Παρασκευή, 8 Μαΐου 2015

Φάκελος «Λαοί στο περιθώριο – Η ποίηση των γειτόνων». Σταθμός τρίτος: Βουλγαρία

Ελισαβέτα Μπαγκριάνα
Συνεχίζεται το αφιέρωμα στην ποίηση γειτονικών χωρών, το οποίο καλύπτει ποιήματα και ποιητές των δύο τελευταίων αιώνων (πρώτος σταθμός ήταν η ποίηση της Τουρκίας, δεύτερος η ποίηση της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης). Φιλοξενούμε σήμερα ποιητές και ποιήματα από τη Βουλγαρία. Τα ποιήματα επιλέχθηκαν από το (εξαντλημένο σχεδόν) βιβλίο «Αίμος – Ανθολογία Βαλκανικής Ποίησης», Αθήνα 2006. Μεταφραστές των ποιημάτων είναι ο Δημήτρης Άλλος και ο Πάνος Σταθόγιαννης.

Η νεότερη βουλγαρική ποίηση γεννήθηκε στα τέλη του 18ου και τις αρχές του 19ου αιώνα μέσα από την καλλιέργεια του ύφους της θρησκευτικής ποίησης. Οι παλαιές μορφές έκφρασης αποκτούν σιγά-σιγά καινούρια, πατριωτική θεματική. Στα μέσα του 19ου αιώνα δημιουργούνται ομάδες συγγραφέων που σχηματίζουν θεματικούς και λογοτεχνικούς κύκλους. Η ποίηση αποβλέπει στην απόκτηση πολιτιστικής ταυτότητας. Αυτή την εποχή πρωτοεμφανίζεται και η λυρική ποίηση με πατριωτικό-επαναστατικό περιεχόμενο και σκοπό να παραμερίσει τα δημοφιλή στη νεολαία τουρκικά και ελληνικά τραγούδια.

Από το 1905 έως το 1925 κάνει την εμφάνισή του στη βουλγαρική ποίηση ο συμβολισμός. Χαρακτηριστικό του είναι η απόρριψη τόσο της πατριωτικής θεματικής όσο και του αναπαραστατικού ρεαλισμού: με σύνθετους εκφραστικούς τρόπους απεικονίζει φανταστικούς, αφηρημένους κόσμους με συμπαντικές διαστάσεις. Με τη γραφίδα των Βουλγάρων συμβολιστών το ποιητικό εργαλείο της γλώσσας ωριμάζει σε μεγάλο βαθμό.

Στη δεκαετία μετά το 1920 ο συμβολισμός αναμετράται με άλλα λογοτεχνικά ρεύματα. Ξεχωρίζει η προσπάθεια του περιοδικού «Υπερίων» (Xunepuoʜ) να τον απορρίψει με διάφορα ποιητικά στρατηγήματα. Στα τέλη της δεκαετίας του ’30 και τις αρχές της δεκαετίας του ’40, η επαναστατική γραμμή στη βουλγαρική ποίηση συνεχίζεται με ποιητές που προέρχονται από την εργατική τάξη.

Την εποχή του κρατικού κομμουνισμού η βουλγαρική λογοτεχνία εμπλέκεται βαθιά με το επίσημο πολιτικό και πολιτιστικό κατεστημένο και δεν παράγει ανεξάρτητα, ελεύθερα και αξιόλογα ποιητικά έργα. Ο δρόμος της καινούριας ποιητικής γενιάς ξεκαθαρίζει μόνο μετά τον θάνατο του Στάλιν και την «ύφεση» που ακολουθεί στην Ανατολική Ευρώπη.


ΣΤΟ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙ ΤΗΣ ΡΙΛΑΣ
(απόσπασμα)


Γύρισα σπίτι μου ξανά. Τριγύρω τα βουνά
με τις ψηλές τους κορυφές και τ’ άγρια τα δάση –
ηχούνε τα κρυστάλλινα, κελαρυστά νερά,
σκιρτά χαρούμενη η ζωή, σ’ ολόκληρη την πλάση.
Σαν μάνα, η φύση τρυφερά γύρω μου τραγουδάει
και μέσα στην αγκάλη της μ’ αγάπη με κρατάει.

Γύρισα σπίτι μου ξανά, στον κόσμο τον δικό μου –
μες στη δική μου ποθητή γαλήνη π’ αγαπώ
πιο φωτεινό, πιο καθαρό νιώθω τον εαυτό μου,
πιο λεύτερα αισθάνομαι και ανασαίνω εδώ
από το κύμα της ζωής που μέσα μου ορμά
και με γεμίζει δύναμη, τραγούδια μυστικά.

Γύρισα σπίτι κι είμαι τώρα πάλι ποιητής –
μέσα στα σπλάχνα αυτής της άγιας ερημιάς του δάσους
απ’ τον αχό των φαραγγιών και της νεροσυρμής,
νιώθω ένα ρεύμα ερωτικό που με καλεί κοντά σου.
Αλλάζω λόγια μυστικά με γη και ουρανό
κι ευτυχισμένος γίνομαι ένα μ’ αυτά κι εγώ.

Ιβάν Βάζοφ

ΙΒΑΝ ΒΑΖΟΦ: Στον Ιβάν Βάζοφ (1850-1921) η βουλγαρική λογοτεχνία έχει επιφυλάξει τον άτυπο τίτλο του πατριάρχη της. Είναι, κατά μία έννοια, ο κατεξοχήν θεσμικός συγγραφέας, ο θεμελιωτής του κύριου σώματος των κειμένων της βουγαρικής πολιτιστικής ταυτότητας. Το έργο του, συγκεντρωμένο σε 22 ογκώδεις τόμους, αγκαλιάζει όλα τα λογοτεχνικά είδη και, φυσικά, ποιήματα και μπαλάντες.



ΚΟΙΜΑΤΑΙ Η ΛΙΜΝΗ

Κοιμάται η λίμνη – ασπρόκορμες οξιές
με τα στριφτά κλαδιά τους πάνω της λυγίζουν
και ένα δίχτυ από ήλιο και σκιές
τα σιωπηλά βαθιά νερά της καθρεφτίζουν.

Ριγούνε, ψιθυρίζουν οι ασπρόκορμες οξιές
μ’ αυτή, ασάλευτη, μήτε σκιρτάει...
Μονάχα τον καθρέφτη της στιγμές στιγμές
αίφνης το φύλλο πέφτοντας ξυπνάει.

Πέντσο Σλαβέικοφ

ΠΕΝΤΣΟ ΣΛΑΒΕΪΚΟΦ: Ο Πέντσο Σλαβέικοφ (1866-1912) είναι ο δημιουργός της επικής εξισότρησης της εθνικής ιστορικής μοίρας. Μέσα από την ποίησή του επιδιώκει τον «εξευρωπαϊσμό», δηλαδή την καλλιέργεια της καλαισθησίας του βουλγαρικού κοινού, την έξω από τα εφήμερα φιλοσοφική επεξεργασία των μοτίβων και των θεμάτων, τη συμμετοχή στη σύγχρονη πνευματική ζωή της Ευρώπης, καθώς και την υπέρβαση το χρησιμοθηρικού πατριωτισμού των προγενέστερών του συγγραφέων.



ΜΗ ΜΟΥ ΤΗΝΕ ΞΥΠΝΑΤΕ

Μες στην αγκάλη της νυκτός κοιμάται η ψυχή μου –
μη μου τηνε ξυπνάτε .
Ξένη για όλους, τι ζητάτε;
Ανέστια και πεντάρφανη που είναι στη ζωή μου,
ίσως στον κόρφο της νυχτός πεθαίνει η ψυχή μου –
μη μου τηνε ξυπνάτε.

Κάτω απ’ το πέπλο αγγελικά που της κρατούν τ’ αστέρια,
η νύχτα ξαγρυπνάει.
Κι όλο καημό γλυκομιλάει
η δόλια στο άρρωστο παιδί οπού βαστεί στα χέρια,
κάτ απ’ το πέπλο που κρατούν τα δακρυσμένα αστέρια,
η νύχτα ξαγρυπνάει.

Κοιμάται η ορφανή ψυχή, τα μάτια της σφαλίσαν,
αχνά χαμογελάει.
Ξέπνοη η νύχτα δεν μιλάει,
σκύβει επάνω της βουβή, τα χέρια της λυγίσαν:
σβήνει το ορφανό παιδί, τα μάτια του σφαλίσαν,
αχνά χαμογελάει.

Πέιο Γιάβοροφ

ΠΕΪΟ ΓΙΑΒΟΡΟΦ: Ο Πέιο Γιάβοροφ (1878-1914), ψευδώνυμο του Πέιο Κρατσόλοφ, είναι ο τραγικός μάρτυρας του βουλγαρικού λαού της νεότερης εποχής. Μπωντλαιρική μορφή της βουλγαρικής ποίησης, ο Γιάβοροφ επιχειρεί μια πολύ πιο σύνθετη ψυχολογική και δραματική «ενορχήστρωση» των παραδοσιακών θεμάτων. Χωρίς ο ίδιος να το επιζητεί, γίνεται ο πρόδρομος του βουγλαρικού συμβολισμού, ο οποίος αναπτύσσεται (όπως είδαμε στο εισαγωγικό σχόλιο) από το 1905 έως το 1925.Τα δραματικά γεγονότα της ζωής του – οι τραγικοί έρωτές του, ο διχασμός του ανάμεσα στα κοινωνικά και τα εθνικά ιδεώδη, η φρίκη του μπροστά στην αδυναμία να γνωρίσει κανείς το είναι του κόσμου, καθώς και η αυτοκτονία του – τον καθιστούν την πιο έντονη προσωπικότητα της βουλγαρικής κοινωνίας.


ΚΡΑΥΓΗ

Σε άδεια κάμαρη ανήλιαγη και κρύα,
εγώ πεθαίνω με βαθιά πληγή στα στήθια –
ποτέ κανένας δεν με θέλησε κοντά του,
ποτέ κανένας δεν μ’ αγάπησε στ’ αλήθεια.

Είν’ η ψυχή μου από χρόνια διψασμένη,
ζητάει κρασί για να το πιει και να μεθύσει,
ψυχή ανάλαφρη, ολοφώτεινη, καθάρια,
που τους εχθρούς της καταφέρνει ν’ αγαπήσει.

Και θέλω απλόχερα τριγύρω να σκορπίσω
αυτό που μέσα μου ριγεί και τραγουδάει,
σαν πολυέλαιος σε γιορτή να κουδουνίσω,
σαν πολυέλαιος που κρέμεται στα χάη.

Γιατί της νιότης η φωτιά με στροβιλίζει
κορυδαλλός είν’ η ψυχή μου και σκιρτάει,
τρέμει η καρδιά μου και ψηλά μ’ ανασηκώνει –
μ’ ένα φτερούγισμα στον ουρανό με πάει.

Ελισαβέτα Μπαγκριάνα

ΕΛΙΣΑΒΕΤΑ ΜΠΑΓΚΡΙΑΝΑ: Η Ελισαβέτα Μπαγκριάνα (1893-1991), ψευδώνυμο της Ελισαβέτα Μπέλτσεβα, γεννήθηκε στη Σόφια σε περιβάλλον διανοουμένων. Ήδη από τα φοιτητικά της χρόνια συμμετέχει στους πιο ελιτίστικους λογοτεχνικούς κύκλους και δημοσιεύει ποιήματά της στα πιο έγκυρα λογοτεχνικά περιοδικά. Προκαλεί τον γενικό θαυμασμό με το κάλλος και την αρχοντιά της. Η πρώτη ποιητική της συλλογή, Η αιώνια και αγία, γίνεται δεκτή το 1927 ως το πιο σημαντικό λογοτεχνικό γεγονός. Στη γεμάτη ζωντάνια ποίησή της ξεδιπλώνονται αβίαστα τα θέματα της νεότητας και της ελευθερίας. Εξυμνεί την ανθρώπινη υπερηφάνεια και το δικαίωμα του να αγαπάς και να αγαπιέσαι. Γίνεται έτσι το βουλγαρικό σύμβολο του γυναικείου πόθου αυτοπραγμάτωσης και ανεξαρτησίας, χωρίς ποτέ να φτάνει στις ακρότητες του επιθετικού φεμινισμού.



ΠΙΣΤΗ
(απόσπασμα)

Ιδού – ανασαίνω,
δουλεύω,
ζω
και στίχους γράφω
(όσο κι όπως μπορώ).
Η ζωή με κοιτάει σκυθρωπή,
το ίδιο κι εγώ
και παλεύω μαζί της
όσο κι όπως μπορώ.

Με τη ζωή είμαστε στα μαχαίρια από καιρό,
Αλλά ποτέ μη σου περάσει απ’ το μυαλό
πως εγώ τη μισώ.
Το αντίθετο συμβαίνει, το αντίθετο!
Τη στιγμή του θανάτου μου,
τη ζωή με τα πέλματα
που τα πάντα λιανίζουν,
πάλι θ’ αγαπώ!
Πάλι θ’ αγαπώ!

Νικόλα Βαπτσάροφ

ΝΙΚΟΛΑ ΒΑΠΤΣΑΡΟΦ: Ο Νικόλα Βαπτσάροφ (1909-1942) έγραφε πατριωτικά ποιήματα στο πνεύμα των δημοτικών τραγουδιών από τα εφηβικά του ακόμα χρόνια. Η μοναδική ποιητική του συλλογή, Τραγούδια της μηχανής, δεν έτυχε ευνοϊκής αποδοχής. Ὀταν, συμμετέχοντας με το στρατιωτικό σκέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος στον αγώνα κατά των γερμανικών στρατευμάτων στη Βουλγαρία, συλλαμβάνεται και καταδικάζεται σε θάνατο (εκτελέστηκε το 1942), δημιούργησε έναν λογοτεχνικό μύθο. Κάθε χειρόγραφό του μελετήθηκε έκτοτε ενδελεχώς και το έργο του έγινε αγαπητό. Τα ποιήματά του δεν έχουν χάσει μέχρι σήμερα τη συγκλονιστική τους δύναμη.



ΟΙΔΙΠΟΔΕΙΟ ΣΥΜΠΛΕΓΜΑ

Δυο γουρουνάκια
κλοτσάνε τη γουρουνόφουσκα
με αφοσίωση.

Μόνα τους τη φουσκώσανε
και τώρα παίζουν
σαν τρελά μαζί της.

Άσ’ τα να την κλοτσάνε –
όμως γιατί με τόση αφοσίωση;

Άσ’ τα λοιπόν να την κλοτσάνε –
όμως γιατί με τόσο πάθος;

Ούτε και μπάλα είναι αυτό
ούτε και μπαλονάκι!

Είναι η φούσκα
της μάνας τους
που σφάξαν οι χωριάτες το πρωί.

Κωνσταντίν Παβλόφ

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝ ΠΑΒΛΟΦ: Ο Κωνσταντίν Παβλόφ (1933-2008) χαρακτήριζε την ποίησή του «επιβλαβή» και οι θεματοφύλακες των δογμάτων του σοσιαλιστικού ρεαλισμού όντως τη θεωρούσαν τέτοια. Στα χρόνια της απαγόρευσης της ποίησής του ο Παβλόφ έβρισκε σωτήρια λύση στον χώρο του κινηματογράφου, όπου μάλιστα καταξιώθηκε ως ένας από τους αντικομφορμιστές σεναριογράφους. Ποίηση έγραφε λίγη και σπάνια. Κάθε στροφή του, βγαλμένη από κάποιο παλιό ντοσιέ, αποτελούσε γεγονός. Τα έμμετρα σκοτεινά φιλοσοφικά του συμπεράσματα αποκαλύπτουν το σκεπτικό της τραγικής ματιάς για τις σκοτεινές όψεις της ανθρώπινης φύσης.

Πέιο Γιάβοροφ
(Επιλογή: Χριστίνα Λιναρδάκη για το στίγμαΛόγου)


2 σχόλια:

  1. Ευχαριστώ για τη συνάντηση με αξιοσημείωτους ανθρώπους.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Να είσαι καλά, Κωστή. Και για μας τιμή είναι να γράφουμε γι' αυτούς!

    ΑπάντησηΔιαγραφή