Δευτέρα, 22 Ιουνίου 2015

Φάκελος «Λαοί στο περιθώριο – Η ποίηση των γειτόνων». Σταθμός έβδομος: Σλαβομακεδονική ποίηση


Ολοκληρώνεται σήμερα το αφιέρωμα στην ποίηση γειτονικών χωρών, το οποίο καλύπτει ποιήματα και ποιητές των δύο τελευταίων αιώνων. Υπενθυμίζω ότι πρώτος σταθμός ήταν η ποίηση της Τουρκίας, δεύτερος η ποίηση της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, τρίτος της Βουλγαρίας, τέταρτος η ποίηση της Σερβίας και του Μαυροβουνίου, πέμπτος της Αλβανίας και έκτος της Ρουμανίας.

Η σλαβομακεδονική ποίηση του 19ου και του 20ού αιώνα αποτελεί μια ιδιαίτερη γλωσσική, αισθητική, φιλοσοφική, πνευματική και λογοτεχνική προβολή των πολιτισμικών συστημάτων της FYROM και των Βαλκανίων γενικότερα.

Ο 19ος αιώνας εισήγαγε στην κουλτούρα των βαλκανικών λαών τις πιο αξιόλογες αρχές του ευρωπαϊκού ρομαντισμού: την αφύπνιση της εθνικής συνείδησης, τη φιλοπερίεργη επιστροφή στο επικό παρελθόν, το λυρικό ενδιαφέρον για τον υποκειμενικό και συναισθηματικό κόσμο του ανθρώπου, την προβολή της λαϊκής προφορικής δημιουργίας, την αναζήτηση νέων γλωσσικών σταθερών, την εξατομίκευση, τον πολλαπλασιασμό και την επεξεργασία των κληρονομημένων μορφών της λογοτεχνίας στο πνεύμα της κοινωνίας.

Η εποχή αυτή και σήμερα ακόμη θεωρείται ως σλαβομακεδονική Αναγέννηση. Τότε έγινε πρόδηλη η εμφάνιση αρκετών εθνοκεντρικών συνειδήσεων και ταυτοτήτων στον βαλκανικό χώρο και παράλληλα η εδραίωση των κινημάτων γλωσσικής, κρατικής και εκκλησιαστικής αυτονομίας (υπό τη βουλγαρική, την ελληνική και τη σεβική επίδραση).

Στις αρχές του 20ού αιώνα τίθενται οι βάσεις της νέας μακεδονικής κοινής γλώσσας. Μέσα σε τέτοιες συνθήκες διαμορφώνεται σαφώς το μακεδονικό εθνικό σχέδιο που αντιμετώπισε μια ανανεωμένη αντίσταση κατά της θέσπισης της μακεδονικής γλώσσας και κράτους. Ακολουθεί η κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατίας, η απώλεια της κληρονομημένης αυτονομίας και ακεραιότητας, μια νέα μετατόπιση των συνόρων στα Βαλκάνια και η συγκρότηση νέων ενικών ή πολυεθνικών μοναρχιών. Αυτά τα εμπόδια ακολουθήθηκαν από μια σειρά από αντίξοες ιστορικές περιστάσεις: οι δύο Βαλκανικοί πόλεμοι, ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, το καθεστώς του Βασιλείου Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων, η σερβική κατοχή, η βουλγαρική κατοχή, ο Β΄Παγκόσμιος Πόλεμος. Το σλαβομακεδονικό πνεύμα ατονεί, όμως ταυτόχρονα διαμορφώνεται και η συνείδηση για τις ιδιαιτερότητες της σλαβομακεδονικής εθνότητας, που βρίσκει την αντανάκλασή της στο όλο και πιο οργανωμένο κίνημα για εθνική, κρατική, γλωσσική και πολιτιστική ανεξαρτητοποίηση.

Στο β΄ήμισυ του 20ού αιώνα η ποίηση γράφεται με το σύγχορνο μακεδονικό γλωσσικό τυπικό. Ακριβώς τότε εδραιώνεται και η σύγχρονη σλαβομακεδονική λογοτεχνία. Η ποίηση, μέσα σε μια σχετικά σύντομη περίοδο, καλλιεργείται αισθητικά ως μορφή και δημιουργεί όλες τις προϋποθέσεις για τον εκσυγχρονισμό της. Το λογτεχνικό σύστημα μεταμορφώνεται πιο γρήγορα από το γλωσσικό. Ο λυρισμός του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα βιώνει τουλάχιτσον δύο «χρυσές εποχές»: Η μία ταυτίζεται με το πέρασμα από τη δεκαετία του ’60 στη δεκαετία του ’70 και η άλλη παρατηρείται προς τα τέλη της δεκαετίας του ’80 και τις αρχές της δεκαετίας του ’90. Μια απελευθερωμένη ποίηση αντιστοχiεί σε έναν απελευθερωμένο λαό, μια απελευθερωμένη γλώσσα και ένα απελευθερωμένο πνεύμα.

Τη μετάφραση των ποιημάτων έχουν κάνει ο Βασίλης Καρατζάς ή Βάσκο Κάρατζα και η Βικτωρία Θεοδώρου.



ΕΛΕΓΕΙΕΣ ΓΙΑ ΣΕΝΑ

3.

Δυό όχθες, δυό πλαγιές απάτητες
κι ανάμεσά τους λιγνό γεφύρι
κάτ’ απ’ το τόξο του το γαλανό νερό
κυλά και πλένει την πληγή μου.

Από τα παμπάλαια χρόνια κυλά
κι ωστόσο είναι νέο, αιώνια νέο
μα τα βάσανα εδώ όλο παλιώνουν
κι όλο γερνούν πιο πολύ.

Ορμάει το νερό κατεβαίνοντας
τα εμπόδια προσπερνά και τρέχει,
στις όχθες η ζωή μαραίνεται
πνιγμένη από τις αγριάδες!

Κότσο Σόλεβ Ράσιν

ΚΟΤΣΟ ΣΟΛΕΒ ΡΑΣΙΝ (1908-1943): Ποιητής, διηγηματογράφος, δημοσιολόγος και χρονογράφος. Ένας από τους πιο διακεκριμένους Σλαβομακεδόνες διαννοουμένους ανάμεσα στους δύο παγκόσμιους πολέμος.




ΤΟ ΤΥΜΠΑΝΟ
Με βροντές από τα έγκατα
τα πέλματα των χορευτών κεντρίζει
ξεσηκώνει. Τράγος που τους γδέρνει ζωντανούς.

Σε τροχό θάψαν την ψυχή του
ν’ αγγίξει η ουρά το κεφάλι.
Με κόκαλα βούβαλου το χτυπούν κάθε μέρα
φλόγες βγαίνουν απ’ το λαρύγγι του
σπίθες πράσινες σκιρτούν απ’ τη φωτιά
οι νύφες το πέπλο τους στολίζουν.

Δεν το αφήνουν να κοιμηθεί ούτε τη νύχτα
δεν το αφήνουν να πεθάνει:
πετσί και κόκαλο πυρπολημένο
τραγούδι σιδερένιο.

Σλάβκο Γιανέβσκι

ΣΛΑΒΚΟ ΓΙΑΝΕΒΣΚΙ (1920-2000): Ποιητής, μυθιστοριογράφος, διηγηματογράφος, μεταφραστής, σεναριογράφος και συγγραφέας ταξιδιωτικών εντυπώσεων. Του απονεμήθηκαν πολλά βραβεία.




ΤΟ ΒΟΥΝΑΛΑΚΙ ΤΩΝ ΣΚΥΛΩΝ(απόσπασμα)

Ο Μάρκο Κράλε πολεμούσε μέρες
στο Πρίλεπ, στο βουναλάκι των σκύλων.
Χτυπούσε παντού με το σπαθί
του κι αποδεκάτιζε τον εχθρό, μα
εκείνος πάλι ζωντάνευε και γινόταν διπλός.
Είδε ο Μάρκο πως δεν γίνεται τίποτα,
πετάλωσε το άλογό του ανάποδα, έβαλε
τύμπανα να βροντούν, για να μη μάθουν οι
εχθροί πως κανένας δεν ήταν στο κάστρο,
και χάθηκε κάπου μέσα στη νύχτα.

(ΛΑΪΚΟΣ ΘΡΥΛΟΣ)


Έπρεπε να δώσω κι αυτή τη μάχη –
να πολεμήσω ολόκληρες μέρες,
με ματωμένα ως τους ώμους τα χέρια
με ματωμένα πόδια ώς τα γόνατα,
ώς την εξάντληση –
ώσπου να εξακριβώσω,
ώσπου να βρω την άκρη,
ώσπου να στερέψω όπως στερεύει το πηγάδι
στην κάψα του θέρους,
για να θυμηθώ την τελευταία επιθυμία:

Μόνο κανείς να μη δει το θάνατό μου!

Βγαίνω πρωί σ’ αυτό το λόφο των σκύλων,
μανιασμένος πολεμώ τους έκφυλους διαβόλους
απειλώντας με τα μπράτσα δεξιά-αριστερά
και χτυπώ
και αποκρούω
και κόβω
όπως πελεκούν δάσος πυκνό για ν’ ανοίξουνε δρόμο
αλλά το βράδυ όταν γυρίζω κατάκοπος
ξαναγίνονται μέσα μου όλα
όπως ήταν και πριν,
λες και όργωνα το έλος
και μόνο του μεγαλώνει το κακό
σαν τα αγριόχορτα μετά το βοτάνισμα.

Μπλάζε Κόνεσκι

ΜΠΛΑΖΕ ΚΟΝΕΣΚΙ (1921-1993): Ποιητής, διηγηματογράφος, χρονογράφος, γλωσσολόγος, μεταφραστής και πανεπιστημιακός καθηγητής. Υπήρξε ο πρώτος πρόεδρος της Μακεδονικής Ακαδημίας Επιστημών και Καλών Τεχνών και ένας από τους θεμελιωτές της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Σκοπίων, η οποία σήμερα φέρε το όνομά του. Μέλος της Ακαδημίας Επιστημών και Καλών Τεχνών, του απονεμήθηκαν πολλά βραβεία.



ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

Αστράγαλος σε αστράγαλο.
Πέτρα πάνω στην πέτρα.
Πέτρινο δάσος
ξεπάγιασμα.
Αστράγαλος σε αστράγαλο.
Πέτρα πάνω στην πέτρα,
από πέτρα κι εμείς.
Καπνίζει τη νύχτα.
Ξεχωρίζει ο λόγος από το σκοτάδι.

Πυρωμένο κάρβουνο στα σπλάχνα του καίει.
Ω συ που υπάρχεις γιατί δεν υπάρχεις,
τον ουρανό τραντάζεις,
τη γη περιστρέφεις.

Ω συ που υπάρχεις γιατί δεν υπάρχεις,
δυναμώνει η γη κάτω από πέτρινες πλάκες.
Φτάνει κατάπληκτος απ΄ τους θανάτους του
ο λόγος συντρίβοντας όλους τους κροτάφους.
Αστράγαλος σε αστράγαλο.
Πέτρα σε πέτρα.
Τον τάφο μου σκάβω με λύσσα.
Άνοιξέ μου
Κατάρα
και συ πέτρινο κάστρο,
στου λόγου το κάρβουνο να καώ,
να λιώσω θέλω.

Άτσο Σόποβ

ΑΤΣΟ ΣΟΠΟΒ (1923-1982): Ποιητής, μεταφραστής, εκδότης. Ποιήματά του έχουν μεταφραστεί σε ξένες γλώσσες, ενώ έχουν περιληφθεί και στη συλλογή της UNESCO. Μετέφραζε από πολλές γλώσσες (Σαίξπηρ, Κορνέιγ, Ροστάν, Κριλόφ, Κάρλεζα, κ.ά.). Του απονεμήθηκαν πολλά βραβεία για το ποιητικό του έργο.



ΒΡΟΧΕΣ

Φτάνουν νεκρά και κουρασμένα άλογα του απείρου
ο μακρινός ψίθυρος του ξεχασμένου λόγου
χτυπούν αδιάκοπα μόνα στα κλειστά παράθυρα
χτυπούν ανέλπιδα με τ’ ακαλίγωτα πόδια τους
πάνω στο χώμα σου γη μου τ’ όμορφο το ειρηνικό
χτυπούν σκοτεινά χτυπούν αδέξια

Πού μπροστά σε τούτη τη μάζα
σ’ αυτόν τον μπαμπακένιο ορίζοντα χωρίς γραμμές
σε τούτη τη θολή σάρκα της γης και της νύχτας
σάρκα βαθιά μαζί και πυκνή
των ματιών πλησμονή και θάνατος του απείρου

Πού, ω πού εσύ πού εγώ θάλασσα βουερή κι απέραντη
μονότονη εσύ
πεδιάδα ορίζοντα κατάκοπη
που ποθείς ανέμους ξαστεριάς
Πού ω πού
ζυμάρι πηχτό από χώμα κα βροχή
Άνθρωπε: πού είμαι εγώ
Πέτρα στα χέρια και στα μάτια λάσπη.

Ματέγια Ματέβσκι

ΜΑΤΕΓΙΑ ΜΑΤΕΒΣΚΙ (1929 - ): Ποιητής, κριτικός της λογοτεχνίας, καθηγητής Πανεπιστημίου και μεταφραστής. Ακαδημαϊκός, πρόεδρος της Ακαδημίας Επιστημών και Καλών Τεχνών, εργάστηκε ως διευθυντής της Μακεδονικής Ραδιοφωνίας και Τηλεόρασης μεταξύ πολλών άλλων θέσεων και τίτλων.



Η ΓΕΝΕΣΗ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

Ήταν κάτι σαν όνειρο αυτό,
σε ξένο τόπο, σε ξένο χρόνο:
τα δέντρα μεγάλωναν μόνο στραβά
γιατί ποτίζονταν με ακάθαρτο νερό
και γεννούσαν χιονένιους καρπούς.
Ω, ήταν άλλη τότε εποχή,
όταν δεν υπήρχε χρόνος:
ξημέρωνε αλλά δε νύχτωνε,
στη γη περπατούσαν μόνο οι πέτρες
και τα πουλιά δεν είχανε πόδια
και ήταν καταδικασμένα να πετούνε μόνο.
Αλλά κι εμείς σαν να μην υπήρχαμε πουθενά:
Τα μάτια μας ήταν αδύναμα,
δε γνωρίζαμε τα πρόσωπά μας
ούτε τα ονόματά μας.
Κι ακόμα δεν ξέρουμε τι μας έκαμε
τότε κάποιος και πότε εκεί.

Πέτρε Μ. Αντρεέβσκι

ΠΕΤΡΕ Μ. ΑΝΤΡΕΕΒΣΚΙ (1934-2006): Ποιητής, μυθιστοριογράφος, θεατρικός συγγραφέας και σεναριογράφος. Εργάστηκε ως συντάκτης στη Μακεδονική Τηλεόραση. Μέλος της Ακαδημίας των Επιστημών και Καλών Τεχνών. Τα έργα του μεταφράστηκαν σε πολλές ξένες γλώσσες και έχει πάρει πολλά βραβεία.




ΑΤΛΑΣ

Όλα τα σήκωνα μόνος
πότε στον ώμο και πότε στην καρδιά μου
από τη μία ως την άλλη άκρη του κόσμου
μάγοι και μοχθηροί
ήθελαν ν’ αλλάξω θέση
όμως το σύμπαν έτριζε στα χέρια μου
όπως τρίζει το κίτρινο καρπούζι.
Ανέβαινα στον εαυτό μου
κατεβαίνοντας από τον ουρανό
στη γη φορτωμένος καρπούς.
Άλλαζα ώμο και πανιά
μόνος χωρίς βοηθό.
Αν υποχωρήσω σε θύελλα, από το βάρος
όλα θα συντριφτούν
Ουρανός και Γη, θα χαθούν.

Ράντοβαν Παβλόβσκι

ΡΑΝΤΟΒΑΝ ΠΑΒΛΟΒΣΚΙ (1937 - ): Ποιητής, συγγραφέας ταξιδιωτικών εντυπώσεων και δοκιμίων, έζησε στο Ζάγκρεμπ και το Βελιγράδι. Τα έργα του έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες και του έχουν απονεμηθεί διεθνή βραβεία.


Ράντοβαν Παβλόβσκι


Επιλογή για το στίγμαΛόγου: Χριστίνα Λιναρδάκη

2 σχόλια:

  1. Αν καταλαβαίναμε τα ποιήματα όλων των λαών, κι αν όλοι οι λαοί καταλάβαιναν τα ποιήματα όλων των άλλων λαών, δυο πράγματα --νομίζω θα μπορούσαν να συμβούν: ή η γέννηση των πολέμων θα γινόταν πιο σπάνια ή η γέννηση των ποιητών. Και επειδή δεν υπάρχει λαός χωρίς ποιητές, νομίζω ότι μάλλον ο πόλεμος θα ήταν το θύμα αυτής της αλληλοκατανόησης.
    Γιατί στο βάθος τους, ακόμα και τα "πατριωτικά" ποιήματα, τον άνθρωπο έχουν σαν ζητούμενο. Κι αυτός είναι ίδιος σε όλη τη γη.
    (σκέψεις ουτοπίας και παραμυθίας...)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Και ουτοπίας και παραμυθίας, Κωστή...Υπό μία έννοια και η ποίηση από πόλεμο προκύπτει.

    ΑπάντησηΔιαγραφή