβρίδια, δεν περιορίζεται από συγκεκριμένα μέσα. Πολλοί σύγχρονοι ποιητές εκτός από βιβλία δημιουργούν έργα με ήχο και εικόνα, με συμβολή άλλων περφόρμερς, χρησιμοποιούν στοιχεία από διαδικασίες καθαρά επιστημονικές, τεχνολογικές κ.λπ. Κάθε έργο αποτελεί και ένα πρόβλημα που καλείται κανείς να λύσει. Ένα στοιχείο της λύσης είναι η μορφή. Κάθε έργο λοιπόν οδηγείται στη μορφή που το εξυπηρετεί καλύτερα. Όσο για μένα, παραμένω, μέχρι στιγμής τουλάχιστον, μέσα στο πεδίο της γραφής μιας και αυτό μου δίνει από μόνο του την πολυμορφία των τρόπων του: την αφήγηση, τα ποικίλα είδη γλωσσικής έκφρασης, την εικαστική του διάσταση, το αρχιτεκτονικό χτίσιμο, την δημιουργία χαρακτήρων, την περφόρμανς. Όλα χωρούν μέσα στη γραφή. Το Άσυλο ενσωματώνει μία θεατρικότητα, Το βιβλίο του χώματος την αρχιτεκτονική της κίνησης και τη χαρτογράφηση, το τελευταίο μου βιβλίο Μια φορά κάθε τοπίο και ολότελα, επιστρατεύει διάφορα είδη λόγου. Το πρόσφατο Gestus είναι μία συνεργασία με τον εικαστικό και σύντροφό μου Γιάννη Ισιδώρου, όπου φωτογραφία και κείμενο αποτυπώνουν και αφηγούνται την ίδια διαδρομή.


Χ.Λ.: Εκτός από δικές σου ποιητικές συλλογές, έχεις μεταφράσει ποίηση. Η κλασική ερώτηση: μεταφράζεται η ποίηση;

Κ.Η.: Η μετάφραση όπως και η ποίηση είναι μια κίνηση προς την γνώση και την αυτογνωσία, ένα είδος επιστημολογίας, για το οποίο πρέπει να ανακαλύψω μόνη μου τα εργαλεία για αυτή τη γνώση καθώς και να αποδεχτώ ότι εισέρχομαι σε ένα πεδίο αμφιβολίας, σε ένα πεδίο δυναμικό που θα δοκιμάζει την ίδια την αντίληψή μου. Το ποίημα είναι ό,τι πιο ξένο μέσα σε μια ξένη γλώσσα. Η απόπειρα μετάφρασης του ποιήματος, αντιπροσωπεύει την πιο προκλητική κίνηση διαλόγου, μια δοκιμασία που αναλαμβάνει να κάνει το αδύνατο δυνατό. Σε ένα ποίημα κανένα στοιχείο από μόνο του δεν είναι κυρίαρχο, η εικονοποιία, ο ρυθμός, η ιδιαιτερότητα στη σύνταξη δηλαδή τα μορφικά στοιχεία του ποιήματος, είναι φορείς νοήματος. Το μεταφρασμένο ποίημα που έχει ανασυσταθεί πρέπει να διατηρεί αυτή τη συνοχή. Το ποίημα δεν είναι λόγος που απλά μπαίνει σε ένα δοχείο που είναι η φόρμα αλλά είναι το ίδιο η μηχανή επινόησης και αναζήτησης, εμπεριέχει δύσβατα (ή και αδιάβατα) σημεία, εμπεριέχει δυσκολίες, τις οποίες ο μεταφραστής θα χρειαστεί να αναδείξει μέσα στο νέο κείμενο που παράγει, ώστε να είναι φανερές στους αναγνώστες, γιατί αν προσπαθήσει να τις εξομαλύνει θα έχει προδώσει το ποίημα.

Η μετάφραση λοιπόν συνιστά μια διαλεκτική που μένει ανολοκλήρωτη αφού σε αυτόν τον διάλογο υπάρχουν μόνο ερωτήσεις που απευθύνονται σε κάποιον που δεν μπορεί να με ακούσει. Ούτε ο ίδιος ο συγγραφέας δεν μπορεί να δώσει απαντήσεις έξω από την γλώσσα και τη χώρα του ποιήματος. Φυσικά κάποια στιγμή οι απαντήσεις θα δοθούν αλλά η ένταση του διαλόγου παραμένει. Η μετάφραση μεταφέρει το κείμενο σε μια άλλη γλώσσα αλλά και σε έναν άλλο χρόνο, αφού όπως και η ενεργή ανάγνωση φέρνει το ποίημα στο παρόν. Ό, τι είχε γραφτεί τώρα εδώ ξαναγράφεται. Οριστικές απαντήσεις δεν υπάρχουν. Το ποίημα θα περιμένει πάντα να ξαναμεταφραστεί.


Χ.Λ.: Ο μεταφραστής πρέπει να γίνεται γέφυρα με σύγχρονούς του λογοτέχνες; Έχεις μεταφράσει π.χ. Hass και Hughes, αλλά και Sylvia Plath και Mina Loy.

Κ.Η.:
Πάντα σκεφτόμουν τη μετάφραση όχι τόσο σαν γέφυρα αλλά σαν υποκριτική, σαν την προετοιμασία και την μελέτη του ηθοποιού για έναν ρόλο. Καλείσαι, ή μάλλον επιλέγεις, να μιλήσεις με τη φωνή ενός άλλου. Είναι μια λεπτή ισορροπία. Αν είσαι αλαζών, η φωνή σβήνει κάτω από τον ήχο της δικής σου. Αν είσαι υπερβολικά ταπεινός δεν βρίσκεις τη δύναμη να μιλήσεις.

Η μετάφραση γίνεται με φόβο, φόβο να μην είμαι αρκετά ή να είμαι πάρα πολύ ή να μην είμαι ακριβώς. Είναι έρωτας ανεκπλήρωτος, αλλά δημιουργεί έναν ισχυρό δεσμό. Όχι ταύτιση, δεσμό. Υπάρχει μια περιοχή που δεν επιτρέπεται να την διαβείς και είναι το στοιχείο του σεβασμού, της πιο δύσκολης αγάπης, για αυτό που είναι διαφορετικό από σένα. Ακόμα και με τους πιο συγγενικούς σε εμάς συγγραφείς αυτό το όριο είναι το μέτρο της αγάπης μας, αυτό που μας χωρίζει και μας κρατά ενωμένους.

Μοιάζει αδύνατο και σχεδόν είναι. Ευτυχώς γι' αυτό το “σχεδόν”. Όπως και σε κάθε άλλη πράξη επικοινωνίας πρέπει ταυτόχρονα να αναγνωρίσεις και να αγνοήσεις τους περιορισμούς που θέτει η γλώσσα και τον φόβο της αποτυχίας. Το γεγονός του “αδύνατου” της μετάφρασης μετατρέπεται έτσι σε μια αέναη διαδικασία που αν και έχει σισύφεια χαρακτηριστικά, κλείνει μέσα της την υπόσχεση της συνέχειας.


Χ.Λ.: Πες μας, τέλος, λίγα λόγια για το [φρμκ] και τις άλλες σου δράσεις (into the pill, Greek poetry now,…).


Κ.Η.: Είναι άλλο πράγμα η μοναξιά, η απαραίτητη συνθήκη για τη δημιουργία, και άλλο η εξατομίκευση δηλαδή η συνθήκη του ιδιώτη (idiot). Κάθε καλλιτέχνης βρίσκεται σε διαρκή εσωτερικό διάλογο με άλλους καλλιτέχνες με των οποίων το έργο έρχεται σε επαφή κι έτσι διευρύνει και δομεί την δική του καλλιτεχνική ταυτότητα.

Όλες αυτές οι συνεργασίες εκκινούν από την βαθιά μου πίστη στην ιδέα της κοινότητας και του διαλόγου. Συστήνουν την πολιτική μου στάση. Προέκυψαν οργανικά σαν μία σειρά συμβάντων μεταξύ μιας ομάδας ποιητών κυρίως, αλλά και εικαστικών, μεταφραστών και θεωρητικών. Συναντηθήκαμε μέσα από τα κείμενα ή τα έργα μας, ο διάλογος εξαπλώθηκε σε πολλούς διαφορετικούς συνδυασμούς ιδιωτικά και δημόσια. Διακριτικά αλλά επίμονα. Προέκυψαν πολλές κοινές δράσεις: σύνθετα έργα με εικαστικούς καλλιτέχνες (με τους intothepill), δημόσιες συζητήσεις και κοινές απαγγελίες, περφόρμανς, δημιουργία διαδικτυακών τόπων (η δίγλωσση πλατφόρμα greekpoetrynow.com). Συστήθηκε έτσι ένα είδος εργαστηρίου όπου η συζήτηση μπορούσε να γίνεται απροκατάληπτα και ακόμα ένας χώρος συντροφικότητας που αποδεχόταν το διαφορετικό. Το διακύβευμα ήταν και είναι η αποκατάσταση μιας διαλεκτικής σαν αναγκαιότητα για την καλλιτεχνική δημιουργία. Το εξαμηνιαίο περιοδικό ΦΡΜΚ (φάρμακο) “για τη διερεύνηση του ποιητικού φαινομένου”, που ξεκίνησε το 2013 και ετοιμάζει το έκτο τεύχος του, είναι μία συλλογική δημιουργία με σαφή προσανατολισμό σε έργα αιχμής του σήμερα και στην συνομιλία τους με έργα του πρόσφατου παρελθόντος. Αισθανόμαστε επιτακτικά την ανάγκη για μια ανανέωση της συζήτησης για την σύγχρονη ποίηση και την συμμετοχή στον σύγχρονο λόγο περί τέχνης (και ποιητικής) χωρίς προκαταλήψεις και παρωχημένες βεβαιότητες. Οι μόνιμοι συντάκτες του περιοδικού είναι εν πολλοίς και οι συγγραφείς του αφού γράφουν ποίηση και δοκίμιο, μεταφράζουν και δημοσιεύουν κριτικές για βιβλία ποίησης. Από κει και πέρα σε κάθε τεύχος συνεργαζόμαστε και με άλλους συντάκτες που το έργο τους συνάδει με το στίγμα του περιοδικού.


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου