Παρασκευή, 26 Ιουνίου 2015

Η ποίηση του Αρχίλοχου

O Αρχίλοχος θεωρείται ο πρώτος λυρικός ποιητής της Ευρώπης, πιθανολογείται ότι πριν απ αυτόν προϋπήρξε μια ποιητική γενιά, χαμένη σε μας, η οποία ανέπτυξε το είδος του οποίου ο Αρχίλοχος υπήρξε ο κορυφαίος εκπρόσωπος. Ό,τι γνωρίζουμε για τη ζωή του προέρχεται από τα αποσπάσματα και τα σπαράγματα των ποιημάτων του που έφθασαν σ' εμάς σε παπύρους και χειρόγραφα (γύρω στα 250), από σκόρπιες αναφορές αρχαίων συγγραφέων, από επιγράμματα της Παλατινής Ανθολογίας και από πληροφορίες που σώθηκαν σε επιγραφές, κυρίως στο λεγόμενο Πάριο χρονικό. Σύμφωνα με τις πηγές,  γεννήθηκε στην Πάρο, ήταν γιος του αριστοκράτη Τελεσικλή και της δούλας Ενιπούς και η περίοδος της ακμής του εντοπίζεται στα μέσα του 7ου αιώνα π. Χ.

Έγραψε ιάμβους (θεωρείται ως ο διαμορφωτής της ιαμβικής ποίησης), τροχαϊκά τετράμετρα (που έχουν έναν ιδιαίτερο, εκρηκτικό, εσωτερικό ρυθμό), συνδυασμούς ημιστιχίων διαφορετικού μετρικού συστήματος (τα λεγόμενα Ασυνάρτητα), ελεγείες, δυο επιγράμματα και επωδούς που θεωρούνται μετρική επινόηση δική του και ήταν ιδιαίτερα δύσκολα. Του αποδίδεται επίσης το περίφημο επινίκιο άσμα "ο Καλλίνικος" που τραγουδιόταν προς τιμήν του Ηρακλή αλλά και κάθε νικητή που κέρδιζε κάποια αγώνισμα στην Ολυμπία.

Το μεγαλύτερο μέρος της σύντομης σχετικά και ταραχώδους ζωής του το πέρασε στα πεδία των μαχών, υπηρετώντας ως μισθοφόρος. Έλαβε μέρος σε μια σειρά από εκστρατείες πολεμώντας στη Θάσο όπου ο πατέρας του συμμετείχε στην προσπάθεια εποικισμού του νησιού, στην Μακεδονική Τορώνη, στη Νάξο, στα περίχωρα της Μεγάλης Ελλάδας, στον Μαίανδρο της Ιωνίας, στην Εύβοια. Αυτή ήταν σε γενικές γραμμές η ζωή του που του έδωσε έμπνευση για πολλά από τα περίφημα ποιήματα του όπως αυτό:

Με το δόρυ κερδίζω το ζυμωμένο κρίθινο ψωμί μου, με το 
  δόρυ
το Ισμαρικό κρασί μου και πίνω γέρνοντας πάνω στο 
  δόρυ μου.

Η το παρακάτω :

Τόξα πολλά δεν θα τεντωθούν ούτε πυκνές
σφεντόνες, όταν ο Άρης τον πόλεμο συνάξει
στην πεδιάδα∙ τότε το πολυστέναχτο έργο
θα είναι των σπαθιών∙ γιατί της μάχης τούτης
γνώστες είναι οι αφέντες της Εύβοιας,
πολεμιστές ξακουσμένοι.


Η αντιηρωική του στάση και η ρεαλιστική αντιμετώπιση της ζωής, μακριά από τους ιδεαλισμούς της επικής ποίησης, τον έφεραν σε σύγκρουση με τις κυρίαρχες αριστοκρατικές αντιλήψεις της εποχής, ενώ αναθεματίστηκε από σύσσωμο σχεδόν τον αρχαίο κόσμο για το περίφημο ποίημα όπου περιγράφει την ρίψη της ασπίδας του σε μια μάχη με τους Θρακιώτες Σαΐους στη Θάσο. Όμως, στην πραγματικότητα η κοσμοθεωρία του είναι βαθιά ανθρώπινη, υπάρχουν στιγμές όπου δείχνει το πραγματικό του ήθος, την ειλικρίνεια, την ανδρική του ευθύτητα και το αντιπολεμικό του μένος αποφεύγοντας να δρέψει κάλπικες δάφνες, χαρακτηριστικό είναι το απόσπασμα:

Εφτά στη γη επέσαν σκοτωμένοι
Και σαν τα πόδια τους πατήσαν,
χίλιοι οι φονιάδες είμαστε.


Σε ό,τι αφορά την υπόλοιπη ζωή του, πασίγνωστο είναι το επεισόδιο της διαμάχης του με τον Λυκάμβη που του έταξε την όμορφη κόρη του Νεοβούλη, όμως αργότερα αθέτησε την υπόσχεση του και ακύρωσε τον αρραβώνα. Η οργή του ποιητή υπήρξε τόσο σφοδρή ώστε, σύμφωνα με τον θρύλο, οι αθυρόστομοι ίαμβοι που έγραψε προκάλεσαν τον θάνατο από ντροπή όλης της οικογένειας του Λυκάμβη! Το γεγονός αναφέρεται αρκετές φορές στις πηγές που σημαίνει ότι έχει σχέση με την πραγματικότητα, όμως εμείς αυτό που μπορούμε να διαγνώσουμε είναι η τρυφερότητα του ποιητή σε κάποια κομμάτια :

Την πιο μικρή, την πιο ‘μορφη
την κόρη του Λυκάμβη, αυτήν μονάχα.


Αντιφατικά είναι τα σχόλια των αρχαίων συγγραφέων για τον Αρχίλοχο, κυρίως εξαιτίας του γεγονότος ότι κατέγραψε προσωπικές και οικογενειακές του στιγμές, γεγονός που θεωρούνταν ύβρις για τα ήθη της εποχής. Μάλιστα ο Ηράκλειτος έφθασε στο σημείο να προτείνει τον ξυλοδαρμό του και ο Πίνδαρος πρότεινε να τον καταδικάσουν σε απομόνωση για το αθυρόστομο ύφος του! Άλλες πηγές όμως αναγνωρίζουν την αξία του και τον κατατάσσουν στο υψηλότερο σκαλί των δημιουργών, ενώ αναφέρεται ότι ο Απόλλωνας απαγόρευσε την είσοδο στο ιερό των Δελφών του φονιά κάποιου Καλώνδα από τη Νάξο που είχε το ψευδώνυμο Κόρακας. Μεταγενέστεροι ποιητές όπως ο Οράτιος κι ο Κάτουλλος εμπνεύστηκαν από αυτόν τόσο τη μορφή όσο και το περιεχόμενο των ποιημάτων τους.

Ο Αρχίλοχος τραγούδησε μύθους όπως αυτόν της διάσωσης του Κοίρανου από ένα κοπάδι δελφινιών:

Απ’ τα πενήντα παλικάρια ο καβαλάρης
Ποσειδώνας τον Κοίρανο εγλίτωσε.


Ύμνησε το νησί του σε στίχους όπως αυτοί:

Κι αποχαιρέτα τη την Πάρο
Και κείνα της τα σύκα και τη θαλασσινή ζωή.


Εξέφρασε με τρόπο μοναδικό την απογοήτευση του καθώς ήταν υποχρεωμένος να πολεμά σε τόπους αφιλόξενους :

Δεν τον μπορώ τον τόπο αυτό,
καθόλου δε μ αρέσει,
δεν έχω πεθυμιά καμιά,
ίδιος είναι με τον τόπο, που ρέει
ο Σίριος ποταμός.


Θρήνησε τον χαμό του άντρα της αδερφής του που πνίγηκε σε κάποιο ναυάγιο:

Καθόλου πια δε νοιάζομαι για γλέντια και τραγούδια.


Σε κάθε περίπτωση είναι ένας από του μεγαλύτερους εκπροσώπους της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνικής δημιουργίας, ικανότατος στην επινόηση νέων μέτρων, με έκφραση δυνατή, γεμάτη σφρίγος,  ορμή και ένταση. Κι αν αναγκάστηκε να υπηρετεί τον πολεμοχαρή Ενυάλιον Άρη ήξερε βαθιά μέσα του ότι το πραγματικό του ταλέντο ήταν αυτό που του χάρισε ο Απόλλωνας, το έχει πει άλλωστε :

Είμαι εγώ θεράποντας του βασιλιά του Άρη
Μα ξέρω και τον έρωτα γλυκά να τραγουδώ,
Οι Μούσες με προίκισαν.


Απόστολος Σπυράκης

Σημείωση: Η μετάφραση του πρώτου ποιήματος είναι του Ιωάννη Mπάρμπα από το βιβλίο "Λυρική Ποίηση",  εκδ. Ζήτρος. Η μετάφραση του δεύτερου ποιήματος είναι της φιλολογικής ομάδας του Κάκτου από το βιβλίο "Ιαμβικοί και ελεγειακοί ποιητές". Οι μεταφράσεις των υπολοίπων ποιημάτων είναι του Νίκου Μουλακάκη από το βιβλίο "Ερωτικό Αιγαίο", εκδόσεις Gutenberg.



Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου